Кіріспе

Глютенсіз казеинсіз диета (GFCF диетасы), сондай-ақ глютенсіз сүт өнімдерісіз диета (GFDF диетасы) деп аталады, бұл глютенді (көбінесе бидай, арпа және сұлыда кездеседі) және казеинді (көбінесе сүт пен сүт өнімдерінде кездеседі) қамтымайтын диета. Ғылыми дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, аутизм және оған байланысты жағдайларды емдеу үшін осы диетаны қолдануды жақтағандар болды. Американдық педиатрия академиясы – Клиникалық есеп (2007) Есепте AAP аутизм спектріндегі бұзылыстары бар балаларға арнайы диета қолдануды ұсынбады, себебі жеткілікті дәлелдер жоқ. Cochrane кітапханасы – Аутизм спектріндегі аутизмге шалдыққанда глютенсіз және казеинсіз диеталар (2008) Cochrane шолуы аутизмге шалдыққан балаларда диетаны қолдауға қатысты дәлелдер салыстырмалы түрде жиі қолданылса да, нашар екенін көрсетті. 2006 жылғы барлық зерттеулерде кемшіліктер болды. Аутизм спектрінің бұзылуындағы зерттеулер – Аутизм спектрінің бұзылуындағы глютенсіз және казеинсіз диеталар: жүйелі шолу (2009) Шолу нәтижелері «қазіргі зерттеулер ASD емдеуде GFCF диеталарын қолдауды растамайды. Эмпирикалық негіздің жетіспеуі және GFCF диетасымен байланысты жиі кездесетін жағымсыз салдарларды (мысалы, стигматизация, емдеу ресурстарын ысырап ету, сүйек қабыршақ қалыңдығының азаюы) ескере отырып, мұндай диеталарды аутизм синдромымен ауыратын балада диетадағы өзгерістерге байланысты болатын айқын мінез-құлық өзгерістері байқалған жағдайда ғана және/немесе балада глютенге және/немесе казеинге аллергия немесе тамашаулық болған жағдайда ғана қолдану керек». Вандэрбильт дәлелге негізделген тәжірибе орталығы – Аутизм спектрінің бұзылуы бар балаларға арналған терапиялар (2011) Денсаулық сақтауды зерттеу және сапа жөніндегі агенттік тапсырған шолуда «ASD-де GFCF диетасын қолдайтын дәлелдер шектеулі және әлсіз» деген қорытынды жасалды. Клиникалық терапия – Аутизм мен глютеннің байланысы (2013) Бұл шолу глютенсіз диетаның пайдасын көрсетпеген бір екі соқыр зерттеуді тапты және «қазіргі уақытта аутизмді емдеу ретінде глютенсіз диетаны қолдауға жеткілікті дәлелдер жоқ» деген қорытындыға келді. Journal of Child Neurology – Аутизм спектріндегі бұзылулар кезінде глютенсіз және казеинсіз диетаның дәлелдері: жүйелі шолу (2014) Бұл шолу «осы тақырыптағы дәлелдер қазіргі уақытта шектеулі және әлсіз» екенін анықтады және аутизмді емдеуде глютенсіз диетаның тиімділігін бағау үшін жүргізілген кездейсоқ сынақтардың саны аз екенін атап өтті. Сондай-ақ, бұл сынақтардың ғылыми құндылығы да күмәнді болды, өйткені олар шағын үлгілерге негізделген. Current Opinion in Clinical Nutrition & Metabolic Care – Аутизмді емдеуде глютенсіз және казеинсіз диеталар (2015) Бұл шолуда бұл диетаның аутизмді емдеуде тиімді екенін көрсететін «шектеулі және әлсіз» дәлелдер табылды, оның тиімділігін бағау үшін жасалған зерттеулердің көпшілігі «нашар сапалы» екенін атап өтті. Аутизмді зерттеу институты – Аутизмді зерттеу институты, аутизмге қатысты негізсіз гипотезаларды, оның ішінде вакциналар салдарынан туындайтындығын немесе хеляциялық терапиямен емдеуге болатындығын жақтаған ұйым, GFCF/GFDF диетасын аутизм және оған байланысты жағдайларды емдеу үшін ұсынады.

