Кіріспе
Тулунан, ресми түрде Тулунан муниципалитеті (; ; , Jawi: ايڠايد نو تولونن;), Филиппиннің Котабато провинциясындағы 2-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 60 978 адамды құрайды.
Tulunan, officially the Municipality of Tulunan (; ; , Jawi: ايڠايد نو تولونن; ), is a 2nd class municipality in the province of Cotabato, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 60,978 people.
Тарих
"Тулунан" атауы магуинданаон тілінен алынған "тулун" сөзінен шыққан, ол "молшылыққа толы жер" немесе "игілік нұрлары төгілген жер" деген мағынаны білдіреді. Алғашқыда бұл аймақта жазық жерлерде мұсылман тайпалары қоныстанса, Б’лаан және Багобо сияқты көшпелі тайпалар төбелер мен тауларда мекен еткен. Билік жүйесі датуизм қағидаларына негізделген, ал тұңғыш билеуші дату – Дату Енок саналған. Дату Еноктың билік кезінде қауым гүлденіп, олардың кайиндерінен мол өнім алған. Осы өркендеу "Тулунан" атауының қабылдануына себеп болды, мұсылман тіліндегі "тулун" сөзінде көрсетілгендей, аймаққа молшылық пен игілік сыйланған. Бастапқыда халық аулауға тәуелді шағын көшпелі топтардан тұрған, бірақ басқа топтармен байланыс олардың өмір салтын жақсартқан. 14 ғасырда Шариф Кабунгсуван ислам дінін әкелгенімен, діннің ықпалы Магуинданаондар арқылы Тулунанға жеткен. Дегенмен, Багобо және Б’лаан сияқты азшылық топтары шығыс таулы аймақтарын мекендеген. Сұлтан Солайман көрнекті мұсылман басшысы болды, одан кейін Дату Мангко Амбаг және оның кеңесшілері – Даппил Туден, Касан Кандугон және Дату Параган билікке келді. Олар өзендер бойындағы жазық жерлерге қоныстанды, кайин жасап, балық аулаумен айналысты. Дату Демпон Б’лаан тайпасының белгілі басшысы болды, ол Магуинданаондармен қақтығысқа түсіп, бейбітшілік пен тәртіпті бұзды. Алайда, Дату Мангконың Б’лаан әйеліне үйленуі арқасында татулық орнатылды, нәтижесінде Б’лаан тайпасы Дату Мангконың басшылығына бағынды, мұсылман тайпаларын күшейтті. 1956 жылдың басында Дату Удтог Маталам бастаған басшылар тобы Тулунанды аналық муниципалитеті М’лаңнан бөліп шығу туралы петиция жасады, бірақ қарсылыққа тап болды. Бірақ "ҮЛКІ БЕС" тобы – Дату Дабпил Туден, Арсений Вилламор аға, Хуан Джиннен, Мауро Кибрантар және Хосе Ордена бастаған екінші күш-жігер Тулунанның тәуелсіздігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Құру
Тулунан – Кидапаван муниципалитеттерінің бірі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1947 жылы Кидапаван муниципалды ауданы сол кездегі орманды М’ланг-Тулунан аймағын біріктіре отырып, муниципалитетке айналдырылды. Бұл Манубо тайпасының Магуинданаондармен жақын байланысына, сондай-ақ муниципалды аудандарда туыстары бар Илонгго қоныс аударушыларының көбеюіне байланысты болды, нәтижесінде бұл аймақ негізінен Магуинданаондардың жеріне айналды. Ол 1961 жылғы 6 тамызда президент Карлос П. Гарсия қол қойған №441 жарлық арқылы құрылды, бұл жарлық сол кезде бөлінбеген Котабатодағы М’лангтың 28 бариосы мен ситоларын бөліп шығарды, ал үкімет орталығы Тулунан бариосында орналасты. М’ланг пен Тулунанның құрылуымен Кидапаванның Лигавасан батпағына тікелей қол жеткізуі қиын болды. 1985 жылғы 11 сәуірде қаланың діни қызметкері, Рим католик шіркеуінің діни қызметкері Туллио Фавали, Ла-Эсперанса ауылында Норберто Манеро кіші басқаратын қарулы жарымәскери топтың қолынан қаза тапты. Бұл іс Маркос президенттігі кезінде сәтті тергелген бірнеше істердің қатарына жатты; 1987 жылы адам өлтіру және өрт сөндіру қылмыстары үшін айыпталған Манеро, өлім жазасы бұрын тоқтатылғандықтан, мәңгілік бас бостандығынан айырылды. Кейіннен Манеро президенттің кешірімімен де, түрмеден қашу арқылы да босатылуына байланысты дау тудырып, 2008 жылы толық босатылды.
