Кіріспе

Көркем жәндік – 1954 жылы Иширо Хонданың режиссерлік етіп, сценарийін бірге жазған, сол атпен аталған фильмде тұңғыш рет пайда болған көркем жәндік. Годзилла ядролық қарулардың метафорасы ретінде жасалған. Кейбір деректер бойынша, Годзилла – Америка Құрама Штаттарының метафорасы, "ұйқысынан оянған" алып құбыжық, ол Жапонияға қатты кек қайтаруға тырысады. Фильмдер сериясы кеңейген сайын, кейбір сюжеттер Годзилланы антигерой ретінде немесе адамзатты қорғайтын азайған қауіп ретінде бейнелей бастады, осылайша жеңіл әңгімелерге ұласты. Кейінгі фильмдерде Жапонияның бейжайлығы, өзінің империялық өткенін ұмытуы және білмеуі, табиғи апаттар және адамның жағдайы сияқты түрлі тақырыптар мен түсініктемелер көтеріледі. Годзилла көптеген қосалқы кейіпкерлермен бірге көрсетілді және ондағы ондаған жылдар бойы Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері (JSDF) сияқты түрлі адам қарсыластарымен, сондай-ақ Гиган, Король Гидора және Мехагодзилла сияқты алып құбыжықтармен күресті. Годзилла Ангуир, Мотра және Родан сияқты одақтастарымен бірге шайқасты, сонымен қатар Годзилла-младший және Минилла сияқты балалары болды. Годзилла басқа франшизалардан келген кейіпкерлермен және жаратылыстармен де шайқасты, мысалы, Кинг Конг сияқты кроссоверлік медиада, сондай-ақ S.H.I.E.L.D., Fantastic Four және Avengers сияқты әртүрлі Marvel Comics кейіпкерлерімен де кездесті.

Көріністер

1954 жылы алғаш рет пайда болған Годзилла барлығы отыз сегіз фильмде ойнады: Тохо компаниясы өндірген және таратқан отыз үш жапон фильмі мен бес американдық фильм, оның ішінде TriStar Pictures өндірген бір фильм және Legendary Pictures өндірген төрт фильм. Ол сонымен қатар көптеген басқа да ойын-сауық түрлерінде пайда болды, мысалы, комикстер, романдар және бейне ойындар; әр пайда болу фильмдер арқылы құрылған әлемді кеңейтеді.

Атау беру

Годзилланың алғашқы фильмін жасау процесі толыққанды жазылғанмен, оның аты қалай туындағаны түсініксіз күйде қалып отыр. Оның шығу тегі туралы ең көп қабылданған мәлімет – продюсер Томоюки Танака монстрды Тохо компаниясының мықты жұмысшысы Широ Амикураның есімімен атады, ол кейін Тохоның театр клубының басшысы болды. Оны әзілдеп "Гуджира" (グジラ), содан кейін "Гожира" (ゴジラ) деп атады, бұл жапон тіліндегі "горилла" (ゴリラ; gorira) сөзімен және дене бітіміне байланысты гориллаға ұқсағандығымен, сондай-ақ кит етін ұнататын әдетімен байланысты, екі сөздің бірігіп жазылуынан пайда болған. Бұл деректі Тохо компаниясының өзі, режиссер Иширо Хонда және продюсер Танака растады. Алайда, Хонданың жесірі Кими 1998 жылғы BBC-нің Годзилла туралы деректі фильмінде жұмысшының атын аңызға айналған әңгіме деп есептеді, Хонда, Танака және Цубурая монстрдың атына "көп ой жүгірткенін" айтып, "Тохоның сахна артындағы адамдар аңыз әңгімелермен әдемі ойын ойнауды жақсы көретін, бірақ мен оған сенбеймін" деді. Хонданың көп жылғы көмекші режиссері: "Оларға ең жақын болған біздің ешқайсымыз да Гожира атына қалай және неге келгенін білмейміз" деді. Тохо компаниясы кейіннен монстрдың жапонша атын шетелде тарату үшін "Годзилла" деп аударды. "Годзилла" атауының шетелде алғаш рет қолданылуы 1955 жылғы 20 қарашада "Гавайи Трибун Геральд" газетінде жарияланды. "Godzilla Raids Again" (1955) американдық нұсқасын жасау кезінде продюсер Пол Шрайбман Годзилладан ерекшеленетін кейіпкер жасау үшін Годзилланың атын "Gigantis" деп өзгертті.

