Кіріспе

1980 жылдары Нью-Йорк қаласы шағын өркендеу мен құлдырау циклын бастан өткерді, 1990 жылдары айқын өркендеу болды, ал содан бері жағдай әртүрлі болды. Осы кезеңде қатыгез нәсілдік шиеленістер, қылмыс деңгейінің күрт өсуі мен төмендеуі, және қала халқының сегіз миллионнан асуына себеп болған иммигранттардың көптеп келуі орын алды. 2001 жылы Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған 11 қыркүйек шабуылы қалаға ұзақ мерзімді әсер етті, соның салдары бүгінге дейін сезілуде.

Кох пен Динкинс (1978-1993)

1970 жылдармен салыстырғанда 1980 жылдар Нью-Йоркте сабырлы оптимизмнің кезі болды. Уолл-стриттегі қарқын жылжымайтын мүлік нарығын жандандырды, ал жұмыссыздық көрсеткіші айқын түрде төмендеді. Кох қала бюджетін мерзімінен бұрын теңгеріп, қалаға қайтадан облигация нарығына кіруге және қаражат жинауға мүмкіндік берді, нәтижесінде 1981 жылға қарай қаланың қаржылық дағдарысы тиімді түрде аяқталды. Дегенмен, қаланың қылмыс пен тәртіпсіздікке байланысты жаман репутациясы нью-йорк тұрғындарының күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі болып қала берді. Мэр Эд Кох қаланың нашарлау себебі лас болуы, қылмыс пен нәсілдік шиеленістер екенін бірнеше рет ескертті. Ол аудандар мен инфрақұрылымды қайта жаңартуға басымдық берді. Бұл нәтижесінде, ескірген аудандарға жаңа бизнес келді, төмен бағалы тұрғын үйлер кооперативтер мен кондоминиумдарға айналды, бұл жас және табысты маман саңлақтары мен кәсіпкерлерді тартты. Кохтың белсенді әрекеттері БАҚ-тың зор назарын аударды, бірақ сыншылар оның қарсыластарына жасаған шабуылдарын "ессіз", "қиянаткер" және "радикал" деп айыптады, сондай-ақ оның нәсілдік алауыздық тудырғанын мәлімдеді. Ұзақ жылдар бойы үлкен қызығушылық Орталық паркке серуендеген әйелді зорлап, жарақаттаған қылмыстық сот процесіне шоғырланды. Заңсыз есірткі саудасы гүлденді, нәтижесінде кісі өлтіру көрсеткіші өсті және қала түрлі есірткі барондары билік ететін аймақтарға бөлінді. Бұл жағдай "крэк эпидемиясы" деп аталды. Нью-Йорк метрополитені қылмыс эпидемиясының құрбаны болды, метрода жасалған қылмыстар саны әлемдегі басқа метро жүйелерінен асып түсті. 1980 жылдары, әсіресе Эдвард Кохтың мэрлік лауазымындағы үш мерзімінің соңғы екісінде (1978–1990) баспанасыздық күрделі мәселеге айналды. 1986 жылы қала жұмысқа орналастыру және тұрғын үй мәселелерінде гомосексуалдар мен лесбиянкаларға қатысты кемсітушілікке жол бермеу туралы заң қабылдады. 1989 жылы Кох Демократиялық партиясының төртінші мерзімге үміткері Дэвид Динкинске жеңіліп қалды, ал Динкинс кейін жалпы сайлауда республикашыл Рудольф Джулианиді аз айырмамен жеңіп, қаланың алғашқы афроамерикалық мэрі атанды. 1990 жылы Динкинс әкімшілігі кезінде қылмыс деңгейі 15 жыл бойы төмендеді, бірақ нәсілдік шиеленістердің жалғасуы (1991 жылғы Крон-Хайтс қақтығысы сияқты) және өте нашар экономикалық жағдай (1993 жылдың қаңтарында қаланың жұмыссыздық деңгейі 13,4 пайызға жетті, бұл Ұлы депрессиядан бері жұмыссыздықтың ең жоғары деңгейі болды) Динкинстің халыққа деген беделін күрт төмендетті (соның ішінде 1993 жылғы референдумда тұрғындардың 65 пайызы қаладан бөлінуге дауыс берді, бірақ бұл шешім Мемлекеттік Ассамблеяда қабылданбады). 1993 жылдың 26 ақпанында Дүниежүзілік сауда орталығының бірінші мұнарасының жертөлесіндегі гаражда жүк көлігі жарылды. Урея нитраты мен сутек газынан күшейтілген бұл құрылғы Солтүстік мұнараны (Бірінші мұнара) Оңтүстік мұнараға (Екінші мұнара) құлатып, екі мұнараны да құлатып, ондаған мың адамды өлтіруге бағытталған. Алайда, бұл жоспар орындалмады, бірақ алты адам қаза тауып, мыңнан астам адам жарақат алды. Мэр Динкинс полиция қызметкерлерінен айтарлықтай қарсылыққа тап болды, бұл 1992 жылы полиция төңкерісіне әкеп соқты, онда оның саяси қарсыласы Рудольф Джулиани жиналғандарға сөз сөйледі. 1993 жылдың соңында Дэвид Динкинс қайта сайлануға үміткер болып Джулианиден жеңіліп қалды.

