Кіріспе

Экономикада еңбектің кері иілетін ұсыныс қисығы немесе еңбектің кері иілетін ұсыныс қисығы – нақты (инфляцияға түзетілген) жалақы белгілі бір деңгейден асып кеткенде, адамдар бұрын ақылы жұмысқа жұмсаған уақытын бос уақытқа (ақысыз уақытқа) ауыстырады, соның салдарынан жалақының өсуі еңбек ұсынысының төмендеуіне және сатуға ұсынылатын жұмыс уақытының азаюына әкеледі. "Еңбек және бос уақыт" арасындағы таңдау – жалақы алатын адамдардың жалақы төленетін жұмыста өткізетін уақыты (әдетте жағымсыз деп есептеледі) мен қанағаттандыру әкелетін ақысыз уақыт арасындағы таңдау, ол "бос уақытпен" айналысуға және ұйқы сияқты қажетті өзін-өзі күтіп ұстауға уақытты пайдалануға мүмкіндік береді. Осы таңдаудың кілті – жұмыстың әр сағатынан алынатын жалақы мен ақысыз уақытты пайдаланудан туындайтын қанағат деңгейін салыстыру. Еңбек ұсынысы – жұмысшылардың белгілі бір жалақы мөлшерінде жұмыс істеуге дайын сағаттарының жалпы саны. Мұндай салыстыру көбінесе жоғары жалақы адамдарды жалақы үшін жұмыс істеуге көбірек уақыт жұмсауға ынталандырады; алмастыру эффектісі еңбек ұсыныс қисығының оң көлбеу болуын білдіреді. Дегенмен, еңбек ұсыныс қисығының кері иілуі тіпті жоғары жалақылар адамдарды аз жұмыс істеуге және көбірек бос немесе ақысыз уақытты пайдалануға итерген кезде пайда болады.

Шолу

Жалақы күнкөріс деңгейінен асып түскен кезде (төменде талданғандай), бірлік уақыт ішінде жұмыс істеуге жұмысшының қабылдайтын сағат санына әсер ететін екі фактор бар (әдетте күн, апта немесе ай). Біріншісі – алмастыру немесе ынталандыру әсері. Жалақының өсуімен, жалақы үшін қосымша сағат жұмыс істеу мен қосымша бір сағат ақысыз уақытқа ие болу арасындағы қатынас жұмыс істеудің пайдасына қарай өзгереді. Осылайша, жоғары жалақыда төменгі жалақыға қарағанда көбірек еңбек сағаты ұсынылады. Екінші, қарсы әсер – ескі жалақы мөлшерлемесімен жұмыс істелген сағаттар енді бұрынғыдан көп кіріс әкеледі, бұл кіріс әсерін тудырады, ол қолжетімділігі артып, көбірек демалысқа итермелейді. Көптеген экономистер ақысыз уақыт (немесе «демалыс») – қалыпты жақсылық деп санайды, сондықтан адамдар кірістері (немесе байлығы) өскен сайын одан көбірек алғысы келеді. Жалақының өсуі, басқа жағдайлар өзгермесе, кіріс деңгейін көтереді, сондықтан ақысыз уақыттың тартымдылығы артады, соңында алмастыру әсерін бейтараптандырып, кері бұрылысқа алып келеді. Егер нақты жалақы W1-ден W2-ге дейін өссе, жеке жұмысшы үшін алмастыру әсері кіріс әсерінен басым болады; демек, жұмысшы жалақы үшін жұмыс істеген сағаттарын L1-ден L2-ге дейін арттыруға дайын болады. Алайда, егер нақты жалақы W2-ден W3-ке дейін өссе, жалақыға ұсынылған сағат саны L2-ден L3-ке дейін азаяды, себебі кіріс әсерінің күші қазір алмастыру әсерінен асып түседі; қосымша сағаттан алынатын пайда, қосымша сағат жұмыс істеу арқылы табуға болатын қосымша кірістен артық. Жоғарыда жалақы мөлшерлемелерінің өзгеруі жұмысшыларға қалай әсер ететіні қарастырылды; тек осы адамдардың еңбек ұсынысына қатысты жауап қарастырылды. Басқа салаларда жұмыс істейтін жұмысшылар (немесе жұмыссыздар) ұсынған қосымша еңбек күші ескерілмеді, олар қазір осы саланың жұмыс орындарына көбірек қызығушылық танытады, себебі онда жалақы жоғары. Осылайша, нақты нарықта еңбек ұсынысы қисығының кері бұрылу жалақысы, нақты жұмысшының қисығының кері бұрылу жалақысынан жоғары болуы мүмкін. Екінші жағынан, жалпы еңбек нарығы, жұмысшылар үшін «басқа салалар» жоқ еңбек нарығы үшін, еңбек ұсынысы қисығының кері бұрылуы туралы бастапқы оқиға қолданылады, бірақ кейбір жұмысшылар қасақана жұмыссыздықтан зардап шегеді.

