Кіріспе

Қылмыстық құқық бойынша үкім шығару процесінің бір бөлігі. Жәбірленушінің әсері туралы мәлімдеме – сот процесінің бөлігі ретінде жасалатын, жазбаша немесе ауызша түрдегі мәлімдеме. Ол қылмыс құрбандарына кінәлі адамға үкім кезінде немесе одан кейінгі шартты түрде босату отырыстарында сөз сөйлеу мүмкіндігін береді.

Шолу

Жазалау туралы мәлімдеменің бір мақсаты – қылмысқа тікелей қатысы бар адамның немесе адамдардың сотқа шешім қабылдау процесінде сөйлеуіне мүмкіндік беру. Бұл қылмысты жекелендіріп, құрбанның мәртебесін арттыруға септеседі. Жәбірленушінің көзқарасы бойынша, мұндай мәлімдеме олардың эмоционалдық жағдайына оралуына көмектеседі деп саналады. Сондай-ақ, қылмыскерге оның ісінің салдарымен жүзбе-жүз кездесуге және оның қайта оңалтуына көмектесуге мүмкіндік береді деген пікір бар. Жазалау туралы мәлімдеменің тағы бір мақсаты – соттың шешім қабылдағанда жәбірленушіге келген зиянды ескеру қажет болған жағдайда, сотты осы зиян туралы хабардар ету. Өлімге әкеп соққан қылмыстарда сөйлеу құқығы марқұмның отбасы мүшелеріне беріледі. Кейбір заң жүйелерінде отбасы мүшелерінің құрбанның зиянына қатысты мәлімдемелерін қарау тәртібі әртүрлі болуы мүмкін. Мұның себебі – қайтыс болған адамды қаншалықты сағынуға байланысты жазалардың әртүрлі болуы немесе керісінше, отбасы жоқ болған жағдайда өлімнің зияны азайған сияқты қарастырылуы. Өлім оқиғаларында кейбір заң жүйелері отбасы мүшелерінің құрбанның зиянына қатысты мәлімдемелерін үкім шығару үшін "маңызсыз" деп табады, бірақ процеске "керексіз" демейді: олар қалпына келтіру мақсатында бағалы, бірақ өлімге себеп болған жазаны ауыртуға мүмкіндік бермейді. Жалпы алғанда, мәлімдеме жасаған адамға тікелей зиян немесе жарақат, сондай-ақ қылмыстан туындаған мәселелер, мысалы, кіріс жоғалту туралы айтуға рұқсат беріледі. Кейбір заң жүйелері құрбанға келген зиянды растайтын медициналық және психиатриялық қорытындыларды қоса беруге мүмкіндік береді. Олар сондай-ақ қылмыстың болашаққа қатысты жоспарлары мен мақсаттарына, сондай-ақ олардың отбасына тигізген әсері туралы да сөйлей алады. Кейбір заң жүйелері мәлімдемелерде қылмыскерге лайықты жаза немесе үкімді білдіруге рұқсат етеді. Ал басқалары жазалау туралы ұсыныстар мен пікірлерді қатаң түрде тыйым салады. Мұның бір себебі – үкім шығару процесі тек судьяның құзырында болады және ол құрбанға келген зияннан басқа да көптеген факторларды ескереді. Жаза туралы ұсыныстарға рұқсат беру соттың соңғы үкіміне қатысты негіссіз үміттер тудыруға және қалпына келтірушілік әділеттіліктің мәнін әлсіретуге әкелуі мүмкін. Азаматтық істерде жәбірленушіге келген зиянды бағалау үшін мәлімдеме қолданылуы мүмкін, осыған сәйкес талапкерге төленетін сома анықталады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та мұндай алғашқы мәлімдеме 1976 жылы Калифорния штатының Фресно қаласында жасалды және 1982 жылы Калифорнияда заң ретінде қабылданды, себебі Дорис Тейт 1969 жылы оның қызы Шарон Тейтті өлтірген Мэнсон отбасының культының мүшелерінің кез келгені шартты түрде босатылуы мүмкін деп алаңдады. 1982 жылы Президенттің қылмыс құрбандары жөніндегі арнайы тобының соңғы баяндамасында «судьялар қылмыстық құрбандардан жаза тағайындау кезінде пікір алуға және оған тиісті мән беруге мүмкіндік беруі керек» деп ұсынылды. 1992 жылы АҚШ Бас прокуроры қылмыстық әділет жүйесінің қылмыс құрбандарымен қарым-қатынасын жақсарту үшін 24 ұсыныс жасады. Бас прокурор құрбанның зиян келтіруі туралы мәлімдемелерді қолдады және судьялар «жаза тағайындау кезінде және ерте босату ісінде құрбанның көзқарасын тыңдап, қарастыруы керек» деді. 1991 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Payne v. Tennessee ісінде куәлік нысанындағы құрбанның зиян келтіруі туралы мәлімдемеге сот процесінің үкім шығару кезеңінде рұқсат етілді деп шешті. Ол мұндай мәлімдемелерді қабылдау Конституцияны бұзбайды және мұндай мәлімдемелер өлім жазасы ісінде қабылдануы мүмкін деп сараптап шықты. 1997 жылға қарай Американың 44 штаты ресми процесте құрбанның зиян келтіруі туралы мәлімдемелерді ұсынуға рұқсат берді, бірақ 1991 жылға дейін мұндай мәлімдемелер өлім жазасы талданған істерде қабылданбады. Заң штаттарда әртүрлі, және көптеген штаттар сот үкімін шығару кезеңінде мәлімдеме жасауға рұқсат берсе, Индиана және Техас штаттары үкім шығарылғаннан кейін де мәлімдеме жасауға рұқсат береді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда бұл мәлімдеме Жәбірленушінің жеке мәлімдемесі (VPS) деп аталады. Кәсіпорынға зиян келтіретін қылмыстар үшін бұл Кәсіпорынға тигізген әсер туралы мәлімдеме (ISB) деп аталады. Жәбірленушінің жеке мәлімдемесі 1996 жылы Англия мен Уэльсте Жәбірленушілердің хартасы арқылы енгізілді. Деректер көрсетіп тұрғандай, ол сот үкімі кезінде жиі дұрыс қолданылмаған, құрбандардың жартысынан да азына мұндай мәлімдеме жасау мүмкіндігі берілген.

