Кіріспе

Америка Құрама Штаттары 1896 жылы өткен алғашқы заманауи Олимпиададан бастап Олимпиада ойындарына көптеген спортшыларды жіберді. АҚШ-ты ұсынып келген спортшылар 1980 жылғы жазғы Олимпиаданы қоспағанда, барлық Олимпиада ойындарына қатысты, осы Олимпиадада Совет Одағының Ауғанстанға басып кіруіне қарсылық білдіріп, бойкот ұйымдастырды. АҚШ Олимпиада және Паралимпиада комитеті (USOPC) – АҚШ-тың Ұлттық Олимпиада комитеті. Америка спортшылары жазғы Олимпиада ойындарында барлығы 2629 медаль (соның 1061-і алтын), ал қысқы Олимпиада ойындарында тағы 330 медаль (соның 114-і алтын) жеңіп алды. Бұл АҚШ-ты Олимпиада тарихындағы ең көп медаль жеңіп алған ел етеді. АҚШ әлемдегі негізгі командалардың бірі болып, мемлекеттік қаржыландыруды қабылдамайды.

Медаль кестелері

Америка Құрама Штаттары 1896 жылы Афинада, қазіргі заманғы ойындардың алғашқы жарысында Олимпиадада дебют жасады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде елдің өнері тұрақсыз болды, себебі көптеген жағдайда, 1904 жылы Сент-Луисте өткен Олимпиададан басқа, қабылдаушы елдерге қарағанда әлдеқайда аз спортшыны ұсынды. Сент-Луисте АҚШ тарихындағы ең көп медальді жеңіп алды, бұл рекорд бүгінге дейін сақталып тұр. Соғыс аралық кезеңде АҚШ төрт рет жазғы Олимпиада ойындарында алтын және жалпы медальдар саны бойынша көш бастады, бірақ 1936 жылғы Берлин ойындарында сәтсіздікке ұшырады. Келесі жазғы Олимпиада ойындары 1948 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өткізілді. 1952 жылы КСРО Олимпиадада алғаш рет қатысты, бұл халықаралық спортқа мемлекеттік қолдау көрсету арқылы әлеуметтік-саяси басымдықты көрсетуге бағытталған жаңа тәсілді білдірді. КСРО-ның АҚШ-қа олимпиадалық күштердің жетекшісі ретінде қарсы қоюы, осы мақсатқа жету үшін қолданылған әдістерге қатысты сұрақтар мен күдіктерді тудырды, соның ішінде кәсіби спортшылардың әуесқой ретінде танылуы және мемлекеттік допингке қатысты айыптаулар. Олимпиада сахнасында 20 жылдық бәсекеден кейін, КСРО 1972 жылы Мюнхенде өткен жазғы Олимпиада ойындарында медальдар тізімінде сенімді түрде жеңіске жетті. Содан кейін АҚШ КСРО ыдырағаннан кейін бес жыл өткен 1996 жылғы жазғы Олимпиадаға дейін бойкотталмаған ойындарда медальдық кестеде бірінші орынға шыға алмады. 1984 жылы Лос-Анджелесте өткен Олимпиада АҚШ үшін сәтті болды, онда ел бір ойында 83 алтын медальді жеңіп алып, рекордтық көрсеткішті орнатты, бұл КСРО-ның ұйымдастырған бойкотының нәтижесінде мүмкін болды. 1990 жылдардың басында Халықаралық Олимпиада комитетінің гендерлік теңдікке ұмтылысымен бірге АҚШ-тың жағдайы жақсарды, нәтижесінде ел 1992 жылдан бері жазғы Олимпиада ойындарында алты рет медальдық кестеде бірінші орынға шықты және екі рет екінші орынды иеленді. Жазғы Олимпиададағы жетістіктеріне қарағанда, Америка Құрама Штаттары 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен қысқы Олимпиадаға дейін қысқы ойындарда күшті ел болған жоқ. 2002 жылы өткен Олимпиада АҚШ-тың қысқы спорт бағдарламасын дамытуға көмектесті, содан бері елдің спортшылары тұрақты түрде жақсы өнер көрсетіп, медальдар саны бойынша төртінші орыннан төмен түспеді. 2010 жылы Ванкуверде өткен қысқы Олимпиадада ел ең көп медальді (37) жеңіп алды, бірақ 2018 жылы Пхенчханда өткен ойындарда 23 медальға дейін азайды.

