Көне ағылшын поэзиясы: Род арманы

Кіріспе

Ежелгі ағылшын аллитеративтік өлеңі "The Dream of the Rood" – ежелгі ағылшын әдебиетінің корпусындағы христиандық өлеңдердің бірі және арман поэзиясы жанрының үлгісі. Көне ағылшын поэзиясының көп бөлігі сияқты, ол да аллитеративтік тақтым түрінде жазылған. "Rood" сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі "rōd" сөзінен шыққан, ол "баған" немесе, дәлірек айтқанда, "шайқа" деген мағынаны білдіреді. 10 ғасырдағы Верчелли кітабында сақталған бұл өлең 8 ғасырдағы Рутвелл кресімен бірдей мерзімде жазылған болуы мүмкін және ежелгі ағылшын әдебиетінің ең көне туындыларының бірі саналады.

Қысқаша мазмұны

Өлеңде баяндаушы арманға батып жатыр. Осы арманында немесе көрінісінде ол Исаны айқышқа шегелеген айқышпен сөйлеседі. Өлеңнің өзі үш бөлек бөлімге бөлінеді: бірінші бөлім (жолдар 1–27), екінші бөлім (жолдар 28–121) және үшінші бөлім (жолдар 122–156). Бірінші бөлімде баяндаушы айқышқа көрініс көреді. Арман көруші алғаш айқышты көргенде, оның қымбат тастармен қалай жабылғанын байқайды. Өзінің ағаштан қаншалықты бақытсыз екенін, ал ағаштың қаншалықты сұлу екенін сезінеді. Бірақ ол әдемі тастардың арасында оның қанға боялғанын көреді. Екінші бөлімде айқыш Исаның өлімі туралы әңгімесін айтады. Айқышқа шегелеу оқиғасы айқыштың өзінің көзқарасынан баяндалады. Алдымен дұшпандар ағашты кесіп алып кетеді. Ағаш өзінің қылмыскерді емес, айқышқа шегеленген Мәсіхті тасуға арналғанын біледі. Ие және айқыш бірігіп, жеңімпаздар болып тұрады, құлаудан бас тартып, адамзат үшін еңсерілмейтін азапты қабылдайды. Мәсіх ғана емес, айқышқа да шегелер соғылады. Адельхид Л. Ж. Тиме: «Айқыш өзінің иесінің адал қызметшісі ретінде бейнеленеді, оның ең көрнекті қасиеті – өзгермейтін адалдығы». Азап шегу бейнесінде айқыш пен Мәсіх біртұтас – екеуі де шегелермен жараланады, қорланады және азапталады. Содан кейін, Мәсіх сияқты, айқыш тіріліп, алтын мен күміспен әшекейленеді. Иса барлық адамдардан жоғары болғандай, айқыш та барлық ағаштардан жоғары тұрады. Айқыш содан кейін көрушіге өзі көргендерін басқалармен бөлісуді бұйырады. Үшінші бөлімде автор осы көрініс туралы ойларын білдіреді. Көрініс аяқталып, ол өз ойларымен қалады. Ол көргендері үшін Құдайға шүкіршілік етеді және мәңгілік өмірге деген үмітімен, сұлу айқышқа тағы да жақын болуға ниетті.

Құрылымы

Поэманың көптеген құрамдас бөліктері мен айқын бөліністердің болмауы ескерілгенде, поэма құрылымына қатысты әртүрлі, баламалы түсіндірулер бар. Фейт Х. Паттен сияқты ғалымдар поэманы кім сөйлейтініне сүйене отырып үш бөлікке бөледі: Кіріспе бөлім (1–26 жолдар), Крест сөзі (28–121 жолдар) және Қорытынды бөлім (122–156 жолдар). Бұл поэманы бөлудің ең қарапайым жолы болғанымен, тақырыптық біртүтастық немесе әдемі үн арасындағы айырмашылықтарды ескермейді. Констанс Б. Хиатт Крест сөзінің бөліктерін сөйлеуші, тақырып және сөздік параллельдер бойынша ажыратады, нәтижесінде: Пролог (1–27 жолдар), I көрініс (28–77 жолдар): Руд тарихы, II көрініс (78–94 жолдар): Рудтың даңқының түсіндірілуі, III көрініс (95–121 жолдар): Рудтың адамзатқа жолдауы және Эпилог (122–156 жолдар). М. И. Дель Мастро концентрлі шеңберлердің бейнесін ұсынады, бұл шиазмға ұқсас, қайталанатын және ортадағы маңыздылықтың артуын көрсетеді: баяндаушы-арманшы шеңбері (1–27 жолдар), Руд шеңбері (28–38 жолдар), Христос шеңбері (39–73a жолдар), Руд шеңбері (73b–121 жолдар) және баяндаушы-арманшы шеңбері (122–156 жолдар).

