Кіріспе

Англо-саксон кезеңінің ағылшын әдебиеті – ерте орта ғасырдағы Англияда ежелгі ағылшын тілінде жазылған поэзия (аллитеративтік өлең) және проза. 7-ғасырдағы «Кедмон гимні» ағылшын тілінде сақталған ең көне өлең деп есептеледі, себебі ол Беддің «Англия халқының шіркеу тарихы» атты еңбегінің 8-ғасырғы көшірмесінде кездеседі. 12-ғасырдың ортасында жазылған поэзия ежелгі ағылшын тілінің нормалық жаулаудан кейінгі соңғы үлгілерін көрсетеді. 12-ғасырғы еңбектерде ежелгі ағылшын тілінің грамматикалық ережелеріне қатысты үлкен сәйкессіздік байқалады, ал 13-ғасырға қарай ежелгі ағылшын тілінің грамматикасы мен синтаксисі толығымен құлдырап, орта ағылшын тіліндегі әдебиеттің кең ауқымды корпусына жол берді. Көлемі бойынша төмендеу ретімен, ежелгі ағылшын әдебиеті мыналардан тұрады: уағыздар мен әулиелердің өмірбаяндары; Киелі кітаптардың аудармалары; ерте шіркеу әкелерінің латын тіліндегі аудармалары; жылнамалар мен тарихи әңгімелер; заңдар, өсиеттер және басқа да құқықтық еңбектер; грамматика, медицина және география саласындағы практикалық еңбектер; және поэзия. Барлығында, осы кезеңнен 400-ден астам қолжазба сақталған, олардың шамамен 189-ы маңызды деп есептеледі. Сонымен қатар, ежелгі ағылшын мәтіні тас құрылымдар мен сәндік заттарда да кездеседі. Ағылшын әдебиетінің дәстүрлі канонын көбінесе ашатын «Беовульф» поэмасы ежелгі ағылшын әдебиетінің ең танымал туындысы болып табылады. «Англо-саксон жылнамасы» да тарихи зерттеулер үшін маңызды, ол ерте ағылшын тарихының хронологиясын сақтап қалды. Ежелгі ағылшын әдебиетімен қатар, англо-латын еңбектері Англиядағы ерте орта ғасырлардағы әдебиеттің ең үлкен көлемін құрайды.

Қолжазбалар

Англосаксон дәуірінен 400-ден астам қолжазба сақталған, олардың көпшілігі 9-11 ғасырларда жазылған. 16 ғасырда монастырларды тарату салдарынан көптеген қолжазбалар жоғалып кетті. Көне ағылшын қолжазбалары 16 ғасырдан бері коллекционерлер тарапынан тарихи құндылығымен және әсемдігімен, сондай-ақ әріптердің біркелкі орналасуымен және сәндік элементтерімен жоғары бағаланады.

Палеография және кодикология

Латын тілінде де, халық тілінде де жазылған қолжазбалар сақталған. Ирландиялық миссионерлердің алғашқы англосаксон мәтіндерінде қолданылған жазулардың пайда болуына себепкер болғанына сенімді. Олардың ішінде аралдық жартылай унциал (маңызды латын мәтіндері) және аралдық кішкентай әріп (латын және халық тілі) бар. 10 ғасырда Каролина кішкентай әріпі латын тілі үшін қабылданды, бірақ ежелгі ағылшын мәтіндері үшін аралдық кішкентай әріп қолданыла берді. Кейіннен ол Каролина кішкентай әріпінің ықпалына ілесе бастады, бірақ ерекше аралдық әріп формаларын сақтап қалды. Алғашқы ағылшын қолжазбаларында көбінесе мәтіннің жиектерінде кейінірек қосылған түсініктемелер кездеседі; түсініктемесіз қолжазба табу сирек құбылыс. Олар негізгі мәтіннің түзетулерін, өзгертулерін және толықтыруларын, сондай-ақ оған түсініктемелерді және тіпті байланыссыз мәтіндерді қамтиды. Бұл түсініктемелердің көп бөлігі 13 ғасырдан бастап жазылған болуы мүмкін.

Скриптория

Жеті маңызды скрипторий көне ағылшын қолжазбаларының көптеген нұсқаларын жасады: Винчестер, Эксетер, Вустер, Абингдон, Дарем және Кентерберидегі екі орын – Христос шіркеуі мен Сент-Августин аббаттығы.

Диалектілері

Аймақтық диалекттерге Нортумбрия, Мерция, Кент және Батыс Саксония тілдері жатады, соның салдарынан поэзияның көп бөлігі кейінірек Батыс Саксония тіліне аударылған болуы мүмкін деген пікір туды. Батыс саксон диалектісінің басымдылығына мысал – Стоу және Британ мұражайы коллекцияларындағы екі жарлық, олар Кент және Мерсиядағы жер берулерді көрсетеді, бірақ олар сол дәуірдегі Батыс саксон диалектісінде жазылған.