Алғашқы Олимпиада ойындары (18961912)

Афинада (Грекия) өткен алғашқы заманауи Олимпиада ойындарында америкалықтар үш спорт түрінен 14 спортшыны қатыстырды. Ал, Грекия құрамасы 169 спортшыны жарысқа шығарып, 46 медаль жеңіп алды. Америка құрамасы гректерден әлдеқайда аз, бар болғаны 20 медаль ғана жеңіп алды. Дегенмен, АҚШ 11 алтын медальді жеңіп, 10 алтын медаль алған Грекияны озып, алтын медальдар саны бойынша бірінші орынды иеленді. Джеймс Коннолли үш қадаммен секіруде жеңіске жетіп, алғашқы заманауи Олимпиада чемпионы атанды, ал Томас Бёрк түрлі жеңіл атлетика жарыстарында үш алтын медаль жеңіп, 1896 жылғы Ойындардың ең табысты спортшысы болды. 1900 жылғы Париж Олимпиадасында АҚШ құрамасында 75 спортшы болды, бұл 1896 жылғыдан едәуір көп, бірақ 720 қатысушыны шығарған француздық жандардан кем. Барлық американдық спортшылардың арасында ең танымал Маргарет Эбботт болды, ол әйелдер гольфінен жеңіске жетіп, алғашқы американдық әйел Олимпиада чемпионы атанды. Американдықтардың көп бөлігі жеңімпаздық медальдарды жеңіл атлетикада жеңіп алды, онда АҚШ спортшылары 16 алтын және барлығы 39 медаль жеңіп алды. АҚШ құрамасы жеңіл атлетикадан басқа 8 медаль жеңіп алды, оның төртеуі гольфтен. Жалпы, Франция 29 алтын және 112 медаль жеңіп, медальдық есепте көш бастады. АҚШ 19 алтын және 48 медальмен екінші орынды иеленді, спортшылардың саны аз болғанына қарамастан, үлкен тиімділік көрсетті. 1904 жылғы Сент-Луис (Миссури штаты) жазғы Олимпиадасы Еуропадан тыс жерде өткен алғашқы Олимпиада ойындары болды.

Соғыс аралығы (1920-1936 жж.)

Джесси Оуэнс 1936 жылғы Берлинде өткен жазғы Олимпиада ойындарында төрт алтын медаль жеңіп, әлемдік атаққа ие болды: 100 метрге жүгіру, ұзындыққа секіру, 200 метрге жүгіру және 4x100 метрлік эстафетада. Осы арқылы ол нацистік идеологияның арий нәсілінің жоғарылығы туралы теориясын жоққа шығарды.

Салқын соғыс дәуірі (1948-1992)