Қолжазба

"Күлік арманы" Верчелли кітабында сақталған, себебі қолжазба қазір Италияның Верчелли қаласында сақтаулы. 10 ғасырға жататын Верчелли кітабында алты діни өлең арасында жиырма үш уағыз кірген: "Күлік арманы", "Андреас", "Елшілердің тағдыры", "Жан мен дене", "Элена" және поэтикалық, уағызға ұқсас үзінді.

Қайнар көздер мен аналогтар

The Dream of the Rood-тың бір бөлігі сегізінші ғасырдағы Рутуэлл крестінде табылады, ол 18 фут (5 метр) биіктігіндегі, дербес тұрған англосаксон кресі. Бұл крест, мүмкін, 'сендіру құралы' ретінде жасалған. Жүзімдік өрнегінің екі жағында руналармен кесілген. Крестте руналармен жазылған үзінділермен қатар, Ілтебіштерден (Евангелиялардан) алынған көріністер, әулиелердің өмірбаяндары, Исаның соқырларды емдеуі, Жариялану және Мысыр туралы әңгімелер, сондай-ақ латын әндері мен әсем ою-өрнектер бейнеленген. Шотландия реформациясынан кейін бұзылғанымен, 19 ғасырда оны көп бөлігін қайта құру мүмкін болды. Соңғы зерттеулерде руналар бұрыннан бар ескерткішке кейіннен қосылған деп есептеледі. Осы крестің ұқсас бейнесі 8 ғасырдың англосаксон жазушысы Татвиннің 9-шы жұмбағында да кездеседі. Татвиннің жұмбағы былай делінеді:

Енді мен жарқырап көрінемін, пішінім сәулеленіп тұр. Бұрын заң үшін барлық құлдардың қорқынышына себеп болған едім, бірақ енді бүкіл жер қуанышпен маған табынып, құрмет көрсетеді. Менің жемісімді дәмдеген әркім дереу сауығып кетеді, себебі маған дені сауларды емдеу күші берілді. Сондықтан да дана адам мені маңдайына жақын сақтайды.

Мүмкін авторлық

"Рудтың арманының" авторы белгісіз. Сонымен қатар, ақынның қазіргі түрі бірнеше автордың еңбегі болуы мүмкін. Рутвелл крестінің шамамен VIII ғасырға жататын мерзімі "Рудтың арманының" қандай да бір нұсқасының ең ерте кездесуін және солтүстікке таралуын көрсетеді. XIX ғасыр ғалымдары ақынды ежелгі ағылшын тіліндегі белгілі бірнеше ақындарға жатқызуға тырысты. Дэниел Х. Хей, Рутвелл кресіндегі жазулар Беддің "Англия халқының шіркеу тарихында" Англияның алғашқы христиан ақыны ретінде суреттелген Кэдмонның жоғалған өлеңінің бөліктері болуы керек деп сақтайды, осылай дейді: "Шамамен 665 жылы орнатылған бұл ескерткіште өте жоғары деңгейдегі діни өлеңнің үзінділері бар, және сол кезде Англияда діни ақын ретінде танылуға лайық бір ғана адам болды, ол – Кэдмон". Сол сияқты Джордж Стивенс "Рудтың арманының" тілі мен құрылымы оны VII ғасырда жазылғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Бедке дейінгі жалғыз христиан ақыны Кэдмон болды деп есептей отырып, Стивенс Кэдмон "Рудтың арманының" авторы болуы керек деп сақтайды. Ол сондай-ақ Рутвелл кресінде "Мені Кэдмон жасады" деп түсіндірілетін рун жазуы бар екенін айтады. Бұл пікірлер қазіргі ғалымдар тарапынан қабылданбайды. Сондай-ақ, кейбір ғалымдар "Рудтың арманының" авторлығын IX ғасырда өмір сүрген ежелгі ағылшын ақыны Циневульфке жатқызуға тырысты. Циневульфтің қол қойған екі өлеңі "Рудтың арманында" бар Верчелли кітабында табылды, олардың бірі – Исаны айқышқа шегелеген айқышты Сент-Еленаның тапқандығы туралы "Елена". Осылайша Франц Дитрих Циневульфтің "Еленасы" мен "Рудтың арманы" арасындағы ұқсастықтар оларды бір адам жазғанын көрсетеді деп сақтайды. Бірақ бұл пікір де кеңінен қабылданбады. Бірқатар зерттемелерінде Леонард Нейдорф "Рудтың арманының" құрастырылған авторлық теориясын қолдау үшін метрикалық, лексикалық және синтаксистік дәлелдер келтірді. Оның пікірінше, ақынның құрамында кем дегенде екі түрлі ақынның үлесі бар, олардың әрқайсысының өзіндік стильдері бар.