Қауіпсіздік

Диета сүйек денсаулығына кері әсер тигізуі мүмкін, бірақ бұл диетаның салдары ма, әлде аутизммен байланысты проблемалардың нәтижесі ме деген пікір қақтығысы бар.

Механизм

1960 жылдары Кертис Дохан Тынық мұхиты аралдарындағы кейбір қоғамдарда шизофренияның сирек кездесуі бидай және сүт негізіндегі тағамдардың аз мөлшерде қолданылуының салдары болуы мүмкін деген болжам жасады. Дохан глютен мен казеиннің толыққанды метаболизміне қабілетсіздік тудыратын генетикалық ақаулықты шизофренияның мүмкін себебі ретінде қарастырды. Дохан толық емес метаболизм нәтижесінде пайда болатын пептидтердің жоғары деңгейі шизофренияға тән мінез-құлықтарға жауапты болуы мүмкін деп гипотезалады. 1979 жылы Яак Панксепп аутизм мен опиаттар арасындағы байланыс туралы пікір білдірді, жас зертханалық жануарларға опиаттардың шамалы дозаларын енгізу аутистік белгілері бар балаларда байқалатын симптомдарға ұқсас әсер тудыратынын атап өтті. Аутизм мен глютен және казеинді тұтыну арасындағы байланыс туралы алғашқы ойды 1991 жылы Калле Райхельт айтты. Аутизм, шизофрения және зәрдегі пептидтердің деңгейінің артуы арасындағы корреляцияны көрсететін зерттеулерге сүйене отырып, Райхельт бұл пептидтердің кейбіреулерінің опиат тәрізді әсер ететінін болжады. Бұл Пауль Шатток және басқалар жариялаған опиат артық теориясының дамуына әкелді, бұл теория бойынша опиаттық белсенділігі бар пептидтер ішек қуысынан қан ағынына, содан кейін миға өтеді. Бұл пептидтердің белгілі бір тағамдарды, әсіресе бидай мен басқа дәнді дақылдардан алынған глютенді, сондай-ақ сүт және сүт өнімдерінен алынған казеиннің толыққанды қорытылмауынан пайда болатыны болжамдалды. Казоморфиндер (казеиннен) және глютен экзорфиндері мен глиадорфин (глютеннен) сияқты опиаттық пептидтер, олардың химиялық құрамының опиаттарға ұқсас болуына байланысты, күдіктілер ретінде расталды. Райхельт бұл опиаттық пептидтерге ұзақ уақыт бойы толып тұру мидың жетілуіне әсер етуі және әлеуметтік қиындықтар мен оқшаулануға себеп болуы мүмкін деп болжады. Осыған байланысты Райхельт және басқалар аутизммен ауыратын адамдарға опиаттық пептидтердің жиналуын азайту мақсатында глютенсіз және казеинсіз (GFCF) диетаны ұсынды.

Іс жүзінде іске асыру

GFCF диетасын енгізу адамның диетасынан глютен мен казеиннің барлық көздерін жоюды қамтиды. Глютен бидай, қарабидай және арпа қамтылған барлық өнімдерде кездеседі. Саудада көптеген глютенсіз нан, макарон және жеңіл тағамдар бар. Глютенсіз тамақ пісіру кітаптары ондаған жылдар бойы қолжетімді болған. Казеин сүт, йогурт немесе ірімшік сияқты сүт өнімдерінде кездеседі, сонымен қатар вегетариандық ірімшік орнына және қаймақ сияқты көптеген сүт өнімдерінің орнында да, текстураны қамтамасыз ету үшін казеин пайдаланылады.