Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нью-Йорк қаласы әлемдегі ең маңызды қалалардың бірі ретінде танылды. Бірақ 1950 жылы халық саны ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін, қала Левитаун сияқты жаңа тұрғын үйлердің құрылысынан туындаған қала маңына көшудің салдарына тап болды, сондай-ақ өнеркәсіп пен сауданың құлдырауы, себебі кәсіпорындар жұмыс істеуге арзан әрі ыңғайлы жайларға көшіп кетті, қылмыс деңгейінің өсуі және әлеуметтік жәрдемақыға жүктеме артуы – барлығы 1970 жылдардағы қаланың қаржылық дағдарысындағы ең қиын жағдайға жетті, сол кезде қала міндеттемелерін орындамай және банкроттық жариялаудан мүжілді.

Соғыстан кейінгі: 1940-жылдардың аяғы мен 1950-жылдары

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген ірі қалалар қираған кезде Нью-Йорк қаласы жаңа әлемдік мәртебеге ие болды. 1947–1952 жылдары салынған Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтері осы қалада орналасты; Париж қаласынан абстрактілік экспрессионизм арқылы өнер әлемінің орталығы ретіндегі рөлін мұра етті; және халықаралық қаржы және өнер нарықтарында Лондонға бәсекелес айналды. Бірақ 1950 жылдан кейін халық саны азайды, Левиттаун, Нью-Йорк үлгісінде Нью-Йорк метрополиясы аумағында қала маңына қоныстану күшейді. Соғыстан кейінгі өркендеу Манхэттеннің орталық бөлігінде бұрын-соңды болмаған құрылыс шабуылын тудырды, ол қаланың сыртқы келбетін өзгертіп жіберді. Жаңа Халықаралық стильдегі шыны мен болаттан жасалған кеңсе үйлері соғысқа дейінгі кезеңдегі «торт пісіру» стилінде салынған зиккурат стиліндегі үйлерді ығыстыра бастады. Сонымен қатар, FDR Drive-ға жақын орналасқан Шығыс ауданының шығыс жағы да қарқынды түрде өзгерді. Көптеген дәстүрлі тұрғын үйлер бұзылып, олардың орнына ірі ауқымды мемлекеттік тұрғын үйлер салынды. Төменгі Манхэттенде қалалық жаңару 1960 жылдар шамасында Дэвид Рокфеллердің One Chase Manhattan Plaza ғимаратын салуымен басталды. Салынатын қалада құрылыс – бұл сонымен бірге қирату. Ескі Beaux-Arts стиліндегі Пенсильвания вокзалының бұзылуынан кейін, мұраны сақтау жөніндегі алаңдаушылық 1965 жылғы Ескерткіштерді сақтау комиссиясы заңына әкелді. Қаланың тағы бір ірі вокзалы – Гранд-Сентрал да бұзу қаупіне тап болды, бірақ соңында сақталды. Осы уақытта Нью-Йорк қаласының тас жолдарының желісі кеңейді, афроамерикандықтар тұратын аудандарды қиратып, белгілі қала құрылысшысы Роберт Мозестің кейбір этникалық топтарға қатысты шектен тыс көзқарастарына байланысты, көлік қанағаттандырмайтын жағдайға түсіп, қоршаған орта ластанып, бұрынғы өмірлік мүмкіндіктер жойылды. Алайда, 1962 жылы Джейн Джейкобс бастаған қоғамдық белсенділердің Мозестің жоспарлаған Төменгі Манхэттен экспресс-жолын тоқтатуы Мозестің бұрынғыдай тіршілік көзін жоюда еркін қолға ие болмайтынын көрсетті.