1948 жылғы Лондон Олимпиадасында екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы басып алған, жаңадан коммунистік болған елдер алғаш рет жарысқа қатысты. Кеңес Одағы өзі қатыспауға шешім қабылдап, тек бақылаушыларды жіберді. Ұзақ тергелістен кейін, Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин спорт шенеуніктеріден КСРО АҚШ-ты медальдар саны бойынша жеңетіндігіне кепілдік беруді талап етті. Кеңес шенеуніктері оған мүмкіндіктің 50/50 екенін айтты, ал Сталин 1948 жылы жарысқа қатысу туралы идеяны қабылдамады. Саяси қарсыласы жоқ болғандықтан, АҚШ ойындарда үстемдік құрып, 38 алтын және 84 медаль жеңіп алды, екінші орын алған Швециядан 22 алтын және 40 медальға артық болды. Ең көп медальдар жеңіл атлетикадан – 27, ал жүзуден – 15 медальді құрады. АҚШ баскетбол командасы финалда Францияны 65:21 есебімен жеңіп, екінші рет алтын медальді жеңіп алды. 1952 жылы Хельсинкиде Кеңес Одағы алғаш рет команда жіберді. Бұл жаңа дәуірдің бастауы болды, себебі Кеңес Одағы келесі төрт онжылдық бойы Олимпиада ойындарында үстемдік танытты. Кеңес Одағы Олимпиаданы халықаралық арена ретінде қарастырды, онда медальдар жеңіп, саяси мақсаттарына жете алады, соның арқасында өз жүйесінің артықшылығын дәлелдейді. Бұл ойындарда АҚШ 40 алтын және 76 медаль жеңіп алды, екінші орын алған Кеңес Одағынан 22 алтын және 5 медальға артық. Америка спортшылары ең табысты спорт түрі – жеңіл атлетикадан 31 медаль жеңіп алды. АҚШ баскетбол командасы үшінші рет алтын медальді жеңіп алды, екі рет Кеңес Одағынан жеңіске жетті. Америка боксшылары барлық бес финалда жеңіске жетті, ал американдық ауыр атлетикашылар алтын медальдар бойынша кеңес қарсыластарын 4:3 есебімен жеңіп, екі ел спорттың барлық жеті түрінде жеңіске жетті. 1956 жылы Мельбурн Олимпиадаға қабылдады. Венгрияға басып кіргені үшін Кеңес Одағын ойындардан шығару туралы шақырулар болды, бірақ Халықаралық Олимпиада комитеті ешқандай шара қолдануға шешім қабылдамады. Нәтижесінде, бірқатар елдер кеңестіктердің қатысуына наразылық білдіріп, ойындарға бойкот жариялады, ал венгрлердің өзі су полосы ойынында кеңес әріптестерімен қатыгез жанжалға түсті, бұл оқиға бірден «Судағы қан» деп аталды. АҚШ-тың ойындардағы өнер көрсетуі салыстырмалы түрде сәтті болды, бірақ кеңес машинасымен бәсекелесу қиынға соқты. Нәтижесінде американдықтар 32 алтын және 78 медаль жеңіп алды (медальдар бойынша екінші орын), бірінші орын алған кеңестерге қарағанда 5 алтын және 24 медаль аз. АҚШ құрамасы әсіресе жеңіл атлетикада сәтті болды, американдық спортшылар 31 медаль жеңіп алды. Екінші жағынан, АҚШ жүзуден тек 2 алтын медаль жеңіп алды, бұл ойындарда жүзуден австралиялықтардың үстемдігін тоқтата алмады. Ауыр атлетикада американдықтар мен кеңестер тағы да жеті турнирде жеңіске жетті, бұл ретте 4:3 есебімен АҚШ командасының пайдасына болды. Бокста кеңестер 3 алтын медаль жеңсе, американдықтар тек екі рет жеңіп алды. Алайда, КСРО ең үлкен жетістіктерге гимнастикада қол жеткізді, 17 жарыстың 11-інде жеңіске жетіп, медальдар рейтингісінде бірінші орынға ие болды. АҚШ баскетбол командасы соңғы ойында 89:55 есебімен Кеңес Одағынан жеңіліп, төртінші рет алтын медальді жеңіп алды. 1960 жылы Рим Олимпиадасында американдықтар дәстүрлі түрде табысты спорт түрлерінде, мысалы, жеңіл атлетика мен ауыр атлетикада өздерінің үстемдігін жоғалтты. Екінші жағынан, бокс, жүзу (онда американдықтар 9 алтын медаль жеңіп алды, бірақ 100 метрге еркін стильде алтын медальдан бас тартты, ең жақсы уақытты көрсеткеніне қарамастан) және күрес күтпеген жақсы нәтижелер көрсетті, бұл басқа спорт түрлерінен жоғалғандарды өтеуге көмектесті. Жеңіл атлетикадан 11 алтын медальді Кеңес Одағы жеңіп алды, бұл американдықтардан бір ғана кем. АҚШ командасы кездесу барысында көптеген қиындықтарға тап болды, мысалы, алтын медальді жеңген ерлер 4x100 эстафета командасының даулы түрде дисквалификациялануы. Ауыр атлетикада кеңестер допингке қарсы бағдарламасының