Кіріспе

Навахо көшбасшысы (1818–1893)

Бас Мануэлито немесе Хастиин Ч'ил Хааджини ("Қара қамыс мырзасы", "Қара өсімдіктер орнының адамы") (шамамен 1818–1893) – Дине халқының Ұзақ жүріс кезеңінен бұрын, кезінде және кейін басты басшыларының бірі. Мануэлито – Мануэль есімінің кішірейтілген түрі, Иммануил есімінің ибериялық нұсқасы; Мануэлитоны Кіші Иммануил деп аударуға болады. Ол 1818 жылы Юта штатының оңтүстік-шығысындағы Аю құлақтары маңында, Битахни немесе "Қолдары бүгілген халық" кланында дүниеге келді. Көптеген навахолар сияқты, ол да жағдайға қарай әртүрлі есімдермен танылды. Оны ("Киелі бала"), ("Кейінгі техастың күйеуі"), Хастиин Ч'ilhaajinii ("Қара өсімдіктер орнының адамы") деп атады, ал басқа Дине халқы үшін ("Соғыс басшысы", "Жауынгер жауды ұстаған") есімдері болды, ал навахо емес адамдар оны "Оқ тесігі" деп лақап берді. Мануэлито – АҚШ әскерінің қысымына қарсы халықты біріктірген көрнекті навахо көшбасшысы. Бірнеше жыл бойы ол 1864 жылы Ұзақ жүріс арқылы Навахо халқын Боске Редондоға, Нью-Мексикоға күшпен көшіруге қарсы тұрған жауынгерлер тобын басқарды. Боске Редондоға қоныс аударғаннан кейін Мануэлито 1868 жылғы келісімге қол қойған көшбасшылардың бірі болды, бұл АҚШ үкіметінің тұтқындау лагерьлеріндегі тұтқындалу кезеңін аяқтады және Навахо халқы үшін резервация құрды. Мануэлито сонымен қатар Навахо балаларына батыс білімі беруді қолдады, оның атақты сөзі: "Немерелерім, білім – баспалдақ. Халыққа оны алуды айтыңыз."

Ерте өмір

Мануэлито Битахни кланында (оның жасырын кланы ішінде) Юта штатының Беарс-Эрс тауының жанында дүниеге келді және сол жерде өсті. Ол Нарбонаның тобына қосылғаннан кейін Нарбонаның қызы Хуанитаға (1766–1849) үйленді және Чуска таулары маңындағы олардың лагеріне қоныстанды. Нарбонаның бай және ықпалды басшы ретіндегі беделі Мануэлитоға әсер етті. Ол Нарбонаның батыл мінезін ерекше құрметтеді, бірақ Нарбона оған соғысқа қатар бейбітшіліктің де маңызды екенін үйретуге тырысты. Мануэлито күндерін садақ атып, басқа жігіттермен көптеген жүгіріс жарыстары мен күрес кештерінде жарысып, әрқашан жеңіске жететін. Ол жақсы тігілген былғары киім және әдемі тоқылған жамылғы киеді. Ол өзінің алғашқы шайқасын күтуге шыдамады. 1835 жылдың қысында 1000 мексикалықтың (Жаңа Мексикадан) навахоларға шабуыл жасауға келе жатқаны туралы хабар келді, сонда Мануэлито көптеген қатыгез шайқастардың бірінде алғашқы шайқасын өткізді. Сонда ол ("Ашулы жауынгер") деген атқа ие болды. Келесі жылдары Мануэлито бірден кейін бір шабуыл жасаушы топтарды басқарды, Ганадо Мучо және Барбонсито сияқты басқа басшылармен бірігіп, тек жек көрінетін мексикалықтарға ғана емес, сонымен қатар Аризонадағы хопилерге, Нью-Мексикодағы пуэбло тайпаларына, юталарға, команчтарға және апачтарға шабуыл жасады. Азық-түлік, мал, әйелдер мен балалар – бәрі де заңды олжа болды, соңында Мануэлито өзінің көптеген мексикалық құлдарының бірі Хуанитаға (1845–1910) үйленді. Хуанитаның навахо есімі Асдзаа Тлоги ("Тігуші әйел"); Хуанита тоқыған киім мен атқа жабу жамылғысы бүгінге дейін сақталған. Оның өмірбаянын жазған және шөптесінің-шөптесінің-шөптесінің-шөптесі Дженифер Нез Денетдейл Лос-Анджелеске барып, киімді көру туралы айтады. Кассандра Мануэлито Керквилиет – оның шөптесінің-шөптесінің-шөптесінің-шөптесі.