1960 жылдар

1960 жылдары экономикалық және әлеуметтік құлдырау басталып кетті. Қаланың бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуінің бір белгісі – ұзақ жылдар бойы тұрған Ұлттық лигасының екі бейсбол командасының да дамып келе жатқан Калифорнияға көшіп кетуі болды; «Доджерс» және «Гиганттар» командалары 1957 жылғы маусымнан кейін қозғалыс жасады. Спорт саласындағы бос орын 1962 жылы «Метс» командасының құрылуымен ішінара толтырылды, олар алғашқы екі маусымды «Гиганттардың» бұрынғы үйі – «Поло Граундс» стадионында өткізіп, 1964 жылы Куинс аймағындағы «Ши» стадионына көшті. 1965 жылғы федералдық иммиграция заңы ұлттық тектік квоталарды жойып, Азиядан иммиграцияның артуына жағдай жасады, бұл Нью-Йорктегі қазіргі заманғы азиялық американдық қауымдастықтың негізін қалады. 1965 жылдың 9 қарашасында Нью-Йорк пен Солтүстік Американың көп бөлігінде кең ауқымды электр қуаты үзілісі болды. (Қаладағы қиын жағдай 1968 жылғы «Жарықтар өшіп кеткенде сен қайда едің?» фильмінің тақырыбына айналды.) Соғыстан кейінгі халықтың қала маңына көшіруі Нью-Йорктегі тоқыма өндірісінің және басқа да дәстүрлі салалардың төмендеуіне әкелді, олардың көпшілігі өте ескірген жабдықтармен жұмыс істеді. Контейнерлік тасымалдаудың пайда болуымен бұл өнеркәсіп кеңірек аумаққа ие болған Нью-Джерсиге көшті. Жұмысшылар аудандары нашарлай бастады және есірткі мен қылмыс ошағына айналды. 1960 жылдардың соңында Таймс-скверде стрип-клубтар мен басқа да ересектерге арналған бизнес орындары көбейе бастады. 1966 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері Бруклин әскери-теңіз базасын жапты, бұл 19 ғасырдың басына дейін соққан басқаруды аяқтады. Ол қалаға сатылды. База тағы он бір жыл кеме құрылысымен айналысты. 1966 жылдың 23-26 қараша аралығында Нью-Йорк қаласы ауыр тұманға тоналды, қала ауасын бірнеше зиянды ластағыштармен толтырды. Тұманның себебі көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларын пайдалану, қала көшелеріндегі жоғары трафик және отынмен қыздырылатын пештердің және каминдердің кеңінен қолданылуы сияқты факторлардың жиынтығы болды. Бұл 1953 және 1963 жылдары Нью-Йорк қаласында болған ұқсас масштабтағы оқиғалардан кейін үшінші ауыр тұман болды.

Қала әкімі Линдсей

Джон Линдсей, либералды республикашыл, 1966 жылдан 1973 жылға дейін өте белгілі және харизматикалық мэр болды. Қала – афроамерикандық азаматтардың құқықтары, Вьетнам соғысына қарсылық, сондай-ақ жаңадан пайда болған феминистік және геилер қозғалыстарына қатысты наразылықтардың ұлттық орталығына айналды. Соғыстан кейінгі гүлдену аяқталып, көптеген зауыттар мен толыққанды салалар жабылып, күрт экономикалық өзгерістер болды. Жүз мыңдаған афроамерикандықтар мен пуэрто-рикандықтар көшіп келіп, халық құрамы өзгерді, ал еуропалық американдықтар қала шеттеріне қоныс аударды. Оқыту, көлік, санитария және құрылыс салаларындағы еңбек одақтары ірі ереуілдер мен ішкі нәсілдік шиеленістерге байланысты жарылды.

Шабуылдар мен тәртіпсіздіктер

Майк Квилл басқарған Американың көлік жұмысшылары одағы (ТЖЖ) қала мэрі Джон Линдсейдің қызметінің бірінші күнінде метро және автобус қызметін толығымен тоқтатты, соның салдарынан қаланы парализге түсірді. Нью-йорк тұрғындары көлік ереуілін бастан кешірген кезде Линдсей: «Менің ойымша, бұл әлі де көңілді қала» деді және оны көрсету үшін қонақ үйінен қалалық әкімдікке дейін шамамен алты шақырым (6 км) қашықтықты жаяу жүрді. Мақалада Шаап сарказммен бұл қате екенін атап өтті. Сол 1968 жылы тоғыз күндік қоқыс тасушылар ереуілі де болды. Бұл ереуіл кезінде Нью-Йорктегі өмір сапасы төмендеді, себебі қоқыс үйінділері өртеніп, күшті жел оларды көшелерге таратып жіберді. Мектептер жабылып, полиция жұмысын баяулатты, өрт сөндірушілер ереуілге шығумен қорқытты, қала қоқысқа толып, нәсілдік және діни шиеленістер күшейді. Линдсей 1968 жылдың соңғы алты айын «менің қоғамдық өмірімдегі ең қиын кезең» деп сипаттады. 1969 жылдың 28 маусымында таңертең Нью-Йорк қаласының Гринвич-Виллидж ауданындағы Стоунволл иргесінде болған полиция шабуылына қарсы спонтанды, зорлыққа толы наразылықтар – Стоунволл көтерілісі деп танылды. Бұл оқиға американдық тарихта гомосексуалдар қауымдастығының жыныстық азшылықтарды қуғындаған мемлекеттік жүйеге қарсы тұрған алғашқы жағдайы ретінде жиі айтылады және АҚШ-та және бүкіл әлемде гомосексуалдар құқығы үшін күрестің басталуын белгілеген маңызды оқиғаға айналды.