көмегімен жеті жарыстың бесеуінде жеңіске жетіп, АҚШ-ты бір алтынмен ғана қалдырды. Гимнастикадан 10 алтын медаль алған Кеңес Одағы ешкімді таңғалдырмады, өйткені бұл ел әрқашан гимнастиканың күшті құралы болған, бірақ бұл кеңестердің жазғы ойындарда екінші рет американдықтарды жеңгенін білдірді. АҚШ баскетбол командасы турнирге дейінгі күтулерді орындап, бесінші рет алтын медальді жеңіп алды, бұл керемет жетістік, өйткені олар КСРО-ның тәжірибелі мамандарына қарсы күресті. Соңғы нәтиже, 43 алтын және 103 медаль Кеңес Одағына, 34 алтын және 71 медаль Америкаға, Америка енді Олимпиадалық жарыста жетекші күш емес екенін көрсетті. 1964 жылғы Токиода өткен жазғы Олимпиадада АҚШ үшін жақсы жаңалық болды, себебі ел 1952 жылдан бері алғаш рет алтын медальдар саны бойынша көшбасшылыққа оралды. Әсіресе АҚШ жүзу командасы сәтті өнер көрсетті, 18-нің 13 алтын медалін жеңіп алып, 9 әлемдік рекордты жаңартты. Жеңіл атлетикада американдықтар да 1960 жылғы көрсеткіштерін жақсартты, 14 алтын және 24 медаль жеңіп алды, ал кеңестер Жапонияны 5 алтын және 18 медальмен қалдырды, бұл 1960 жылғы нәтижелерімен салыстырғанда айтарлықтай төмендеу. Дегенмен, кеңестер Олимпиадалық ауыр атлетикада үстемдігін сақтап, американдық бағдарлама құлдырағандықтан, КСРО төрт алтын және үш күміс медаль жеңіп алды. Кеңес Одағы гимнастика мен күресте, ауыр атлетикамен бірге, өздерінің спорттық шеберлігімен байланысты табысқа қол жеткізуді үміттенеді. Алайда, олар жапондықтардан күшті қарсылыққа тап болды, олар өз алаңында кеңестіктерді таң қалдырып, күрестен 5:3 есебімен жеңіске жетті және гимнастикадан 5 чемпионатты жеңіп алды. Осылайша, Жапония АҚШ-КСРО медальдық жарысына үлкен әсер етті және американдықтардың басты қарсыластарын жеңуіне көмектесті, сонымен қатар өздерінің ең жақсы нәтижесін көрсетіп, үшінші орынды иеленді. Американдықтар үшін, бокста тек бір алтын медальға қол жеткізгеніне қарамастан, 1964 жылғы Олимпиада сөзсіз табысқа жетті, ел 36 алтын және 90 медаль жеңіп алды, кеңестіктердің 30 алтын және 96 медалімен салыстырғанда. Сондықтан, АҚШ алтын медальдар саны бойынша көшбасшы болды, жалпы медальдар саны бойынша екінші орынды иеленді, ал КСРО жалпы медальдар саны бойынша көшбасшы болды, алтын медальдар саны бойынша екінші орынды иеленді. АҚШ баскетбол командасы соңғы ойында 73:59 есебімен Кеңес Одағынан жеңіліп, алтыншы рет тікелей жеңіске жетті. 1968 жылғы Мексика Олимпиадасы соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ үшін ең табысты жазғы ойындарға айналды. Американдық спортшылар 45 алтын және 107 медаль жеңіп алды, екінші орын алған кеңестерден 16 алтын және 16 медальға артық. АҚШ жүзу командасы бәсекеде үстемдік құрып, таңғажайып 51 медаль жеңіп алды және бес рет пьедесталды тазартты. Американдықтар жүзудің барлық 29 түрінде де медаль жеңіп алды, осылайша бірегей жетістікке қол жеткізді. АҚШ жеңіл атлетика командасы да керемет өнер көрсетті, 15 алтын және 28 медаль жеңіп алды. Жалпы алғанда, жүзу және жеңіл атлетика АҚШ-тың барлық медальдарының 70% астам құрады және американдықтардың медальдар кестесінде бірінші орынды иеленуін қамтамасыз етті, алтын медальдар саны бойынша екінші тікелей жеңісі және 1952 жылдан бері жалпы медальдар кестесінде алғашқы орын. Басқа спорт түрлерінде американдық спортшылардың өнері көңіл көншітпеді. АҚШ ауыр атлетика командасы жалпы алғанда әлсіреуде, тек бір медаль жеңіп алды (1956 жылғы 7 медальмен салыстырғанда), американдық боксшылар 7 медаль жеңіп алды, бірақ олардың тек екеуі ғана алтын болды, американдық су спорты шеберлері 6 медаль жеңіп алды, ал ерлер волейболы командасы қорғаушы чемпиондарды, кеңестіктерді бес сетте жеңіп, медальдардан тыс қалды, кеңестер ақырында алтынды жеңіп алды, АҚШ-қа қарсы жалғыз жеңілісі болды. Гимнастикада Жапония кеңестіктерді әрі қарай наразылыққа түсірді, медальдар бойынша олардан басып өтті. Соңғысы, бірақ ең бастысы, АҚШ баскетбол командасы жетінші...