Джулиани (1994-2001)

Қала 1990-шы жылдардың ортасы мен соңында ұлттық экономиканың тұрақты өсуімен, сол кезде бірдей орын алған Уолл-стриттегі қор нарығының өркендеуімен, сондай-ақ қылмыстың күрт төмендеуімен жаңарып келді, бірақ жоғары жұмыссыздық мәселесі әлі де шешілмей тұрды. Бұрынғы федералды прокурор болған қала әкімі Рудольф Джулиани көптеген адамдар тарапынан Таймс-скверін қайта жаңғыртуы және қылмысқа қатысты шаралар қабылдау арқылы қаланы "өмір сүруге ыңғайлы" етуі үшін құрметке ие болды. Осы кезеңде әлемдік экономикадағы өзгерістер Нью-Йорк үшін өте қолайлы болды, себебі қалада жоғары дамыған көлік және коммуникация инфрақұрылымы, сондай-ақ көптеген тұрғындар бар. Он жылдың ішінде қаланың имиджі ескі, құлдырап бара жатқан мегаполистен әлемдегі ең маңызды "жаһандық қалалардың" біріне айналды. Спортқа келсек, 1994 жыл қаланың спорт тарихындағы маңызды оқиға болды: «Нью-Йорк Рейнджерс» 1940 жылдан бері алғаш рет Стэнли кубогын жеңіп алды, ал «Нью-Йорк Никс» НБА финалына өтті, бірақ «Хьюстон Рокетс» командасына жеті ойында есе жіберді. «Никс» командасы қайтадан НБА финалына шықты, онда «Сан-Антонио Спёрс» командасына бес ойында ұтылды. «Нью-Йорк Янкис» командасы бас жаттықтырушы (және Нью-Йорктік) Джо Торре басшылығымен династия құрып, әлем чемпионатын , , , және жылдары жеңіп алды.

2001 жылдың 11 қыркүйегі

2001 жылдың 11 қыркүйегінде «Әл-Қаида» джихадистік ұйымымен байланысы бар ислами террористердің екі жолаушы ұшағын қасып, Дүниежүзілік сауда орталығының 110 қабаттан тұратын екі мұнарасына соқты. Континенттер аралық рейстерге арналған және реактивті отынмен толық толтырылған ұшақтар, ұшу барысында басып алынып, 11 қыркүйектің таңертеңгі сағаттарында қасақана мұнараларға шабуыл жасады. Соқтығысу салдарынан мұнараларда үлкен құрылымдық зақымдар пайда болып, тесіктер ашылды, содан кейін өрт шығып, екі мұнара екі сағаттан кем уақыт ішінде құлады. Вирджиния штатының Арлингтон қаласындағы Пентагонға жасалған шабуылмен және Пенсильвания штатының Шанксвилл қаласынан ұшқан ұшақтың апатқа ұшырауымен бірге, осы шабуылдарда 2977 адам қаза тапты. 9/11 шабуылдарынан кейін бизнестің бір бөлігі Төменгі Манхэттеннен Midtown Манхэттен, Джерси-Сити және Бруклинге, сондай-ақ басқа да жерлерге уақытша көшті, ал бірнеше телеарналардың хабар тарату антенналарын қайта орналастыру қажет болды. Шабуылдан кейінгі үш айда шамамен 430 мың жұмыс орыны жойылды және 2,8 миллиард доллар жалақы төленбеді. Экономикалық әсері негізінен елдің экспорттық секторларына тиді. Қаланың ЖІӨ-сі 2001 жылдың соңғы үш айында және 2002 жылдың толық кезеңінде 27,3 миллиард долларға төмендеді деп есептелді. АҚШ үкіметі 2001 жылдың қыркүйегінде Нью-Йорк қаласына 11,2 миллиард доллар көмек берді, ал 2002 жылдың басында экономиканы дамыту және инфрақұрылымды жақсарту үшін 10,5 миллиард доллар бөлді. Екі мұнараның құлауынан Төменгі Манхэттенге жүздеген мың тонна уытты қалдықтар тарады, олардың құрамында 2500-ден астам зиянды зат, соның ішінде белгілі канцерогендер болды. Қалдықтардағы уытты заттарға ұшыраған адамдардың арасында өлімге әкелетін немесе денсаулығын нашарлататын аурулар пайда болды деген күдік бар. Буш әкімшілігі Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (EPA) ұлттық қауіпсіздік мақсатында шабуылдан кейін ауа сапасы туралы сенімді мәлімдеме жасауды бұйырды, бірақ EPA 2002 жылдың маусым айына дейін ауа сапасының 11 қыркүйекке дейінгі деңгейге оралғанын анықтамады. Шабуылдан кейін көптеген жабылулар, эвакуациялар және шаралар тоқтатылды, себебі адамдар одан әрі шабуылдардан қорқып немесе трагедияға деген құрметтің белгісі ретінде. Дүниежүзілік сауда орталығының учаскесін тазалау жұмысы 2002 жылдың мамыр айының соңында аяқталды.

