Кіріспе

Аутистік спектрдегі адамдардың ақыл теориясына қатысты гипотеза. Ақыл соқырлығы – 1990 жылы алғаш ұсынылған теория, ол аутистік спектрдегі барлық адамдарда ақыл теориясының (ToM) жетіспеушілігі немесе дамуының қалыптан қалуы бар екенін көрсетеді, яғни олар басқа адамдарға психикалық күйлерді тағайлай алмайды. Теория бойынша, ToM-ның жетіспеушілігі танымдық және эмоционалдық эмпатияның жетіспеушілігімен теңестіріледі. Теориялық тұрғыдан алғанда, ақыл соқырлығы басқа адамдардың сенімдері, тілектері, эмоциялары немесе ниеттері сияқты психикалық күйлерін болжау және түсіну қабілетінің болмауынан туындайды. Ақыл соқырлығы теориясы осы дамуда қалып қойған балаларда аутизмнің пайда болуы жиі кездеседі деп болжайды. Ақыл соқырлығының негізгі жақтаушыларының бірі – Симон Барон-Коэн, ол кейіннен эмпатия-жүйелеу теориясын дамытты. Бұл теорияға қатысты эмпирикалық деректердің нақты болмауы, әртүрлі ToM тапсырмаларының әртүрлі нәтижелер беруі, сондай-ақ кейбір (бірақ барлығы емес) классикалық ToM зерттеулерінің қайталанбауы салдарынан күмәндану туды.

Ақыл теориясы

Ақыл-ой соқырлығы – адамда ТоМ (теория туралы ой) дамымаған жағдай ретінде анықталады. Теория биологияның аутистік мінез-құлықпен байланысты деген болжамға негізделген, сондықтан ТоМ-ның кешіктірілген дамуы немесе дамуының болмауы қосымша психиатриялық асқынуларға алып келеді деп күтілді. Екі категориядан артық санаттарды қамтитын модельді зерттеу де қарастырылды. Күрделі танымдық эмоцияларды өңдеудің қарапайым эмоцияларды өңдеуге қарағанда қиын екендігі тәжірибелік тұрғыдан дәлелденді. Бұған қоса, сол кезде аутизмнің балалық шақтағы әлеуметтік байланыс пен тіркелудің жетіспеушілігімен байланысы жоқ екенін көрсететін деректер болды. Бұл эмоцияның әлеуметтік танымның ментализациядан бөлек тұратын компоненті екенін көрсетеді. Алдыңғы лобтың зақымдануы ТоМ-ға әсер ететіні белгілі, бұл гипотезаны ішінара растайды. 2000 жылғы зерттеуде медиалды префронталды қабық, алдыңғы цингулятты қабық, алдыңғы парацингулятты қабықтың шектеулі аймағы және жоғарғы уақытша шұңқырдан тұратын нейрондық желінің ТоМ-ның қалыпты жұмыс істеуі және өзін-өзі бақылау үшін маңызды екендігі анықталды. ТоМ және ақыл-ой соқырлығы атқарушылық функцияның жетіспеушілігін түсіндіре алғанымен, аутизмді тек атқарушылық функцияның жетіспеушілігімен теңестіруге болмайды деп мәлімделді. Сондай-ақ, оң жақ уақытша-париетальды қосылыстың аутизммен күресетін адамдарда әртүрлі жұмыс істейтіні және ментализация кезінде аутистік адамдарда ортаңғы цингулятты қабықтың активтілігі төмендеуі көрсетілді.

Аутистік адамдар мен аутистік емес адамдарға қатысты ақыл-ой соқырлығы

Аутистік спектрлі адамдардың көзбен байланысқа түспеуіне эмпирикалық тұрғыдан түсіндіру үшін 1995 жылы аутистік балалар басқалардың көзін "оқуға" шамасы келмейді деген гипотеза ұсынылды. Моральдық соқырлық гипотезасын зерттеуде осы гипотезаны қолдайтын бірнеше дәлелдер болды. Алайда, сол кезде аутизмнің негізгі белгілері болып табылатын бет-әлпетті қабылдаудағы қиындықтар мен эмоционалдық сезімталдық мәселелерін осы гипотезамен түсіндіруге жеткілікті дәлелдер табылған жоқ. 2001 жылы ақыл-ой соқырлығы гипотезасы аутизмнің ауыр симптомдарын, әсіресе әлеуметтенуден шеттеу және әлеуметтік дағдылардың жетіспеушілігін түсіндіруге қабілетті екені айтылды. Питер Каррутерс ақыл-ой соқырлығы гипотезасын жалпылауға қатысты нақты дәлелдердің болмауына қарамастан қолдап тұр. Гипотезаның бұрынғыдан кем танымал болғанын мойындайтын Каррутерс, мұның басты себебі осы гипотезаны қолдаушылардың аутистік спектрлі адамдардың пікірлерін ескермегендігі деп санайды. Бұл аутизмнің әртүрлілігіне қайшы келеді. Қазіргі таңда аутизмнің гетерогенділігін растайтын көптеген мықты дәлелдер бар, және ғылыми консенсус бұл бастапқы ақыл-ой соқырлығы гипотезасына қарсы келеді. Дегенмен, гетерогенділік ақыл-ой соқырлығының баламалы анықтамаларымен үйлеспейтіні және мұндай айырмашылықтардың тек әлеуметтену нәтижесі емес екені туралы пікір таластары сақталған.

Аутистік емес адамдардың аутистік адамдарға қатысты ақыл-ой соқырлығы

2012 жылы ұсынылған қос эмпатия мәселесі – мидың түсініксіздік гипотезасына қарсы теория. Бұл теория бойынша, аутизм спектріндегі адамдардағы әлеуметтік және коммуникациялық қиындықтар, мидың түсініксіздік гипотезасы сияқты асимметриялық теориялардың айырмасында, аутизм спектріндегі және нейротипикал адамдар арасындағы өзара түсініспеушілік пен коммуникация стилінің өзгешелігінен туындайды. Эмпирикалық зерттеулермен расталған нұсқа бойынша, аутизм спектріндегі және нейротипикал адамдар арасындағы өзара түсініспеушіліктің себебі – «біз өзіміздің іс-әрекеттеріміз арқылы қалыптасқан модельдерге сүйене отырып, басқалардың іс-әрекеттерін түсіндіреміз».