Кіріспе

Рейнхард Гейдрихті өлтіруге қатысқан словак сарбазы Жозеф Габчик (8 сәуір 1912 – 18 маусым 1942) – Чехословакия армиясындағы словак сарбазы, «Антропоид» операциясына қатысып, Богемия және Моравия протекторатының рейхспротекторы (Аймақ қорғаушысы) SS Обергруппенфюрері Рейнхард Гейдрихтің қатылымен жасалған өлтіруге қатысты.

Жастық шақ

Габчик 1912 жылы Венгрия Корольдігінің Тренчин округінің Раечфюрде (қазіргі Раечке Теплице) қаласының Полувсье ауылында дүниеге келген (ол кезде Австрия-Венгрияның құрамында, қазір солтүстік-батыс Словакияда). Ол темірші және сонымен қатар ұста болуды үйренді. Ол сондай-ақ Орталық Богемиядағы Костелец над Влтаву ауылында сағат жасауды үйренді. Оған жергілікті шебер ұста Ж. Кунике үйреткен. Ол Кунике отбасымен бірге олардың үйінде тұрды, ол үй бүгінге дейін сарай және шаруашылық ғимаратымен бірге сақталған, бұл орын теміршілікке пайдаланылған. 1927 жылы мектептің тізілімінде ол Костелец над Влтавуға жақын Коваров ауылындағы коммерциялық білім беру мектебіне қатысқандығы көрсетілген. Бұл мектеп орналасқан ғимарат қазір муниципалитет кеңсесі болып табылады. (Коваров тұрғындары осы құжаттардың барлығын қабырғаға орналастырды.) 1937 жылы ол Жилинадағы әскери химия зауытында жұмыс істей бастады, бірақ апаттан кейін Чехословакия армиясына қарасты Тренчиндегі газ сақтау нысанына ауыстырылды.

Қалған жері

Чехословакия Республикасының ыдырауы және одан кейін 14 наурыз 1939 жылы пайда болған клерикалды-фашистік және чехтерге қарсы Словакия мемлекетін ол қабылдамады. Неміс әскері қару-жарақ қоймасын басып алғанда, ол оны саботаж жасады. Жазадан қашу үшін ол 6 маусым 1939 жылы Польшаға қашып, поляк қызметінде Чехословакия әскери бөлімін (Чехословакия легионы) құруға қосылды. Кейін, басқа серіктерімен бірге кемемен Францияға ауыстырылып, Шетелдік легионның 1-ші полкіне қабылданды. 26 қыркүйек 1939 жылы Агдеде Францияда құрылып жатқан Чехословакия шетелдік армиясына шақырылып, Франциядағы 1-ші Чехословакиялық жаяу әскер дивизиясының 1-ші жаяу әскер полкінің пулемет взводының орынбасары болып тағайындалды. Үш айдан кейін ол четарж (сержант) шеніне көтеріліп, 1940 жылғы көктемде Франция шайқасына қатысты. Францияның капитуляциясынан кейін, Чехословакия әскерлерінің қалдықтарымен бірге ол 12 шілде 1940 жылы Ұлыбританияға эвакуацияланды, онда парашютист ретінде оқытылды. Ол ротмистр (шамамен Ұлыбритания штаб-сержанты) шеніне ие болды. Ол және басқа да өз еркімен эмиграцияға кеткен чехословакиялықтар "Еркін чехословакиялықтар" деп аталды және Чеширдегі Малпас маңындағы Чолмондлей қамалында орналасты.