2001 жылдың қарашасындағы ұшақ апаты

2001 жылғы 12 қарашада American Airlines әуе компаниясының 587 рейсі Джон Ф. Кеннеди халықаралық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін аз уақыт өткен соң Квинс облысының Белл-Харбор ауданында құлап, борттағы 260 адам мен жердегі 5 адам қаза тапты. Бұл, Иран Әуе Жолдарының 655 рейсінен кейін Airbus A300 ұшағына қатысты екінші ең ауыр авиациялық апат, сондай-ақ АҚШ аумағында American Airlines 191 рейсінен кейін екінші ең ауыр авиациялық апат болып табылады. 2014 жылғы наурыз айына дейін, жазатайым оқиға деп танылған және қылмыстық әрекет емес, бір ғана ұшақтың құлауынан болған ең көп қаза болған оқиға осы болды. Осыдан кейін одан көп адам қаза болған жағдайлар тіркелген жоқ, бірақ 2001 жылға дейін осы сияқты оқиғалардың көбірек құрбандары болған. Бастапқыда бұл тағы бір террористік шабуыл деп күдіктенгенмен, кейіннен апаттың себебі ұшқыштың қателігі екені анықталды.

Блумберг (2002 - 2013)

Миллиардер, республикандық партияның медиа-магнаты Майкл Блумберг 2001 жылы қала әкімі болып сайланды және 2005 және 2009 жылдары қайта сайланды. Ол қалалық басқаруға статистикалық, нәтижеге негізделген тәсіл қолданды, қалалық комиссарларды олардың біліктілігіне сәйкес тағайындады және оларға шешім қабылдауда кең ауқымды тәуелсіздік берді. 190 жылдық дәстүрді бұзып, ол «Нью-Йорк Таймс» газетінің саяси тілшісі Адам Нагурни «бульпен» деп атаған ашық кеңсе жоспарын енгізді, ол Уолл-стриттегі сауда алаңына ұқсас, ондаған көмекшілер мен басқарушы персонал үлкен зал ішінде бірге отырды. Бұл жоспар жауапкершілікті және қолжетімділікті арттыруға бағытталған. Келесі он жылда мемлекеттік және жеке сектордың құрылыс жобалары қаланың үлкен бөліктерін өзгертіп, тұрғын үй құрылысының өркендеуі жыл сайын 25 000-нан астам жаңа тұрғын үй бірліктеріне рұқсат беруге әкелді. 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындары Лондонға өткенімен, Нью-Йорк финалистердің бірі болды және науқан нәтижесінде Ши стадионының орнына жаңа стадион салу және 7-ші метро желісін кеңейту жоспары жасалды. 2003 жылдың 14 тамызында сағат 16:11-де Нью-Йорк Солтүстік Америкадағы ірі қараңғылыққа тап болды, нәтижесінде қала бір тәуліктен астам уақыт бойы электр қуатысыз қалды. 1977 жылғы Нью-Йорк қаласындағы қараңғылықтан айырмашылығы, бұл жолы ірі қарақшылық болған жоқ. Алайда, қараңғылық кезінде Verizon компаниясының авариялық генераторлары бірнеше рет істен шығып, 911 жедел жәрдем нөмірі бірнеше рет, әрқайсысы шамамен он бес минутқа қызметтен шығып қалды. Нью-Йорк қаласының 311 ақпараттық желісіне демалыс күндері 175 000-нан астам қоңырау түсті. Нью-Йорк қаласының ARES ұйымына қарасты әуесқой радио операторлары төтенше жағдайлардағы баспаналар мен ауруханаларға қосымша байланыс қызметін ұсынды. Әуесқой радио ретрансляторлары авариялық қуатпен қамтамасыз етіліп, жұмыс істеп тұрды. Көптеген ірі американдық телеарналары (CBS, NBC, ABC және FOX) және кейбір кабельді телеарналары (HBO, MTV және Nickelodeon сияқты) Нью-Йорк айманында электр қуатының болмауына байланысты хабар таратудан бас тартты, бірақ Далластағы қосалқы станциялар мен ондағы бас трансляциялық орталықтар прайм-тайм теледидарларын көрсетуге мүмкіндік берді. (ABC қараңғылық кезінде жаңалықтарды Вашингтоннан көрсетуді жөн көрді). 