The author of The Dream of the Rood is unknown. Moreover, it is possible that the poem as it stands is the work of multiple authors. The approximate eighth century date of the Ruthwell Cross indicates the earliest likely date and Northern circulation of some version of The Dream of the Rood. Nineteenth century scholars tried to attribute the poem to the few named Old English poets. Daniel H. Haigh argued that the inscription of the Ruthwell Cross must be fragments of a lost poem by Cædmon, portrayed in Bede's Ecclesiastical History of the English People as the first Christian English poet, stating "On this monument, erected about A. D. 665, we have fragments of a religious poem of very high character, and that there was but one man living in England at that time worthy to be named as a religious poet, and that was Caedmon". Likewise, George Stephens contended that the language and structure of The Dream of the Rood indicated a seventh century date. Supposing that the only Christian poet before Bede was Cædmon, Stephens argued that Cædmon must have composed The Dream of the Rood. Furthermore, he claimed that the Ruthwell Cross includes a runic inscription that can be interpreted as saying "Caedmon made me". These ideas are no longer accepted by scholars. Likewise, some scholars have tried to attribute The Dream of the Rood to Cynewulf, a named Old English poet who lived around the ninth century. Two of Cynewulf's signed poems are found in the Vercelli Book, the manuscript that contains The Dream of the Rood, among them Elene, which is about Saint Helena's supposed discovery of the cross on which Jesus was crucified. Thus Franz Dietrich argued that the similarities between Cynewulf's Elene and The Dream of the Rood reveal that the two must have been authored by the same individual. Again, however, this attribution is not widely accepted. In a series of papers, Leonard Neidorf has adduced metrical, lexical, and syntactical evidence in support of a theory of composite authorship for The Dream of the Rood. He maintains that the poem contains contributions from at least two different poets, who had distinct compositional styles.

