Кіріспе

Валтарий – герман халықтық дәстүріне негізделген латын эпосы, Аквитаниялық Вальтер атты вестгот батырының ерліктерін баяндайды. Мазмұны ерте ортағасырлық герман аңыздарынан алынған болса да, эпос формасы және қолданылған стильдік тәсілдері тұрғысынан латын әдеби дәстүрінде берік тұрады. Осылайша, оның 1456 тармағы дактильдік гексаметрде (латын эпостық поэзиясының дәстүрлі өлшемі) жазылған, ал өлеңде антик заманғы әртүрлі латын эпостарына, әсіресе Вергилийдің «Энеидасына» көптеген сілтемелер (және олардан алынған тіркестер) енгізілген.

Тарих

Біздің автор туралы біліміміз, Санкт-Галл монахы Эккехард, кейінірек Эккехард IV (1060 жылы қайтыс болған) ретінде танылған, ол Casus Sancti Galli (80-тарау) еңбегінде оның жайлы айтқан. Эккехард IV-тің баяндамасы ғалымдар арасында көп талқыланған және Санкт-Галлдың тағы бір монахы, Германус, Санкт-Галлдың Әйелі Вибораданың (шамамен 1075 жылы) өмірнамасының авторы, Валтарий поэмасының 51-тарауын келтіру арқылы оны қуаттайтын сияқты. Эккехард IV-тің сөзіне сүйенсек, поэманы бұрынғы Эккехард, көбінесе Эккехард I деп аталатын, өзінің ұстазы Геральдусқа оқушы кезінде жазған. Бұл поэма 920 жылдан бұрын жазылған болуы керек, өйткені ол 957 жылы он монахқа жетекшілік еткен диякон болған кезде жас болмаған. 973 жылы қайтыс болды. Валтарийді Геральдус Страсбург епископы Эрханбальдқа (965–991 жылдары өмір сүрген) арнаған, бірақ оның қолжазбалары одан бұрын ғана таралымға түскен. Эккехард IV поэманың латын тіліндегі мәтінін түзегенін, оның неміс тіліндегі сөздері меценаты, Майнц архиепискобы Арибоға ұнамайтынын айтқан. Поэма, мүмкін, қазір жоғалған эпикалық әндерге негізделген, сондықтан автор оны жазғанда жас болса, ол өте қабілетті және ерте дамыған болуы керек. Хилдтунт Хилдтің қатыгездігін сақтамаған, бірақ ағылшын-саксондық Валдере фрагменті түпкі рухты көбірек көрсетеді. Валтарийде Хилтгунд Валтарийге қашуға кеңес береді, ал Валдереде ол оны шайқасқа шақырады.

Басылымдар мен аудармалар

Валтарийді алғаш рет Ф. Ч. Дж. Фишер (Лейпциг, 1780) және Фр. Мольтер (Карлсруэ) өңдеген. Кейінірек, ғылыми тұрғыдан толыққанды басылымдар: Якоб Гриммнің «Lateinische Gedichte des Mittelalters» (Геттинген, 1838); Р. Пейпер (Берлин, 1873); В. Шеффель, А. Холдер (Штутгарт, 1874), Марион Декстер Лернед (Балтимор, 1892, Аквитаниялық Вальтер сағасы туралы мәтіндердің толық жинағы) және Карл Штрекер (Веймар, 1951). Денис Крац «Waltharius, and Ruodlieb» атты ағылшын басылымын және аудармасын жасады, редакциялаған және аударған – Денис М. Крац, «Орта ғасыр әдебиеті Гарланд кітапханасы», А сериясы, 13 (Нью-Йорк: Гарланд, 1984). Соңғы кезде «Даллас ортағасырлық мәтіндер мен аудармалары» сериясы Абрам Ринг авторы болған жаңа латын мәтіні мен ағылшын аудармасын жариялады: «Валтарий». Абрам Рингтің басылымы, аудармасы және кіріспесі, «Даллас ортағасырлық мәтіндер мен аудармалары» 22 (Лувен: Питерс, 2016). Тағы бір ағылшын аудармасы – Брайан Мердоктың «Walthari: Орта ғасырлық латын тілінен өлеңмен аударма» (Walthari: A Verse Translation of the Medieval Latin Waltharius), «Шотландияның герман тілдерін зерттеу еңбектері» (Scottish Papers in Germanic Studies), 9 (Глазго, 1989). Немец тіліне Ф. Линнинг (Падерборн, 1885), Х. Альтхоф (Лейпциг, 1896) және Карл Лангош (Дармштадт, 1967) аударған.

Ықпал

Сондай-ақ, Шеффельдің "Эккехард" романына (Штутгарт, 1887); Б. Саймонс, "Deutsche Heldensage" (Страсбург, 1905) қараңыз. "Вальтериус" шығармасын шотландтық "Эрл Брэнд" және "Эрлинтон" балладаларымен салыстырыңыз (Ф. Дж. Чайлдтың "Ағылшын және шотланд халық балладалары", I. 88-ден кейін).