Әуесқойлық пен кәсібилік

Кәсіби спортшыларды қатыстырмау қазіргі Олимпиада тарихында бірнеше дау-дамай тудырды. 1912 жылғы Олимпиаданың пентатлон және декатлон чемпионы Джим Торп Олимпиадаға дейін жартылай кәсіби бейсбол ойнағаны анықталған соң медальдарынан айырылды. Оның медальдары 1983 жылы МОК-тың (ХОК) қайтыс болғаннан кейін гуманитарлық негізде қайта қалпына келтірілді. Шығыс блогы елдерінің мемлекеттік қолдауымен "толық уақытты әуесқой спортшы" пайда болуы таза әуесқойлық идеологиясын жойды. Бұл батыс елдерінің өз қаражатымен жаттыққан әуесқойларын артықшылықтан айырды. КСРО командаларына кірген спортшылардың барлығы ресми түрде студент, солдат немесе жұмыс істейтін маман болғанмен, шындығында мемлекет оларға толық уақыт жаттығу үшін жалақы төлеп отырды. Бұл жағдай американдық спортшыларға зор қиындық туғызды және 1970-ші, 1980-ші жылдары американдық спортшылардың жеңістерінің азаюына басты себеп болды. Осының салдарынан Олимпиада Пьер де Кубертеннің көздегендей әуесқойлықтан ауытқыды. Кәсіби спортшыларға қатысуға рұқсат беріле бастады, бірақ бұл тек 1990-шы жылдары, КСРО ыдырағаннан және оның Халықаралық Олимпиада Комитетіндегі ықпалы азайғаннан кейін мүмкін болды.

Ақшалай сыйлық

2016 жылдан бастап АҚШ спортшысы Олимпиада медалін ұтқан жағдайда, USOPC жеңімпазға алтын медаль үшін 25 000 доллар, күміс медаль үшін 15 000 доллар және қола медаль үшін 10 000 доллар төледі. 2017 жылдан бастап USOPC төлемдерді 25%-ға арттырып, алтын медаль үшін 37 000 доллар, күміс медаль үшін 22 500 доллар және қола медаль үшін 15 000 доллар мөлшерінде белгіледі. Бұл көрсеткіштер басқа елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен, онда Олимпиаданың алтын медаль иегерлері өз үкіметтерінен алтын медаль үшін 1 миллион долларға дейін алады. 2018 жылдан бері паралимпиадашыларға төленетін сыйлықтар олимпиадашыларға төленетін сыйлықтармен бірдей деңгейде. Халықаралық Паралимпиада Комитеті «Америкалық паралимпиадашыларға арналған «Алтын жүлделер» 400 пайызға дейін ұлғаяды» деп хабарлады.