Австралия

Оңтүстік Австралия штаты 1988 жылы жаза тағайындау процесінде құрбандықтарға тигізген әсер туралы мәлімдемелерді қарастыратын заң қабылдады, ал басқа штаттар да осы процестің бір бөлігі ретінде құрбандықтарға тигізген әсер туралы мәлімдемелерді ұсынуды көздейтін заңнаманы қабылдады, бұл арнайы немесе жалпы сипатта болуы мүмкін. Құрбандықтарға тигізген әсер туралы мәлімдемелерге қатысты қазіргі мәселелердің бірі – олардың салыстырмалы түрде жаңа болуы және олардың теориялық мақсаттарына жетудегі тиімділігін зерттеудің жеткіліксіздігі. Кейде қылмыскерге қарсы материалдық зиян келтіретін фактілердің құрбандыққа тигізген әсер туралы мәлімдемеде болуына байланысты құқықтық мәселелер туындайды. Квинсленд штатында Бас прокуратураның нұсқаулары прокурорларды сотқа ұсынар алдында құрбандықтарға тигізген әсер туралы мәлімдемелерден тиіссіз немесе қоздыратын материалдарды алып тастауға міндеттейді, осылайша мұндай мәселелердің алдын алуға болады.

Финляндия

Финляндияда жәбірленуші сотқа айыптау тарапы ұсынғаннан өзге жазаны ұсынуға құқылы.