Қорытындылар

Еңбек ұсынымының қисығын қарастырғанда, қисықтың сөзсіз кері иілу түрін қамтамасыз ететін шарттарды белгілеу қажет. Еңбек ұсынысы теориясының негізгі шарттары төмендегідей: Жұмысшылар жұмыс істеуді немесе жұмыс істемеуді, сондай-ақ қанша сағат жұмыс істейтінін өздері шешеді. Бұл маңызды, себебі еңбек ұсынысы теориясы жұмысшыларға бағытталған. Еңбек ұсынымы жұмысшылардың қанша уақыт жұмыс істейтінін таңдауына байланысты. Егер жұмысшылар жұмыс істемеуді таңдаса, ол уақыт бойынша демалыспен айналысумен тең. Белгілі бір сағат жұмыс істеуге міндеттеме беретін ешқандай шарттар жоқ. Бұл маңызды, себебі шарттар еңбек ұсынымы қисығын емес, жұмыс істелген уақытқа байланысты анықтайды. Жұмысшылар пайданы бағалайтын агенттер. Экономикалық тұрғыдан алғанда, жұмысшылар мүмкіндігінше көп ақша немесе өнім алуға ұмтылады. Жұмыс жасаудан ыңғайсыздық туындайды, оны жалақы төлеу арқылы өтеу керек. Ақысыз демалыс уақыты – «қалыпты» тауар. Еңбек нарығы бәсекелі, фирмалар мен жұмысшылар бағаны қабылдайды. Алынған жалақы – жұмысшылар демалыстан бас тарту үшін белгілі бір жалақы мөлшерін талап ететінінен туындайтын резервтік жалақының бір түрі. Бұл жұмысшы үшін мүмкіндік шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

Қақпақтар

Көбірек сағат жұмыс істегені үшін жоғары жалақы төлеу, белгілі бір мөлшерден артық жұмыс істеген сағаттар үшін ғана жалақыны көтеру арқылы еңбек ұсынымы қисығының кері иілу әсерін азайтуға немесе жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Көбірек жұмыс істеу кезінде жалақының алмастыру әсерін сақтайды. Дегенмен, барлық бұрынғы жұмыс сағаттары үшін жалақының өсуінен туындайтын табыс әсері жойылады. Осылайша, сағаттық үстеме ақының жоғарылауы жұмысшылардың барлық сағаттар үшін жоғары мөлшерлеме төленгеніне қарағанда көбірек жұмыс істеуіне себеп болуы мүмкін. Жұмысшылар жұмыс істеуге ниетті болуы керек. Жұмысшылардың белгілі бір қажетті жалақысы болуы керек, ол оларды демалыстан айыруы мүмкін. Бұл резервтік жалақы деп аталады. Бұл жұмысшы үшін мүмкіндік шығындарын азайтатын жағдайды құрайды, себебі жұмысшы әрқашан өндірістік қуатын барынша арттыруға ұмтылады. Егер ұсынылған жалақы резервтік жалақы шегін басып өтуге жеткіліксіз болса, жұмысшы жұмыс істемейді және оның орнына демалысқа кетіп, пайдасын арттырады.

Кері бұрылған S-қалыпты жеткізу қисығы

Өте төмен жалақы деңгейлерінде, күнкөріс деңгейіне жуық, ұсыныс қисығы мүлдем басқа себеппен кері иілуі мүмкін. Бұл эффект "кері S" немесе "артқа қарай S" пішінін тудырады: жоғарыдағы графикте көрсетілген еңбек ұсынысы қисығының төменгі бөлігіне қосымша бөлік қосылады, нәтижесінде жалақының өсуімен ұсынылатын еңбек уақытының көлемі азаяды. Себебі отбасылар күнкөрісін қамтамасыз ету үшін қажетті ең төменгі кіріс деңгейіне ие, жалақыны төмендету сатуға ұсынылатын еңбек уақытын арттырады. Сол сияқты, жалақының өсуі сатуға ұсынылатын еңбек уақытының азаюына алып келуі мүмкін, ал адамдар жоғары жалақыны пайдаланып, өзін-өзі немесе отбасын күтіп ұстауға қажетті шараларға уақыт бөледі.