2011 жылдың 24-25 тамызында «Айрин» дауылы Нью-Йоркке құлдиратып, су тасқынына әкелді. Манхэттенде Гудзон өзені ет өнімдерін сататын ауданда суға батты. Лонг-Бич және Фрипорт қалалары, қатты су тасқынына ұшыраған, Лонг-Айлендтегі ең көп зардап шеккен қалалардың қатарында болды, көптеген жолдар өтпелі болды. Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі «Нульдік нүктедегі» жұмысшылар Дүниежүзілік сауда орталығының орнын дауылға төзімді ету үшін жұмыс істеді және 11 қыркүйектің он жылдығына жетпей, үлкен зақымдардан сақтады. 2012 жылдың 29 қазанында «Сэнди» дауылы Нью-Йоркке тағы бір құлдиратып, су тасқынына әкелді, Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі және қаланың басқа аудандарындағы көптеген көшелер, туннельдер мен метро желілерін су басып, қаланың және оның маңындағы көптеген аудандарында электр қуатын тоқтатты. Қалалық мектептер төрт күнге жабылды. CUNY және NYU университеттері 30 қазандағы барлық сабақтар мен кампус шараларын тоқтатты. Нью-Йорк қор биржасы екі күнге сауда-саттыққа жабылды, 1985 жылдан бері ауа райына байланысты алғашқы жабылу болды. 1888 жылғы Ұлы қырауда да екі күндік ауа райына байланысты жабылу болған. Ист-Ривер өзені жағалауынан асып, Манхэттеннің төменгі бөлігінің үлкен бөлігін су басып кетті. Батери-паркте су деңгейі 13,88 футқа жетті. Шығыс өзенінің астындағы жеті метро туннелі суға батты. Метрополитен басқармасы дауылдың салдарынан болған апаттың Нью-Йорк метросының 108 жылдық тарихындағы ең ауыр апат екенін мәлімдеді. Теңіз суы «Нульдік нүктедегі» құрылыс алабын су басып кетті. Дауыл нәтижесінде 10 миллиард галлондан астам шикі және ішінара тазартылған ағынды сулар шығарылды, оның 94% Нью-Йорк және Нью-Джерсидің айналасындағы суларға құйылды. Сонымен қатар, төрт қабатты Челси ғимаратының қасбеті құлап, ішкі бөлмесі толық көрініп қалды, бірақ құлаған тастардан ешкім зардап шекпеді.

Де Блазио (2014-2021)

Блумбергтің өкілеттігі шектеулі болды; үшінші мерзімінен кейін ол 2013 жылы тағы да сайлауға түсе алмады. Билл де Блазио келесі мэр сайлауында жеңіске жетті және 2014 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы президент Билл Клинтон оны мэрлік қызметке ант бердірді. 2017 жылы қаланың метрополитені, автобустары мен теміржолдарына ұзақ жылдар бойы тоқталған күтімнен кейін көлік дағдарысы жарияланды. Дағдарыстың нәтижесінде жол ақысын қымбаттату ұсынылды. Метрополитенге қатысты "әрекет жоспары" және "шешім табуға шақыру" да мүмкін шешімдер ретінде жарияланды. 2017 жылдың 31 қазанында бір адам Трибекадағы Хадсон өзені жағалау паркінің велосипед жолына пикап көлігімен кіріп, кем дегенде сегіз адамды қаза қылды және кем дегенде 15 адамды жарақаттады. Шабуылға ұшырағандардың көпшілігі велосипедшілер болды.