1970 жылдар

1970 жылға қарай қала жоғары қылмыс деңгейімен және басқа да әлеуметтік тәртіпсіздіктермен танымал болды. 1972 жылдың күзінде Cashman & West-тің "American City Suite" атты танымал әні қаладағы өмір сапасының төмендеуін әдеби тілмен суреттеді. Қаланың метро жүйесі қылмысқа байланысты қауіпсіз деп есептелді және жиі техникалық бұзылыстарға ұшырады. Таймс-скверде проституциямен айналысатындар мен оларды пайдаланатындар көптеп кездесті, ал Центральдық парк қарақшылық пен зорлау орындары ретінде қорқыныш тудырды. Баспанасыз адамдар мен есірткі сатушылар құлаған және тастап кетілген ғимараттарды басып алды. Нью-Йорк полиция департаменті кең таралған сыбайлас жемқорлық үшін тергеуге алынды, ең әйгілісі – 1971 жылы полиция офицері Франк Серпиконың куәлігі болды. 1975 жылдың маусым айында қала полиция күшін қысқарту туралы бюджеттік кесімдерді жариялағаннан кейін, офицерлер келген қонақтарға "Қорқыныш қаласы" атты жарнамалық парақша таратып, олардан сақтануға ескертті. Дегенмен, 1972 жылы Дүниежүзілік сауда орталығының ашылуы сол кездегі қала тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі болды. Дэвид Рокфеллердің ойымен салынған және Нью-Йорк пен Нью-Джерси порттарының басқармасымен Манхэттеннің оңтүстік бөлігіндегі Радио қатары электрондық ауданының орнында тұрғызылған Егіз мұнаралар Мидтаундағы Эмпайр Стейт Билдингін әлемдегі ең биік ғимарат ретінде ығыстырды; ол 1973 жылы Чикагодағы Сирс мұнарасымен алмастырылды.