Жалған дін мен христиандық

Көптеген аңгло-саксон кезеңінің өлеңдері сияқты, "Рудтың арманы" христиандық және христиандыққа дейінгі суреттерді көптеп көрсетеді, бірақ түпкілікті нәтижесінде христиандық туынды болып табылады. Өлеңді христиандыққа дейінгі (немесе пұтқа табынушылық) мәтін ретінде қарастыру қиын, себебі оны жазғандар – ортағасырлық Англияда христиан дінінің нығайып, орнықтырған (кемінде сауатты және аристократиялық топ арасында) кезеңде өмір сүрген христиан монахтары болған. Өлеңдегі күрделі, қайталама құрылым, аллюзиялар, қайталау, сөздік параллелизмдер, екіұштылық және сөз ойындары (мысалы, "Жұмбақтардағы" сияқты), сондай-ақ батырлық поэзия мен жоқтау тілінің қолданылуы арқылы ежелгі ағылшын әдеби практикасының стилі мен формасын анықтауға болады. Кейбір ғалымдар поэмада пұтқа табынушылық элементтерінің басымдығын айтады, сөйлейтін ағаш идеясының анимистік екенін мәлімдейді. Табиғи нысандардың рухани табиғатына сенім, ағашты құдайға арналған нысан ретінде мойындауға негізделген деп саналады. Ричард Норт "Ескі ағылшын әдебиетіндегі пұттар" еңбегінде ағаш құрбандығының пұтқа табынушылық қағидаларымен сәйкестігін атап көрсетеді. Ол: «Осы өлеңдегі Мәсіхтің өлімі туралы бейне, әлемдік ағашқа қатысты аңгло-саксондық идеологияны ескере отырып жасалған» дейді. Норт "Рудтың арманы" авторы «Ингуи туралы мифтің тілін өздерінің туған дәстүрінен алынған оқиға ретінде, жаңадан христиандыққа өткен елшілеріне ұсыну үшін пайдаланады» деп болжайды. Басқалар поэманың христиандық тақырыптарды ерлікпен үйлестіруін аңгло-саксондықтардың христиандықты жайлауы мен қайта бейнелеуі деп қарастырады. Осы өлеңді христиандық және христиандыққа дейінгі дәуірдің өкілі деп қарастыруға болады. Брюс Митчелл «Рудтың арманы» аңгло-саксондық христиандардың басты мәселесі болған, бәсекелес мәдениеттердің шешімін түсіну үшін маңызды әдеби құжат екенін атап өтеді. Мәсіхті «аңгло-саксондық жауынгер мырзасы» ретінде қарастыруға болады, оған оның тандары қызмет етеді, әсіресе айқышқа ілінген кезде, ал оларды аспандағы даңқты тойда марапаттайды. Мәсіхтің айқышқа шегеленуі – жеңіс, себебі Мәсіх жауымен күресуге де, өлуге де болар еді. Джон Канутесон поэма «Мәсіхтің өз тағдырына дайындығын, тіпті құштарлығын көрсетеді, сондай-ақ айқышқа ілінгенде ол құдай емес, адам екенін нақты көрсетеді» дейді. Мәсіхтің «батыр мырза» немесе «батыр жауынгер» бейнесі аңгло-саксондық (және германдық) әдебиетте жиі кездеседі және христиандықты христиандыққа дейінгі германдық дәстүр арқылы түсіну тақырыбына сәйкес келеді. Осылайша, «поэма аңгло-саксондық мәдениетіндегі христиандық және пұтқа табынушылық арасындағы шиеленісті ғана емес, сонымен қатар Құдай да, адам да, рухани да, материалды да болған Мәсіхтің табиғаты туралы ағымдағы доктриналық пікірталастарды да шешеді».

Like many poems of the Anglo Saxon period, The Dream of the Rood exhibits many Christian and pre Christian images, but in the end is a Christian piece. Examining the poem as a pre Christian (or pagan) text is difficult, as the scribes who wrote it down were Christian monks who lived in a time when Christianity was firmly established (at least among the literate and aristocratic population) in early medieval England. The style and form of Old English literary practices can be identified in the poem's use of a complex, echoing structure, allusions, repetition, verbal parallels, ambiguity and wordplay (as in the Riddles), and the language of heroic poetry and elegy. Some scholars have argued that there is a prevalence of pagan elements within the poem, claiming that the idea of a talking tree is animistic. The belief in the spiritual nature of natural objects, it has been argued, recognises the tree as an object of worship. In Heathen Gods in Old English Literature, Richard North stresses the importance of the sacrifice of the tree in accordance with pagan virtues. He states that "the image of Christ's death was constructed in this poem with reference to an Anglian ideology on the world tree". North suggests that the author of The Dream of the Rood "uses the language of this myth of Ingui in order to present the Passion to his newly Christianized countrymen as a story from their native tradition". Others have read the poem's blend of Christian themes with the heroic conventions as an Anglo Saxon embrace and re imagining, rather than conquest, of Christianity. The poem may be viewed as both Christian and pre Christian. Bruce Mitchell notes that The Dream of the Rood is "the central literary document for understanding [the] resolution of competing cultures which was the presiding concern of the Christian Anglo Saxons". Christ can also be seen as "an Anglo Saxon warrior lord, who is served by his thanes, especially on the cross and who rewards them at the feast of glory in Heaven". Thus, the crucifixion of Christ is a victory, because Christ could have fought His enemies, but chose to die. John Canuteson believes that the poem "show[s] Christ's willingness, indeed His eagerness, to embrace His fate, [and] it also reveals the physical details of what happens to a man, rather than a god, on the Cross". This image of Christ as a 'heroic lord' or a 'heroic warrior' is seen frequently in Anglo Saxon (and Germanic) literature and follows in line with the theme of understanding Christianity through pre Christian Germanic tradition. In this way, "the poem resolves not only the pagan Christian tensions within Anglo Saxon culture but also current doctrinal discussions concerning the nature of Christ, who was both God and man, both human and divine".