Рейнхард Гейдрихтің өлтірілуі

Жозеф Габчик пен Ян Кубиш Ұлыбританиядағы эмиграциядағы чехословакия армиясының жеті сарбазымен және «Silver A» және «Silver B» деп аталған тағы екі топпен (олардың міндеттері басқаша болған) бірге, 138-ші эскадрильяның Halifax ұшағымен 1941 жылғы 28 желтоқсан күні сағат 22:00-де Чехословакияға жеткізілді. Прагада олар бірнеше отбасылармен және нацистерге қарсы ұйымдармен байланысқа түсіп, қастандыққа дайындалу кезінде оларға көмектесті. 1942 жылғы 27 мамырда сағат 10:30-да Гейдрих Паненске-Брежаныдағы үйінен Прага қаласына күнделікті жолға шықты. Габчик пен Кубиш Праганың 8-ші ауданы Либендегі Буловка ауруханасының жанындағы қисық трамвай тоқтағысында күтіп отырды. Гейдрихтің шатыры ашық Мерседес Бенц машинасы келген кезде Габчик, Sten мылтығын плащ астында жасырып, плащын түсіріп, мылтықты Гейдрихке бағыттап оқ атуға әрекеттенді, бірақ мылтық істемеді. Гейдрих өзінің жүргізушісі, СС обершарфюрері Клейнге, машинаны тоқтатуға бұйырды. Машина алдында тежелген кезде Кубиш машинаға танкке қарсы модификацияланған гранатаны (портфелде жасырылған) лақтырды; ол машинаның астында жарылып, Гейдрихті ауыр жарақаттады, оның сынықтары оң артқы крылоны тесіп, машина төсемінен шыққан металл сынықтары Гейдрихке кіріп, сол жағына ауыр зақымдар келтірді, диафрагмасы, көкбауыры және өкпесі зақымданып, қабырғасы сынды. Кубиш гранатадан шашыраған сынықтардан бетіне жеңіл жарақат алды. Гейдрих пен Клейн тапаншаларын суырып алып, жарылған машинадан секіріп шықты; Клейн Габчикке шапқылап келді, ал Гейдрих Габчикке қарай жүгірді, ол тұрып Sten мылтығын ұстап тұрды. Кубиш есін жинап, велосипедіне секіріп, трамвайдан төгілген жолаушыларды шашыратып, Colt M1903 тапаншасымен ауаға оқ атты. Клейн оқ атуға тырысты, бірақ жарылыстан басы ауырып, магазинды босатып алды, соның салдарынан мылтық істемеді. Денесі дірілдеп келген Гейдрих Габчикке қарай келді, ол Sten мылтығын тастап, велосипедіне жетпек болды. Бірақ ол бұл әрекеттен бас тартып, телеграф бағанасының артына тығылып, тапаншасымен Гейдрихке оқ атты. Гейдрих оққа жауап беріп, тоқтап тұрған трамвайдың артына тығылды, содан кейін кенеттен екі есе бүгіліп, ауырсынудан жолдың жиегіне құлады. Содан кейін ол бір қолымен өзін көтеріп, қоршауға құлап түсті. Габчик қашуға мүмкіндік алғанда, Клейн жараланған басшысына көмектесуге асықты. Беті бозарып, ауырсынудан қимылдай алмаған Гейдрих қашып бара жатқан Габчикке бағыттап: «Осы итті ұстаңдар!» деді. Клейн оны қуғанда, Гейдрих тротуарда сүрініп, машинасының капотына құлады. Габчик ет дүкеніне қашып кірді, онда дүкен иесі Брауер, нацистерді қолдаушы және Гестапода жұмыс істейтін ағасы бар, Габчикке көмектесуден бас тартып, жолға шығып, Клейннің назарын аударды. Клейн, мылтығы әлі де істемеген, дүкенге жүгіріп кіріп, есікте Габчикпен соқтығысты. Қауіпсіздік кезінде Габчик оған екі рет оқ атты, аяғына ауыр жарақат келтірді. Габчик трамваймен қашып, жергілікті жасырынған үйге жетті. Қастандық жасаушылар бастапқыда шабуыл сәтсіз аяқталғанына сенді. Гейдрихті Буловка ауруханасына апарып, сонда қанның улануынан қайтыс болды. 1942 жылғы 4 маусымда алған жарақаттарынан көз жұмды.

Өлім

Қастандықтың мұқият тергелген нәтижесінде оның Чехия қарсыластары мен британдықтардың көмегімен жоспарланғаны анықталды. Нацистердің қастан жасағандарды тірі ұстай алмауынан кейін, қарсылық көрсеткен чехтерге жасалған қысым мен қуғын-сүргін ең жоғарғы шегіне жетті. 13 000-нан астам адам тұтқындалып, азапталды, оның ішінде Ян Кубиштің сүйіктісі Анна Малинова да бар, ол Маутхаузен-Гузен концлагерінде қайтыс болды. Бірінші лейтенант Адольф Опальканың тәтесі Мари Опалькова 1942 жылғы 24 қазанда Маутхаузенде атылды. Оның әкесі Виктор Яролим де қаза тапты. Бұл қайғылы оқиғада Костелец-над-Влтава тумасы, Ю.Др. Ян Флейшман да болды. Жергілікті халыққа Гейдрихке жасалған қастандықта бұрын Йозефтің Костелец пен Влтавадағы досы Ян Флейшманмен кездескені белгілі болды. Қастаннан кейін бұл сапар Карел Чурданың Гестапоға хабарлауы арқылы ашылды. Нацистер Ян Флейшманды тұтқындап, Панкракқа жеткізіп, азаптап, соңында атып тастады. Протектораттағы нацистер екі адамды іздеу үшін кең ауқымды іздеу жұмыстарын жүргізді. Ақырында немістер оларды және басқа парашютистерді Прагадағы Кирилл мен Мефодий соборында жасырынып отырған күйінде тапты. Алты сағатқа созылған атыс кезінде немістер 14 адамды жоғалтып, 21-і жараланды, Габчик және басқалары, гранатадан ауыр жарақат алған Кубишті қоспағанда, нацистер оларды шіркеу катакомбаларында тірі ұстамай тұрып өз-өзіне қол жұмсады. Кубиш ауруханаға жеткеннен кейін жараларынан көз жұмды.

Өлімнен кейін танылу

Оңтүстік Словакиядағы Габчиково қаласы Габчиктың атымен аталады, ал Дунайдағы ең ірі бөгеттердің бірі осы қаланың жанында орналасқан. Жозеф Габчик есімімен Словакия Қарулы Күштерінің Жилинада орналасқан 5. pluk špeciálneho určenia ("Жозеф Габчик атындағы 5-ші арнайы мақсаттағы полк") бөлімі де аталады. 2007 жылдың мамырында Чехия және Словакия қарсыласуының қаһармандарының есімін сақтау мақсатында Словакия Ұлттық мұражайында нацистік Еуропадағы ең маңызды қарсылық акцияларының бірін көрсететін көрме ашылды. "Антропоид" (2016) фильмінің шығуымен бірге, белсенділер Габчик пен Кубиштің денелерін Праганың солтүстігіндегі Ďáblice зиратындағы жаппай қабірден шығарып, "нацистік қарсылықтың қаһармандарына" лайықты құрметпен жерлеуді талап етті. Габчик пен Кубишке арналған ескерткіш тасты Игтфилдтегі Иоанн Баптист шіркеуінің аумағында табуға болады (Google картасында W9VR+FJ Whitchurch).