Қасиеттері

Жапон фильмдерінің аясында Годзилланың нақты тегі әртүрлі, бірақ ол көбінесе ядролық сәулеленудің әсерінен оянған, зор күш-қуатқа ие, ежелгі теңіз монстры ретінде бейнеленеді. Годзилланың сыртқы түрі жылдар бойы шамалы өзгергенімен, жалпы көрінісі тұрақты сақталған. Аниматор Рей Гаррихаузеннің "20 000 фут тереңдіктен келген аң" фильмі үшін жасаған ойдан шығарылған Редозаврдан шабыттанған Годзилланың кейіпкерлік дизайны, тік тұра алатын, қабыршақты терісі, бұлшықетті қолдары бар, антропоморфтық денесі бар динозавр тұжырымына негіделген, суда және құрлықта тіршілік ете алатын рептилиялық монстр ретінде жасалған. Көркемдік режиссер Акира Ватанабе Тираннозавр, Игуанодон, Стегозавр және аллигатордың белгілерін біріктіріп, "Лайф" журналының бір санынан алынған суреттерден шабыттанған, аралас химера жасады. Атом бомбасымен байланысын көрсету үшін оның терісінің текстурасы Хиросимадан аман қалғандардың келоидты жараларынан үлгі алды. Негізгі дизайны рептилиялық сыртқы түрімен, күшті дене бітімімен, тік қалпымен, ұзын құйрығымен және арқасындағы үш қатар тісті пластиналарымен ерекшеленеді. Алғашқы фильмде пластиналар Годзилланы басқа тірі немесе жойылған жаратылыстардан одан да ажырату үшін таза эстетикалық мақсатта қосылды. Годзилла кейде комикстерде, мультфильмдерде және киноплакаттарда жасыл түспен бейнеленгенімен, фильмдерде қолданылатын костюмдер көбінесе көмір сұр түске боялған, сүйек ақ түсті арқалық пластиналарымен, "Годзилла 2000: Милленниум" фильміне дейін. Жапон фильмдерінде Годзилла және басқа да монстрлар "ол" дегенге тең гендерлік бейтарап сөздермен аталады, ал ағылшын тіліндегі дубляжда Годзилла еркек ретінде сипатталады. Өзінің кітабында Годзилланың авторы Томоюки Танака монстрдың еркек екенін айтқан. 1998 жылғы "Годзилла" фильмінде монстр еркек ретінде көрсетіліп, партеногенез арқылы жұмыртқа салады. "Легендалық Годзилла" фильмдерінде Годзилла еркек ретінде аталады. Годзилланың адалдығы мен мақсаты фильмнен фильмге оқиғаның қажеттіліктеріне сәйкес өзгереді. Годзилла адамдарды ұнатпаса да, ортақ қауіптерге қарсы адамзатпен бірге күреседі. Алайда ол адамның өмірі мен мүлкін қорғауға ешқандай күш жұмсамайды және кез келген уақытта адамдарға қарсы шығады. Ол жыртқыштық инстинктпен шабуыл жасамайды; ол адамдарды жемейді және барлық түрлі тамақпен, әсіресе киттер мен ірі балықтармен қоректенеді. Годзилланың ерекше қаруы – оның "атомдық жылу сәулесі" (немесе "атомдық тынысы"), ол денесінде өндіретін ядролық энергия, оны лазерлік жоғары жылдамдықты снарядқа шоғырландыру үшін электромагниттік күшті пайдаланады және шанақтарынан көк немесе қызыл радиоактивті сәуле ретінде шығарады. Toho компаниясының арнайы эффекттер бөлімі сәулені бейнелеу үшін әртүрлі техникаларды қолданды, физикалық газбен жұмыс істейтін оттан бастап, қолмен салынған немесе компьютерлік отқа дейін. Годзилланың зор дене күші мен бұлшықеттілігі бар. Бастапқы фильмдерде Годзилланың рөлін ойнаған актер Харуо Накаджима дзюдодан қара белбеу алған және шайқас сахналарын хореографиялау үшін өзінің тәжірибесін пайдаланған. Годзилла суда және құрлықта тіршілік ете алады: ол қыстау немесе көшіп жүрген кезде Жердің сулы ортасын аралауға бейім, тесік тәрізді жегілер арқылы су астында дем ала алады және ядролық жарылыстан аман қалғандықтан, оны одан әлсіз күштермен жою мүмкін емес. Кейбір нұсқаларында денесінде электромагниттік импульс шығаратын орган бар, ол асимметриялық өткізбейтін қалқанды жасайды, оны барлық зақымдардан қорғайды, бірақ орган қайта зарядталатын қысқа мерзімнен басқа. Әртүрлі фильмдерде, каноникалық емес телешоуларда, комикстерде және ойындарда Годзилла атомдық импульс, магнетизм, болашақты көру, от шары, электромагниттік энергияны дене жылуына айналдыру, төгілген қанды уақытша мүшелерге айналдыру, электрлік тістеу, адамнан асып түсетін жылдамдық, оның көзінен шығатын лазер сәулелері және тіпті ұшу сияқты қосымша қабілеттермен бейнеленген.