Допинг қолдану

АҚШ-тың сегіз Олимпиада медалі допингке байланысты мәселелерге байланысты тартылып алынды. Барлық жағдайларда АҚШ үкіметі мен АҚШ Олимпиада комитеті (USOC) бұл мәселеге қатысы болған жоқ, ал санкцияланған спортшылар өздерінің жеке бастамасымен әрекет етті. Жүзуші Рик Демонттың мәселесінде USOC оның 1972 жылғы жазғы Олимпиададағы алтын медальді 2001 жылы мойындады. Демонт бастапқыда 4:00.26 нәтижесімен алтын медальді жеңіп алған. Бірақ жарыстан кейін Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) оның жарыстан кейінгі зәр сынағында тыйым салынған эфедриннің іздерін тапқандықтан алтын медалін алып тастады. Эфедрин – оның тағайындалған астмаға қарсы дәрісі, Marax құрамында болған. 400 метрге еркін жүзуден кейінгі оң нәтиже оны бірнеше медальдан айырды, себебі 1972 жылғы Олимпиадада басқа да жарыстарға қатысуға рұқсат берілмеді, тіпті ол кездегі әлемдік рекордты иеленген 1500 метрге еркін жүзуге де қатыса алмады. Олимпиадаға дейін Демонт өзінің астмаға қарсы дәрілерін медициналық ақпаратта дұрыс көрсеткен, бірақ USOC оларды ХОК-тың медициналық комитетімен келісіп алмаған. Спортивтік иллюстрацияға құжаттарды көрсетуден бұрын Эксум оларды USOC-қа қарсы сотқа беруге тырысты, ұйымды нәсілдік дискриминация жасады және оны жұмыстан заңсыз босатып, сынақтардың сәтсіздігін жасыруға талпынды деп айыптады. Бірақ Денвердегі федералды сот дәлелдердің жетіспеуіне байланысты оның ісін тоқтатып берді. USOC оның ісін "негізсіз" деп мәлімдеді, өйткені ол өзі ұйымның допингке қарсы бағдарламасын тексеруге және спортшылардың ережелерге сәйкес таза екенін анықтауға жауапты болған. Карл Льюис өзіне тағылған допингке қатысты айыптауларға қатысты үнсіздігін бұзып, тыйым салынған препараттарға оң сынақ нәтижесі болғанын мойындады, бірақ ол АҚШ Олимпиада комитетінің тыйым салудан құтылуға рұқсат берген "жүздеген" американдық спортшылардың бірі екенін мәлімдеді. Льюис 1988 жылғы АҚШ Олимпиадалық іріктеу кезеңінде үш рет оң сынақ нәтижесін көрсеткенін мойындады, бұл сол кездегі халықаралық ережелерге сәйкес 1988 жылғы жазғы Олимпиадаға қатысуына тыйым салуы керек еді. Бұрынғы спортшылар мен шенеуніктер USOC-тің жасырын әрекеттеріне қарсы шықты. "Мен көп жылдар бойы осылай өмір сүрдім. Бұл орын алып жатқанын білдім, бірақ спортшы ретінде ештеңе істей алмайсың. Басқарушы органдар өздерінің міндетін орындап жатыр дегенге сенуің керек. Бірақ олар мұны істемегені анық", - деді 1984 жылғы Олимпиада чемпионы, бұрынғы американдық спринтер Эвелин Эшфорд. Эксумның құжаттары Карл Льюис 1988 жылғы Олимпиадалық іріктеу кезеңінде псевдоэфедрин, эфедрин және фенилпропаноламиннің минималды мөлшеріне оң сынақ нәтижесін көрсеткенін көрсетті, бұл заттар тыйым салынған стимуляторлар болып табылады. Бронходилататорлар суық тиген кезде қолданылатын дәрілерде де кездеседі. Ережелерге сәйкес, бұл оның Сеул Олимпиадасынан шеттетілуіне және алты айға жарыстан шеттетілуіне әкелуі мүмкін еді. Жеке сынақтарда тіркелген біріктірілген стимуляторлардың деңгейі 2 ppm, 4 ppm және 6 ppm болды. Льюис көрсеткен стимуляторлардың ең жоғары деңгейі 6 ppm болды, бұл 1988 жылы оң нәтиже ретінде қарастырылған, бірақ қазір теріс нәтиже ретінде қарастырылады. Эфедрин үшін қабылданатын деңгей миллионнан 10 бөлікке, ал басқа заттар үшін миллионнан 25 бөлікке дейін көтерілді. Сол кездегі ХОК ережелеріне сәйкес, 10 ppm-ден төмен деңгейдегі оң нәтижелер қосымша тексеруге алып келеді, бірақ дереу тыйым салуға себеп болмайды. Сан-Франциско университетінің медицина профессоры Нил Беновиц, эфедрин және басқа да стимуляторлар бойынша сарапшы, "Бұл [деңгейлер] суық тиген немесе аллергияға қарсы дәрі-дәрмектерді қабылдаған адамнан көрінеді және олардың еңбекке қабілеттілігіне әсері жоқ" деді.

Ресей мен АҚШ арасындағы бәсекелестік

Ресей (барлық түрлерінде) және АҚШ басқа елдерге қарағанда көбірек Олимпиада медальдарын жеңіп алды. Ресей жеті жазғы Олимпиада ойынында және тоғыз қысқы Олимпиада ойынында жалпы медальдар саны бойынша бірінші орынға шықты, ал АҚШ он сегіз жазғы Олимпиада ойынында және бір қысқы Олимпиада ойынында бірінші орынды иеленді. Елдердің арасында Суық соғыс кезінде күшті бәсекелестік болды. 1990 жылдары қарым-қатынастар жұмсарылса, 2014 және 2016 жылдары нашарлады. 1952 жылғы жазғы Олимпиада ойындарынан бері АҚШ жазғы және қысқы Олимпиада ойындарында 1986 медаль жеңіп алып, ең көп медаль иеленген ел болды, ал Ресей 1973 медальмен екінші орынды иеленді.