Пішін және стиль

Ежелгі ағылшын поэзиясының ең айқын ерекшелігі – оның аллитеративтік өлең стилі. Орта ғасырдың басындағы Англиядағы англо-латын өлең дәстүрі латын просодиясы туралы әңгімелермен қатар жүрді, олар жазушылар үшін «ережелер» немесе басшылықтар болды. Ежелгі ағылшын өлеңінің ережелері қазіргі қолдағы мәтіндерді талдау арқылы ғана түсініледі. Алғашқы, кеңінен қабылданған теорияны Эдуард Сиверс (1893) жасады, ол бес ерекше аллитеративтік үлгіні анықтады. Оның аллитеративтік өлең жүйесі акцент, аллитерация, дауыстылардың ұзақтығы және буынды акцентациялау үлгілеріне негізделген. Ол негізгі өлең схемасындағы бес өзгерістен тұрады; бес түрдің кез келгенін кез келген өлеңде пайдалануға болады. Бұл жүйе барлық ежелгі герман тілдерінде бір немесе басқа түрінде кездеседі және олардың мұрагері болып табылады. Джон С. Поуптың (1942) теориясы сияқты басқа да теориялар ұсынылды, ол өлең үлгілерін қадағалау үшін музыкалық нотацияны қолданады. Дж. Р. Р. Толкин 1940 жылғы «Беовульфті аудару туралы» эссесінде ежелгі ағылшын поэзиясының көптеген ерекшеліктерін сипаттап, мысалдар келтіреді.

Аллитерация және ассонанс

Ежелгі ағылшын поэзиясы аллитерацияға негіделген, яғни бір дыбыс (әдетте жол басындағы баса айтылған дауыссыз дыбыс) жол бойы қайталанады. Мысалы, "Беовульфтің" алғашқы жолындағы "Hwaet! We Gar Dena | in gear dagum" ("Құлақ қойыңыз! Ежелгі уақыттардағы найзалы Даниялықтар туралы"), "Gar Dena" және "gear dagum" сөздеріндегі баса айтылған дыбыс "D" дауыссыз дыбысына аллитерацияланады.

Кезеңке

Ежелгі ағылшын поэзиясы, басқа ескі германдық аллитеративтік өлеңдер сияқты, көбінесе цезура немесе үзіліспен ерекшеленеді. Цезура жолдың қарқынын анықтаудан бөлек, әр жолды екі жарты жолға (гемистихке) бөліп топтастырды.

Синеуулф

Сайнеульфті анықтау қиын болып көрінеді, бірақ соңғы зерттеулер оның 9 ғасырдың басындағы аңгликан ақыны болғанын көрсетеді. Оған төрт өлең жатады, олардың әрқайсысы өлеңнің соңында рунды акростихпен қол қойылған; бұл – Елшілердің тағдыры мен Элена (екеуі де Верчелли кітабында табылады), сондай-ақ Христос II және Джулиана (екеуі де Эксетер кітабында табылады). Уильям Малмсберилік Шерборн епискобы Альдхелм (709 жылы қайтыс болған) арфамен сүйемелдеп, халық әндерін орындаған деген мәлімдемеге қарамастан, осы ескі ағылшын өлеңдерінің ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Пол Г. Ремели жақында Ескі ағылшын тіліндегі "Шығу" өлеңі Альдхелмнің немесе оған жақын болған біреудің туындысы болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынды.

Альфред

Альфред Грегоридің "Пасторальдық қамқорлық" және Боэцийдің "Философияның жұбанышы" атты ескі ағылшын тіліндегі аудармаларына жазылған кейбір өлеңдік кіріспелердің авторы екендігі айтылады. Альфред 50 өлеңдік псалмның авторы деп есептеледі, бірақ осы өлеңдерді өзі жазды ма, оның жетекшілігімен немесе демеушілігімен жазды ма, әлде оның реформалық күш-жігерінің бір бөлігі ретінде жазылды ма, бұл белгісіз.