Үркіту

Годзилланың ерекше екі буынды дауысы бар (кейбір комикстерде "Скрионк!" деп жазылған), оны композитор Акира Ифукубе жасаған. Ол қарағай шайырымен жабылған қолғапты контрабас ішегіне үйкеп, содан кейін дыбыстың жылдамдығын төмендету арқылы осы дыбыстың шығуына қол жеткізген. 2014 жылғы американдық фильм үшін дыбыс режиссерлері Итан Ван дер Рин мен Эрик Адал Годзилланың дауысы үшін қолданған дыбыстардың қандай екенін жасырып қалды. Адал осы дауыстың екі буыны екі түрлі сезімді білдіретінін айтты, бірінші буын – ашуды, ал екіншісі – кейіпкердің рухын көрсетеді.

Өлшемі

Годзилланың мөлшері тұрақсыз, фильмнен фильмге және тіпті сахнадан сахнаға көркемдік еркіндік үшін өзгереді. Миниатюралық декорациялар мен костюмдер әдетте 1/25–1/50 масштабта жасалады және үлкен мөлшердің иллюзиясын тудыру үшін секундына 240 кадрмен түсіріледі. 1954 жылғы түпнұсқа фильмде Годзилла биіктігіне дейін өлшенді. Бұл Годзилланың сол кездегі Токиодағы ең үлкен ғимараттардың үстінен қарауы үшін жасалды. 1956 жылғы американдық нұсқада Годзилланың биіктігі 400 фут (122 м) деп есептеледі, өйткені продюсер Джозеф Е. Левин 50 метр «жеткіліксіз күшті» емес деп ойлады. Серия дамыған сайын Toho кейіпкердің мөлшерін қайта бағалайтын болды, соңында Годзилланы биіктігіне дейін жасады. Бұл Токионың көкжиегіндегі жаңа, үлкен ғимараттармен, мысалы, Годзилла 1991 жылғы «Годзилла мен Король Гидора» фильмінде қиратқан Токио қалалық басқару ғимаратымен салыстырғанда кішірейіп қалмауы үшін жасалды. Кейіпкерлердің сипаттамалары сияқты қосымша ақпаратта Годзилланың салмағы аралығында көрсетілген. Legendary Pictures компаниясының 2014 жылғы «Годзилла» американдық фильмінде Годзилланың мөлшері 355 фут (108 м) және салмағы , сол кездегі ең үлкен фильмдік нұсқасы болды. Режиссер Гарет Эдвардс Годзилланың «қаланың кез келген жерінен көрінетіндей үлкен болғанын, бірақ оны жасыра алмайтындай үлкен болмауын» қалады. «Shin Godzilla» (2016) үшін Годзилланың биіктігі Legendary нұсқасынан да биік болды, ал «Godzilla: Planet of the Monsters» (2017) фильмінде Годзилланың биіктігі одан да артты. «Godzilla: King of the Monsters» (2019) және «Godzilla vs. Kong» (2021) фильмдерінде Годзилланың биіктігі 2014 жылғы нұсқасынан 393 футқа (120 м) дейін арттырылды.