Мәсіх - жауынгер

Дж. А. Берроу поэмада Құтқарылу жолы ретінде айқышқа қалай орнатылғаны туралы қызықты парадоксқа назар салады: айқыш құламайтынын және Құдайдың еркін орындау үшін берік болуы керектігін мәлімдейді. Дегенмен, осы Құдайдың инаятын іске асыру үшін айқыш Исаның өліміндегі маңызды құрамдас бөлік болуы керек. Бұл Исаның айқыштағы қиындыққа қатысты іс-әрекеттеріне жаңаша баға беруге мүмкіндік береді. Поэмада Иса да, айқыш та әлсіз құрбандық рөлін атқармайды, керісінше, екеуі де нығайып тұр. Айқышта Иса мықты жеңімпаз ретінде суреттеледі, тіпті "өзінің жасағын құтқару үшін қаһармандықпен өлген неміс батыры" сияқты бейнеленеді. Ол айқышқа шегеленуді қабылдамай, оны "құшақтап", адамзаттың барлық күнәсін мойнына алады. Мэри Докрай Миллер Фейт Паттен анықтаған жыныстық бейнелердің, төменде талқыланғандай, поэмадағы жауынгер Мәсіхтің күшті еркектігін көрнекілеу үшін айқышты "әйелдендіруге" бағытталғанын айтады.

Басылымдар

"Көктің арманы", Ескі ағылшын поэзиясының факсимиль жобасы (басылым, цифрлық факсимиль суреттері, аударма), баспа. Мартин Фойс және басқалар (Мэдисон: Баспа және цифрлық мәдениет тарихы орталығы, 2019). "Көктің арманы", баспа. Майкл Свантон, қайта қарастырылған басылым (Эксетер: Эксетер университеті, 1987). "Көктің арманы", баспа. Брюс Дикинс пен Алан С. С. Росс, 4-ші басылым (Лондон: Methuen, 1954). "Көктің арманы", "Верчелли кітабында", баспа. Джордж Филипп Крапптың "Англосаксон поэзиялық жазбалары: ұжымдық басылым", 2 (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1936), 61–65 беттер.

Аудармалар

"Тордың көрінісі", Сиаран Карсон аударған, "Сөз алмасу: Англосаксон өлеңдері аудармасында" жинағында, Грег Деланти мен Майкл Матто редакциясымен (Нью-Йорк және Лондон: Нортон, 2011), 366–77 беттер. "Тордың арманы", Р. М. Лиуза аударған, "Британ әдебиетінің кең ауқымды антологиясы", 1-том: Орта ғасыр, Джозеф Блэк және басқалар редакциясымен (Петерборо, Онтарио: Broadview Press, 2006), 23–25 беттер. "Тордың арманы", Элейн Трехарн редакциялаған және аударған, "Көне және орта ағылшын тіліндегі әдебиет, шамамен 890–1400: Антология", 2-ші басылым (Оксфорд: Блэкуэлл, 2004), 108–15 беттер. "Тордың арманы", Ричард Хамер редакциялаған және аударған, "Англосаксон өлеңдерінің таңдауы" (Лондон: Faber, 1970). "Тордың арманы", Джонатан А. Гленн аударған (1982).

Жазбалар

Майкл Д. К. Драут, "The Dream of the Rood", 1-156 жолдар, "Англосаксон дауыстап" (4 маусым 2007).