Қысқы Олимпиада ойындары

Кеңес Одағының/Біріккен команданың/Ресейдің/Ресейден Олимпиадалық спортшылардың медальдар салмағы Екінші жағынан, жетекші американдық ойыншылар Олимпиадаға қатыса алмады, себебі олар ресми түрде кәсіби және НБА-да ойнады. Бұл кемшілік американдықтардың жеңіске жетуіне кедергі болмады, өйткені олар алғашқы жеті Олимпиадалық баскетбол турнирін бірде-бір жеңіліссіз жеңді. Баскетбол алаңындағы Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы қақтығыс саяси аренадағы қақтығысқа тығыз байланысты болды. Көптеген американдық көрермендер 1972 жылғы Ойындарды ашық түрде антиамерикандық деп есептеді. Коммунистік партия төрешілерге пара берген деген қауесет тарады, себебі олар КСРО-ның 50 жылдығына орай, осы Олимпиадада 50 алтын медаль жеңіп алуын қалаған. АҚШ құрамасы тарихтағы ең жас құрама болды. Америкалық ойыншылар әдетте кәсіби спортқа барар алдында Олимпиадаға бір рет қатысып, АҚШ құрамасы әр төрт жыл сайын жаңа ойыншыларды қабылдады. 1972 жылғы команданың анық көшбасшысы болған жоқ. Көтеріліп келе жатқан жұлдыз Билл Уолтон қатысуға шақырылғаннан бас тартты. Дегенмен, команданың құрамында Даг Коллинз немесе Томми Берлсон (барлық командалардың арасында ең биік ойыншы) сияқты ойыншылар бар еді. Жас американдық командаға қарсы Сергей Белов, Модестас Паулаускас және Александр Беловтан тұратын тәжірибелі кеңес командасы шықты. Ойыншылар жеті жылдан астам уақыт бірге ойнаған. Геннадий Вольнов үшін бұл төртінші Олимпиада болды. Кеңес командасы алғашқы таймда 26:21 есебімен күшті өнер көрсетті. Бірінші таймда кеңестіктер американдықтардан 4-8 ұпайға басымдық танытты. Екінші таймда кеңестіктер АҚШ командасының көшбасшысы деп санайтын Дуайт Джонсты нысанаға алды. 28-ші минутта ол Михаил Коркияның қастық әрекетіне ұшырады және жауап берді. Екі ойыншы да алаңнан қуылды. Кеңес командасы қанағаттанды, себебі Коркия американдықтар үшін Джонсқа қарағанда аз маңызды деп есептеді. Келесі минутта Александр Белов бос лақтырыс кезінде Джим Брюерді ұрып, ол ойынды жалғастыра алмады. Американдықтардың айтуынша, төрешілер бұл бұзушылықты байқамаған. 10 минут қалғанда кеңес командасы есебін 10 ұпайға дейін арттырды. Осыдан кейін американдықтар кеңес командасына қарсы күшті қысым көрсетті. Бұл оларға есебін 1 ұпайға дейін қысқартуға көмектесті. Кеңес командасының ойыншылары шаршады. Ойын аяқталуға бір минуттан аз уақыт қалғанда, Дуг Коллинз кеңес командасының пасын ұрлап, Зураб Саканделидзеден қатты соққы алды, нәтижесінде ол себетке құлады. Ойын аяқталуға үш секунд қалғанда, Коллинзге екі бос лақтырыс берілді және ол біріншісін соғып, есепті 49:49 теңестірді. Коллинз екінші бос лақтырысқа дайындалып тұрғанда, есептеушілер үстелінен дабыл естілді, бұл ойынның соңғы үш секундына қатысты дауды тудырды. Дабылдың күтпеген дыбысы бас төреші Ренато Ригеттониң назарын бос лақтырыстан бұрып, есептеушілер үстеліне қарауға мәжбүр етті, бірақ ойын тоқтатылмады. Коллинс лақтыруын тоқтатпады және екінші бос лақтырысын соғып, АҚШ-ты 50:49 есебімен алға шығарды. Коллинстің бос лақтырысынан кейін кеңес командасы допты ойынға енгізіп, ұпай жинауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Кеңес жаттықтырушылары Коллинстің фолынан бұрын уақыт сұрағандарын мәлімдеді. Төрешілер сағатты үш секундқа қайта орнатып, ойынның соңғы секундтарын қайтадан ойнады. Дабыл соғылғанда кеңес командасының ұзын пасын ойыншы жіберді, пасы мақсатына жетпеді және американдық ойыншылар жеңіске қуанды. Дегенмен, соңғы үш секунд үшінші рет қайтадан ойнатылды. Бұл жолы кеңес командасының Александр Белов пен АҚШ-тың Кевин Джойс және Джим Форбс пас үшін күресті, Белов Иван Едешкодан алыс пасты американдық себеттің жанында ұстап алды. Белов содан кейін дабыл соғылғанда жеңімпаздық ұпайын енгізді.