Арнайы әсерлер

Годзилланың кейіпкері дәстүрлі түрде фильмдерде латекс костюмін киген актермен бейнеленген, бірақ кейіпкер аниматроникалық, стоп-моушн және компьютерлік графика арқылы да жасалған. Кинг-Конгтан шабыт алып, арнайы эффекттер суретшісі Эйджи Тсубурая бастапқыда Годзилланы стоп-моушн әдісімен көрсеткісі келген, бірақ сол кездегі мерзімнің қысқалығы және Жапонияда тәжірибелі аниматорлардың жетіспеуі костюмді жасауды тиімдірек етті. Бірінші костюмнің салмағы 500 кг-нан асты, ол жіңішке сымдар мен бамбуктан жасалған, тіреу үшін тауық торымен оралған, мата мен жастықтармен қапталған, содан кейін латекспен жабылған дене қуысынан тұрды. Ол артқы жағындағы кішкентай ілгектермен бекітілді, бірақ кейін Годзилла костюмдеріне молния (zipper) қосылды. Әсіресе 1984 жылдан 1995 жылға дейін Годзилла рөлін сомдаған Кенпачиро Сацума, ол киген Годзилла костюмдерінің аниматрониканы қосу арқасында бұрынғыларына қарағанда әлдеқайда ауыр және ыстық болғанын айтты. Сацума өзінің мансабында оттегінің жетіспеуі, суға бату, миға соққы, электр тогынан соққы алу және костюмдердегі болат сымдардың резеңке төсемнен тозуынан аяқтардағы жаралар сияқты көптеген денсаулық мәселелеріне тап болды. 1994 жылғы «Годзилла мен Ғарыш Годзилласы» фильміндегі костюмде ауа өткізу мәселесі ішінара шешілді, ол актерлердің қойылымдар кезінде ұзақ уақыт жұмыс істеуіне мүмкіндік берген алғашқы ауа арнасын қамтыды. «Годзилланың қайтысы» (1984) фильміндегі кейбір сахналарда жаратылыстың басын жақыннан көрсету үшін 16 фут (шамамен 4,8 метр) биіктігіндегі робот Годзилла («Cybot Godzilla» деп аталды) пайдаланылды. Cybot Godzilla гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін механикалық эндоскелеттен тұрды, ол 3000 компьютерлік бөлшектермен жабылған, оның басын еңкейтуге, иісі мен қолын қозғауға мүмкіндік берді. «Годзилла» (1998) фильмінде арнайы эффекттер суретшісі Патрик Татопулосқа Годзилланы өте жылдам жүгіретін жаратылыс ретінде қайта жасау тапсырылды. Бір кезде компьютерлік Годзилланың қозғалыстарын жасау үшін адамнан қозғалыс түсіруді пайдалану жоспарланған, бірақ ол костюмді киген адамға тым ұқсас болып шықты. Содан кейін Татопулос жаратылысты еңкейген денесі мен құйрығы жерге параллель тұрған, CGI арқылы жасалған, арық, екі аяқты, игуанаға ұқсас жаратылыс ретінде қайта ойлады. Бірнеше сахналарда монстрды каскадерлер костюмдерде сомдады. Киімдер Тохо фильмдерінде қолданылған киімдерге ұқсас болды, актерлердің бастары монстрдің мойын аймағында орналасқан және бет қозғалыстары аниматроника арқылы басқарылды. Алайда, жануардың көлденең қалпына байланысты каскадерлер аяқтарын созуға арналған металл құрылғыларды киюге мәжбүр болды, бұл оларға аяқтарын бүгіп, жерден 6 фут (шамамен 1,8 метр) биіктікте тұруға мүмкіндік берді. Фильмнің арнайы эффекттер тобы жақын көріністер үшін 1/6 масштабтағы аниматроникалық Годзилланы жасады, оның көлемі «Журасик паркі» фильміндегі Стен Уинстонның Ти-Рексінен асып түсті. Курт Карли ересек Годзилланың костюмдеу сұлбаларын орындады. Годзилланың CG нұсқасын жасау үшін Moving Picture Company (MPC) аюлар, комодо басандары, кесірткелер, арыстандар және қасқырлар сияқты әртүрлі жануарларды зерттеді, бұл визуалды эффекттер суретшілеріне Годзилланың дене құрылымын, оның сүйек, май және бұлшықет құрылымын, сондай-ақ оның қабықшаларының қалыңдығы мен текстурасын елестетуге көмектесті. Годзилланың кейбір қозғалыстарын жасау үшін қозғалыс түсіру де қолданылды. Т. Дж. Шторм Годзилланың түсірілімін жасау үшін жасыл экранның алдында сенсорларды киді. 2024 жылғы 96-шы «Оскар» марапаттауында ол «Оскар» сыйлығын жеңіп алды.