1975 жылғы фискалдық дағдарыс

АҚШ-тың 1970-ші жылдардағы экономикалық тоқырауы Нью-Йорк қаласына ерекше қатты соққы берді, оны орта таптың қала маңындағы аудандарға кең көшуі күшейтті, бұл қаланың салықтық кірісін азайтты. 1975 жылдың ақпан айында Нью-Йорк қаласы ауыр қаржылық дағдарысқа ұшырады. Қала әкімі Абрахам Биімнің басшылығымен қалада қалыпты операциялық шығыстарды төлеуге жеткіліксіз қаражат болды, қосымша қарыз алу мүмкін болмады және міндеттемелерді орындамау және банкроттық жариялау қаупі туды. Қала кемінде 600 миллион долларлық операциялық тапшылығын мойындады, бұл қаланың жалпы қарызын 11 миллиардтан астам долларға жеткізіп, несие нарығынан ақша алуға кедері келтірді. Дағдарыстың себептері көп болды, соның ішінде кірістердің шамадан тыс оптимистік болжамдары, зейнетақы төлемдерінің жеткіліксіз қаржыландырылуы, операциялық шығыстар үшін капиталдық бөлгіштер мен резервтерді пайдалану және бюджеттік және есептік тәжірибенің нашарлығы. Бұл мәселеге қатысты тағы бір пікір, сол кезде АҚШ-тың ең капиталды қаласы болған Нью-Йорк халқына он тоғыз мемлекеттік аурухана, қоғамдық көлік жүйесі және ең бастысы, муниципалды университет жүйесі арқылы тегін жоғары білім беруді қоса алғанда, көптеген әл-ауқат пен жеңілдіктер ұсынды. Қала әкімшілігі муниципалдық еңбек одақтарымен қақтығысуға құлшынбады; «жалдауды тоқтату» туралы жарияланғаннан кейін бір тоқсанда қалалық жалақы тізімі 13 000 адамға өсті, ал сегіз мың жұмысшының жұмыстан босатылуы нәтижесінде қала әкімшілігінен тек 436 қызметкер кетті. MAC қаладан жалақыны тоқтату, жұмыстан босату, метро ақысын көтеру және Нью-Йорк қалалық университетінде оқу ақысын енгізу сияқты маңызды реформалар жасауды талап етті. Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы MAC-ті қолдап, қалалық сату салығы мен акциялардың ауысу салығын мемлекеттік салықтарға айналдыратын заң қабылдады, олар жиналғаннан кейін MAC облигациялары үшін кепіл ретінде пайдаланылды. Нью-Йорк штаты сондай-ақ қаланың қаржысын бақылау үшін Төтенше қаржылық бақылау кеңесін құрған, қаладан үш жыл ішінде бюджетті теңестіруді және қабылданған есептік тәжірибені сақтауды талап ететін мемлекеттік заң қабылдады. Бірақ осы шаралардың барлығына қарамастан, MAC облигацияларының құны төмендеді және қала қызметкерлеріне жалақы төлеуге және жұмыс істеу үшін ақша табуға күресті. MAC 10 миллиард долларлық облигация сатты. Бұл шара тез нәтиже бермеді және штат одан да күрделі шешіммен шықты: Төтенше қаржылық бақылау кеңесі (EFCB). Бұл штаттық мекеме болды, ал қалалық шенеуніктер жеті мүшелі кеңесте тек екі дауысқа ие болды. EFCB қала бюджетін толық бақылауға алды. Ол муниципалдық қызметтер мен шығыстарды күрт қысқартты, қалалық жұмыспен қамтуды азайтты, жалақыны тоқтатты және автобус пен метро ақысын көтерді. Әлеуметтік жұмсалатын қаражаттың көлемі қысқартылды. Кейбір ауруханалар, филиалдық кітапханалар мен өрт сөндіру станциялары жабылды. Еңбек одақтары зейнетақы қорларының көп бөлігін қалалық облигацияларды сатып алуға бөліп, банкроттық жағдайында зейнетақыны қауіпке ұшырату арқылы көмектесті. 1975 жылдың 17 қазанында мұғалімдер одағы өзінің зейнетақы қорынан 150 миллион долларды қалалық бағалы қағаздарға инвестицияламаса, жариялауға дайын мәлімдеме әкім Биім тарапынан дайындалды. «Бақылаушы мені Нью-Йорк қаласының қолма-қол ақшасы жеткіліксіз екенін және бүгінгі күнгі қарыз міндеттемелерін өтеуге жеткіліксіз екенін хабарлады», - делінген мәлімдемеде. «Бұл бізден аулақ болуға тырысқан жағдайды білдіреді». Биімнің мәлімдемесі таралмады, өйткені мұғалімдер одағының президенті Альберт Шенкер одақтың зейнетақы қорынан 150 миллион доллар жинап, МАК облигацияларын сатып алды. Екі аптадан кейін президент Джеральд Форд қалаға қаржылық көмек беруден бас тартып, Нью-Йорктіктерді ашуландырды. Кейін Форд 1975 жылғы Нью-Йорк қаласының маусымдық қаржыландыру туралы заңға қол қойды, бұл конгресс заң жобасы қалаға үш жылға 2,3 миллиард доллар көлемінде федералдық қарыз берді. Қарсылығында Конгресс қалаға қалалық қызметтерге ақыны көбейтуді, қалалық қызметкерлердің жалақысын көтеруді тоқтатуды және жұмыс күшінің санын күрт азайтуды бұйырды. Рогатин және МАК директорлары банктерді облигацияларының мерзімін ұзартуға және төмен пайызды қабылдауға көндірді. Олар сондай-ақ қалалық және штаттық қызметкерлердің зейнетақы қорларын қаланың қарызын төлеу үшін МАК облигацияларын сатып алуға көндірді. Қала әкімшілігі қызметкерлер санын 40 000-ға азайтты, келісімшарттарда келісілген жалақыны көтеруді кейінге шегерді және инфляция деңгейінен төмен ұстады. Қарыздар пайызбен қайтарылды. 1977 жылы демократ Эда Кох, қаржылық консерватор, қала әкімі болып сайланды. 1977-78 жылдарға қарай Нью-Йорк қаласы өзінің қысқа мерзімді қарызын жойды. 1985 жылға қарай қала енді Муниципалдық көмек корпорациясының қолдауына мұқтаж болмады және оны таратуға дауыс берді. Қаржылық дағдарыс, жоғары қылмыс деңгейі және қараңғылықтан келген зиян Нью-Йорк қаласының қайта құруға келмейтін құлдырауға ұшырағанына және құтқаруға келмейтініне кеңінен сендірді. 1970-ші жылдардың соңына қарай шамамен миллион адам кетіп қалды, бұл халықтың жоғалуы келесі жиырма жыл ішінде толыққан жоқ. Джонатан Малер, «The Bronx is Burning» хроникашысы, «Бұл үшін клиникалық термин, қаржылық дағдарыс, жасыраушы шындыққа жақындамады. Рухани дағдарыс одан да жақсырақ болды».