Кейінгі Олимпиада ойындары

Америкалықтар 1976 жылы баскетбол тағын қайта жеңіп алды, бірақ олардың жоғары оқу орнының студент-спортшыларымен Кеңес Одағының тәжірибелі кәсіпқойларына қарсы бәсекелесе алу мүмкіндігі азайып бара жатты. 1988 жылы кеңестік команда АҚШ-ты тағы жеңіп, жартылай финалда оларды турнирден шығарды. 1988 жылғы ойын халықаралық баскетбол тарихындағы шешімді кезең болды. FIBA шенеуніктері аматор ережелерінің өте теріс екенін түсіне бастады, және 1989 жылы Олимпиада ойындарына НБА ойыншыларына қатысуға рұқсат берілді.

Мұз үстіндегі хоккей

1980 жылы АҚШ пен КСРО арасындағы хоккей ойыны «Мұз үстіндегі керемет» деп аталды, американдық колледж студенттері Кеңес Одағының тәжірибелі, жақсы дайындалған кәсіпқойларын жеңіп, Нью-Йорк штатының Лейк-Плэсид қаласында өткен Қысқы Олимпиадада алтын медальді жеңіп алды. Кеңес Одағы алдыңғы алты Қысқы Олимпиаданың бесеуінде алтын медальді жеңіп алған және тағы да жеңіске жететін фаворит саналды. АҚШ-тың көп бөлігінде мұз үстіндегі хоккей аса танымал спорт түрі болмаса да, «Керемет» американдық спорт жетістіктерінің ең ұлыларының бірі ретінде жиі аталады. АҚШ 1960 жылы Калифорния штатының Сквау-Вэлли қаласында өткен Олимпиадада да алтын медальді жеңіп алды, сол кезде Кеңес Одағы, Канада, Чехословакия және Швецияны жеңді. Бірақ бұл жеңіс 1980 жылғы жеңіске қарағанда аз таныс болғандықтан, ол «Ұмытылған керемет» деп аталды. АҚШ пен КСРО 1988 жылы Олимпиадада қайта кездесті. 1980 жылғыдай, кеңестіктер өздерінің жұлдызды ветерандарымен, ал американдықтар колледж студенттерінен құралған командамен өнер көрсетті. Кеңес Одағы кездесуде 7:5 есебімен жеңіске жетіп, алтын медальді жеңіп алды, ал АҚШ жетінші орынды иеленді. Екі команда 1992 жылғы Олимпиаданың жартылай финалында кездесті. Онда Біріккен команда (КСРО-ның мұрагері) 5:2 есебімен жеңіске жетті. Көптеген жұлдыздар КСРО-дан НХЛ-де ойнау үшін кеткенімен, Біріккен команда өздерінің отандық кәсіби лигасынан көптеген ветерандарды сақтап қалды, ал американдықтарды көбінесе колледж студенттері білдірді. Біріккен команда ақырында алтын медальді жеңіп алды, ал АҚШ төртінші орынды иеленді. АҚШ пен Ресей (Біріккен команданың мұрагері) 1996 жылғы Әлем кубогінде екі рет кездесті. Американдықтар екі ойынды да 5:2 есебімен жеңіп, турнир чемпионы атанды. Герб Брукс басқарған АҚШ және Слава Фетисов басқарған Ресей 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиадада екі рет кездесті, оның ішінде 2:2 есебімен тең түсіп, жартылай финалда американдықтар 3:2 есебімен жеңіске жетті. Бұл жартылай финалдық ойын «Мұз үстіндегі керемет» ойынынан дәл 22 жыл өткен соң өтті. АҚШ ақырында күміс медальді жеңіп алды, ал Ресей қола медальді жеңіп алды. Екі команда 2004 жылғы Әлем кубогінің ширек финалында кездесіп, АҚШ 5:3 есебімен жеңіске жетті. АҚШ пен Ресей 2014 жылы Сочиде өткен Қысқы Олимпиадада дөңгелек турнирде кездесті. Ойын қосымша уақыттан кейін 2:2 есебімен тең түсті, бірақ американдықтар сегіз раундтық атыста жеңіске жетті, Т.Дж. Оши АҚШ үшін алты әрекеттің төртеуін соқты. Кейбіреулер бұл ойынды ұзақтығы үшін «Мұздағы марафон» деп атады. Алайда, екі команда да медальді жеңіп ала алмады: американдықтар төртінші орынды иеленді (жартылай финалда Канадаға және қола медаль үшін Финляндияға ұтылып), ал ресейліктер бесінші орынды иеленді (четвертьфиналда Финляндияға ұтылып).