Мәдени әсері

Годзилла – жапондық халық мәдениетінің әлемдегі ең танымал символдарының бірі және токусацу жанрының кайдзю қосалқы тобын қамтитын жапон фильмдерінің маңызды бөлігі. Годзилланың шамалы адам тәрізді келбеті және қиын, баяу қозғалыстары жапон көрермендеріне ұнады, олар Годзилланы оның ашулы мінезіне қарамастан, жанындағы кейіпкер ретінде қабылдады. Көрермендер кейіпкерге жағымды жауап береді, себебі ол ашу мен өзін-өзі сақтау ниетімен әрекет етеді және ғылым мен технология қалай қателікке ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді. 1967 жылы Оңтүстік Кореяның Keukdong Entertainment Company, Toei Company-ның өндірістік көмегімен, Оңтүстік Кореяға мұнайды иелену үшін басып кіретін рептилиялық монстр – Yongary, Monster from the Deep фильмін жасады. Фильм мен кейіпкер көбінесе Годзилланың имитациясы деп есептеледі. Годзилла АҚШ-тың кинематографиялық метафорасы және жалпы ядролық қарудың аллегориясы ретінде қарастырылды. Ерте Годзилла фильмдері, әсіресе түпнұсқасы, Годзилланы қорқынышты ядролық монстр ретінде бейнеледі. Годзилла Хиросима мен Нагасакиге жасалған атомдық бомбалау және оның қайталану мүмкіндігі туралы көптеген жапондықтардың қорқынышын көрсетеді. Серия дамыған сайын Годзилла да өзгерді, азырақ қиратушы және батыл кейіпкерге айналды. Гидора (1964) Годзилланың жаманнан батырға айналуындағы шешуші нүкте болды, оны адамзатқа үлкен қауіп төндіретін патша Гидораға қарсы қойып. Содан бері Годзилла анти-батыр ретінде қарастырылады. Годзилла "алғашқы радиоактивті супергерой" деп есептеледі, себебі оның радиоактивті шығу тарихы Spider-Man (1962 жылы дебют) алдында болды. Годзилла сондай-ақ 1973 жылы The Monster Times сауалнамасында ең танымал фильм монстры деп танылды, ол Граф Дракула, Кинг Конг, Қасқыр адам, Мумия, Қара лагунадан келген аң және Франкенштейн монстрынан озып кетті. 1996 жылы Годзилла MTV Lifetime Achievement Award сыйлығын алды, сондай-ақ 2004 жылы Голливудтың Даңқ аллеясында оның 50 жылдық мерейтойына арналған Godzilla: Final Wars фильмінің премьерасын атап өту үшін жұлдызға ие болды. Годзилланың халық мәдениетіне әсері көптеген пародияттар мен құрмет көрсетулерге әкелді, мысалы, "Бэмби Годзилламен кездеседі" сияқты медиада, ол "50 ең ұлы мультфильмнің" бірі деп саналды, Mystery Science Theater 3000-нің екі эпизоды және Blue Öyster Cult-тың "Godzilla" әні. Годзилла сондай-ақ Nike жарнамасында пайда болды, мысалы, Годзилла баскетбол ойынында NBA ойыншысы Чарльз Барклидің алып нұсқасына үлкен есеппен жеңіліп қалды. Жарнама кейіннен Джефф Батлер салған комикс кітабына бейімделді. Годзилла сондай-ақ 2014 жылғы фильмнің жанама жарнамасы болған Snickers шоколад таяқшаларының жарнамасында да пайда болды. Годзилланың жетістігі көптеген басқа монстр кейіпкерлерін жасауға түрткі