COVID-19 пандемиясы

COVID-19 пандемиясы кезінде қала 2020 жылдың 22 наурызы мен 8 маусымы аралығында карантинде болды. 2020 жылдың сәуір айында Нью-Йорк қаласында коронавирус пандемиясынан ең көп адам қайтыс болды, ал Нью-Йорк штатындағы коронавирус жұқтырғандардың саны АҚШ-тың басқа штаттарынан басып өтті; сол кезде АҚШ-та тіркелген барлық жағдайлардың үштен бірі Нью-Йорк қаласына тиесілі болды. Мамыр айына қарай Нью-Йорк губернаторы Эндрю Куомо Нью-Йорк штатының аймақтарында, оның ішінде Нью-Йорк қаласында төрт кезеңдік шешілу жоспарын жариялады. Нью-Йорк қаласында шешілудің 1-кезеңі 8 маусымда басталды. Аймақ алты аптадан кейін, 20 шілдеде шешілудің соңғы кезеңіне жетті. Қаладағы алғашқы тіркелген жағдай мен 4-кезеңдік шешілу аралығында Нью-Йорк қаласында 218 000-нан астам COVID-19 жағдайы тіркелді, оның ішінде 18 787 адам осы аурудан тікелей қаза тапты. 2020 жылдың маусым және қыркүйек айлары аралығында COVID-19 жағдайлары мен жұқтыру көрсеткіштері айтарлықтай төмендеді. Алайда, 2020 жылдың қазан айының басында жиырма почталық индекс (ZIP-код) кластерлік аймақтар ретінде анықталды, олар сол кездегі оң жағдайлардың 26% құрады. Оған жауап ретінде губернатордың кеңсесі жоғары тәуекелді аудандарда COVID-19-ға қатысты шектеулерді «тікелей күшімен орындау» деп атады. Пандемия кезінде федералды судья мэр Билл де Блазионың діни ұйымдарға басқалары 50% жұмыс істегенде, шектеулерді 25% дейін төмендетуіне кедергі келтірді. Католик дін қызметкерлері мен еврей қауым өкілдері маусым айында губернатор Эндрю Куомо мен мэр де Блазиоға қарсы діни дискриминация бойынша федералдық сотқа шағым түсірді. Қала әкімі Билл де Блазио карантин кезіндегі әрекеттері үшін православиелік яһуди қауымынан кешірім сұрады.

Адамс (2022-)

2021 жылдың 2 қарашасында Демократиялық партиядан ұсынылған Эрик Адамс Нью-Йорк қаласының мэр сайлауында жеңіске жетті. Қаланың бұрынғы мэрі Билл де Блазионың өкілеттігі шектеліп, қайта сайлануға құқығы болмады. 2022 жылдың 1 қаңтарында Эрик Адамс Нью-Йорк қаласының мэрі болып ант берді. 2023 жылдың қазанына қарай, 2022 жылдың көктемінен бері 130 600-ден астам мигрант Нью-Йорк қаласына келді. Нью-Йорк қаласындағы мигранттар ахуалына қатысты қала әкімі Эрик Адамс бұл жағдайды гуманитарлық дағдарыс деп сипаттады. Мигранттардың көп бөлігі Венесуэладан келген, олар Мексика арқылы оңтүстік шекараны кесіп өтіп, Техас штатының шенеуніктерінің көмегімен Нью-Йоркке жол тартқан. 2023 жылдың қазанына қарай, 65 400-ден астам мигрант Нью-Йорк қаласындағы тұрғын үйсіздерге арналған баспаналарда орналасқан.

Жолдама кітаптары

Оттис, Джинджер Адамс. Нью-Йорк қаласы (Lonely Planet, 2010)

Негізгі дереккөздер

Динкинс, Дэвид Н.; Кноблер, Питер (2013). Мэрдің өмірі: Нью-Йорктің сұлу мозаикасын басқару. PublicAffairs,