Қазіргі заманғы
Галидан муниципалитетіндегі жалғыз барангай Бангсаморо құрамына кіруді сұрады, ол Республикалық заң № 11054 негізінде құрылған және Мұсылман Минданаосының Автономдық Аймағын алмастырды. Бірақ, 2019 жылғы 6 ақпанда өткен плебисцитте провинциядағы төрт барангайдың бірі болып, одан бас тартты.
География
Тулунан Котабато провинциясының оңтүстігінде, провинция астанасы Кидапаван қаласынан 31 шақырым (19 миль) қашықтықта орналасқан. Солтүстігінде М’ланг, оңтүстігінде Дату Паглас, Магуинданао дель Сур, батысында Лигуасан батпағы, солтүстік-шығысында Макилала және шығысында Магсайсай, Давао дель Сур жатыр.
Барангай
Тулунан саяси тұрғыдан 29 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.
Климат
Тулуанда жыл бойы салыстырмалы түрде тең бөлінген климат байқалады, жауын-шашын мөлшері 60 мм-ден 215 мм-ге дейін, ал жылдық орташа жауын-шашын 115,04 мм құрайды. Құрғақ маусым әдетте қаңтар, ақпан, наурыз және желтоқсан айларында болады, ал қалған айларда кейде жаңбыр жауады. Қаңтар және желтоқсан айлары әдетте ең суық айлар болып табылады, орташа температурасы 28,25 градус Цельсийді құрайды. Басым желдер ылғалды/жаңбырлы маусымда соғады. Тайфун аймағынан тыс жерде орналасқан және кішкентай таулармен қорғалған болса да, Тулуанда күшті жаңбырлар болуы мүмкін, бұл Маласила, Тулунан және Буал сияқты өзендердің арналарынан асып толуына алып келеді. Бұл құбылыстар, әсіресе тамыз және қыркүйек айларында, Дамавато, Буал, Попоён, Тамбак, Багумбайан, Минапан және Дунгос ауылдық округтерінде су тасқынының қаупін тудырады, бұл шамамен 1200 гектарға немесе жалпы аумақтың 3,43%-ына әсер етеді. Мұндай климаттық жағдайлар осы ауылдық округтердегі ауыл шаруашылығы өнімділігіне кері әсер етеді, себебі су тасқыны егінді күтпеген жерден жоюы мүмкін, көбінесе 50%-дан 100%-ға дейін шығынға әкеледі.
Демография
2020 жылғы санақта Тулунан, Котабатоның халқы 60 978 адамды құрады, халық тығыздығы шамамен 180 адам/км² немесе 470 адам/миль² болды.
Экономика
Күріш, жүгері, таулық күріш, бұршақтар, пиязша, тамыр жемістер, темекі, каучук, әртүрлі көкөністер, сорго және кокос сияқты ауыл шаруашылығы тауарлары.
Үкімет
+ Тулунанның муниципалдық басшылары Қызмет еткен жылдар Мэр Вице-мэр Ескертулер1961–1964Дату Ибрагим ПагласДату Катонг Мадидис1964–1967Годофредо ЛалуянАрсений Вилламор аға1967–1972Кондрадо ЛеманаАльфредо Тадиак аға1972–1980Рейналдо Ята аға1980–1986Жосуэ Фаустино1986–1988Жуан Перес аға Педро Амигабл1988–1992Жосуэ ФаустиноГермилио Панчо1992–1995Инженер Родольфо ПеньяфиелАрмандо Касалан1995–1998Эрнесто Педерегоса1998–2001Армандо КасаланНестор Альмиране2001–2004Инженер Родольфо ПеньяфиелЭрнесто Поррас кіші2004–2007Нестор ТасанЖомар Серебо2007–2013Лани Кандолада2013–2016Жоел Вилламор2016–2019Реуль ЛимбуганЛани Кандолада2019–2022Морин Энн Вилламор2022 жылдан беріАбрахам Контайосо
Белгілі тұлғалар
Мэри Джин Ластимоса – актриса, модель және 2014 жылғы Miss Universe Philippines жеңімпазы, 2014 жылғы Miss Universe конкурсында топ-10-ға ілікті.