болды, мысалы, Гамера, Данияның Рептиликусы, Оңтүстік Кореяның Йонггари, Солтүстік Кореяның Пулгасари, Ұлыбританияның Горго және АҚШ-тың Кловерфилд монстры. Дакозавр – Юра кезеңінің жойылған теңіз крокодилі, зерттеушілер бұл жануарды бейресми түрде "Годзилла" деп атады. Палеонтологтар Годзилланың биологиясы туралы әзіл-қалжың мақалалар жазды, Кеннет Карпентер оны бас сүйегінің пішініне, төрт саусақты қолына және арқалық қалқандарына негізделген кератозавр ретінде жіктеді, ал палеонтолог Даррен Найш Годзилланың ерекше морфологиясы туралы пікір білдірді. Годзилланың халық мәдениетіндегі кең таралғандығы кейіпкердің жалпыға ортақ мүлік екендігі туралы қате түсінікке әкелді, нәтижесінде Тохо компаниясы корпоративтік активтерін жалпы сауда белгісіне айналудан қорғау үшін сотқа жүгінді. 2008 жылдың сәуірінде Subway компаниясы Five Dollar Footlongs сэндвичтерін жарнамалау үшін жарнамада алып монстрды көрсетті. Тохо компаниясы Subway компаниясына кейіпкерді рұқсатсыз пайдаланғаны үшін сотқа жүгінді, 150 000 доллар өтемақы талап етті. 2011 жылдың ақпанында Тохо компаниясы Honda компаниясын Honda Odyssey жарнамасында отты жұтатын монстрды көрсеткені үшін сотқа берді. Монстр туралы ешқандай ақпарат берілмеді, ол шағын машинаның ішіндегі бейнеэкранда қысқаша көрінді. Sea Shepherd Conservation Society (Диңгез бағушыларын қорғау қоғамы) бір кемені MV Gojira деп атады. Оның мақсаты – Оңтүстік мұхитындағы киттерді қорғау үшін жапон китшілерін қудалау. MV Gojira 2011 жылдың мамыр айында Тохо компаниясының заңдық қысымына байланысты қайта аталды. Gojira – француздық дейт-металл тобының атауы, бұрын Godzilla деп аталған; құқықтық мәселелер топты өз атын өзгертуге мәжбүр етті. 2015 жылдың мамыр айында Тохо компаниясы Энн Хэтэуэйдің қатысуымен түсірілетін фильмге байланысты Voltage Pictures компаниясына қарсы сот ісін бастады. Канн кинофестивалінде жарық көрген жарнамалық материалда Годзилланың суреттері пайда болды. Стивен Спилберг Годзилланы Jurassic Park (1993) фильміне шабыт берген деп айтты, әсіресе Godzilla, King of the Monsters! (1956) фильмін, ол өскен кезде көріп өскен. Спилберг Годзилланы "барлық динозавр фильмдерінің ең шеберлігі деп сипаттады, себебі ол сізді оқиғаның шынымен орын алғанына сендірді". Годзилла Спилбергтің Jaws (1975) фильміне де әсер етті. Годзилла сондай-ақ режиссерлер Мартин Скорсезе мен Тим Бертонға шабыт берген. Триас кезеңінен шыққан ет жейтін динозавр 1997 жылы Gojirasaurus деп аталды. 1999 жылы америкалық астроном Рой Такер Goodricke Pigott обсерваториясында ашқан негізгі белдеу астероиді 101781 Gojira осы жаратылыстың құрметіне аталды.

Мәдениет елшісі

2015 жылдың сәуір айында Токионың Синдзюку ауданы Годзилланы туризмді көтеру мақсатында арнайы тұрғын және ресми туризм елшісі деп тағайындады.