Батырлық поэзия

Ең көп назар аударған ежелгі ағылшын поэзиясы германдық батырлық кезең деп аталатын нәрсемен айналысады. Ғалымдар ежелгі ағылшын батырлық өлеңдерінің ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткенін айтады. Христиандық пайда болған кезде, әңгімешілер христиандық әңгімелерді ескі батырлық әңгімелерге қайта жаңартады. Ең ұзыны – 3182 тал, ең маңыздысы – «Беовульф», ол зақымдалған Ноуэлл кодексінде сақталған. «Беовульф» шамамен 5-ші ғасырдың ортасында Ведер Геаттар немесе Англдардың патшасы Беовульфтің ерліктері туралы айтады. Авторы белгісіз, ал Британия туралы ешқандай дерек жоқ. Ғалымдар ағымдағы мәтіннің жазылған мерзімі туралы келіспейді, гипотезалар 8-ден 11-ғасырға дейін ауытқиды. Ол үлкен құрметке ие болды, сонымен қатар академиялық және көркемдік қызығушылықты күшейтті. «Беовульфтан» басқа да батырлық өлеңдер бар. Олардың екеуі фрагменттер түрінде сақталған: «Финнсбургтегі шайқас», көптеген адамдар оны «Беовульф» поэмасындағы шайқас сахналарының бірінің қайта баяндалуы деп түсіндіреді, ал «Вальдер» – Аквитаниялық Вальтер өмірінің оқиғаларының нұсқасы. Тағы екі өлеңде батырлар туралы айтылады: «Видсит» өте ерте заманға, 4-ші ғасырдағы Эорманрик және готтар туралы оқиғаларға дейін барады, сонымен қатар ерлік істермен байланысты есімдер мен жерлердің тізімін қамтиды. «Деор» лирикалық өлең, «Философияның тыныштығы» стилінде, атақты батырлардың мысалдарын, соның ішінде Веланд пен Эорманрикті, баяндаушының жеке жағдайына қолданады. «Англосаксон жылнамасы» әртүрлі батырлық өлеңдерді қамтиды. Ең ертедегі, 937 жылғы «Брунанбур шайқасы», шотландтар мен норвегиялықтарға қарсы Ательстан патшаның жеңісін тойлайды. Бес қысқа өлең бар: Бес Бороның басып алынуы (942); Король Эдгардың тәж киюі (973); Король Эдгардың өлімі (975); Король Этельредтің ұлы Альфредтің өлімі (1036); және Король Эдуардтың өлімі (1065). 325 талдан тұратын «Мальдон шайқасы» поэмасы 991 жылы викингтерге қарсы шайқаста қаза тапқан граф Биртнот пен оның ерлерінің естелігіне арналған. Ол ең жақсы туындылардың бірі саналады, бірақ басы да, соңы да жоқ, ал жалғыз қолжазба 1731 жылы өртте жойылды. Поэманың соңындағы белгілі сөздер:

+ Мальдон шайқасы (312 319)
Ежелгі ағылшын
Батыс саксон
Ойлау қаншалықты қиын болса, жүрек соншалықты күшті, қайрат соншалықты зор болады, күшіміз азайған сайын. Міне, біздің көшбасшымыз топыраққа құлаған, бәрі қираған. Енді осы соғыстан бас тартқан әркім қайғырсын. Мен қартайдым, мен кетпеймін, бірақ мен жанында жатуды жоспарлап отырмын, менің сүйікті мырзамның жанында.
Hige sceal þē heardra,
mōd sceal þē māre,
Hēr līð ūre ealdorgōd on grēote;
se ðe nū fram þis ƿīgplegan
Ic eom frōd fēores; ac ic mē be healfe
be sƿā lēofan men / heorte þē cēnre,
þē ūre mægen lȳtlað./ eall forhēaƿen,
ā mæg gnornian/ ƿendan þenceð./
fram ic ne ƿille, / mīnum hlāforde,
licgan þence.

Элегиялық поэзия

Батырлық әңгімелермен байланысты Эксетер кітабынан бірқатар қысқа өлеңдер бар, олар "элегиялар" немесе "нақыл сөздер поэзиясы" деп сипатталады. Олар өмірдің құлпыратын және жақсы жағдайларын лирикалық түрде және Боэций рухында суреттейді. "Жұлындар" (The Ruin) көңіл күйі көңілсіз, ол бір кездері даңқты Рим Британиясының қалаларының құлдырауы туралы айтады (Британиядағы қалалар 5 ғасырдың басында римдіктер кеткеннен кейін құлдырап кетті, ал ерте келт британиялықтары ауылдық өмір салтын жалғастырды), ал "Саяхатшы" (The Wanderer) онда егде жастағы адам жастығында болған шабуыл туралы айтады, оның жақын достары мен туыстарының бәрі қаза тапты; осы қырғынның естеліктері өмірі бойы оны мазалап жүреді. Ол күшті жауға қарсы тұру туралы ойсыз шешімнің ақылдылығына күмән келтіреді: дана адам азаматтық қоғамды сақтау үшін соғысқа қатысады, шайқасқа асықпауы керек, бірақ оған қарсы болған жағдайда одақтастар іздеуі тиіс. Бұл ақын ерлік үшін ғана ерлікпен мақтана алмайды. "Теңіз саяхатшысы" (The Seafarer) – үйден теңізге қуылған, қайта оралудың жалғыз үміті – жұмақтың қуанышы туралы әңгіме. Басқа даналық өлеңдері: "Вулф пен Эадвакер", "Әйелдің арызы" және "Ердің хабары". Ұлы Альфред өзінің билігі кезінде Боэцийдің неоплатондық философиясына негізделген даналық өлеңін жазды, ол "Боэций жырлары" деп аталады.

Классикалық және латын поэзиясының аудармалары

Көне ағылшын тіліндегі бірнеше өлеңдер кейінгі классикалық философиялық мәтіндердің бейімделулері болып табылады. Ең ұзыны – 10 ғасырда Ото А. vi деп аталатын мақта қолжазбасында сақталған Боэцийдің «Философияның тыныштығы» еңбегінің аудармасы. Тағы бірі – Эксетер кітабындағы «Феникс», ол Лактанцийдің «De ave phoenice» еңбегінің аллегориялық бейнесі. Басқа шағын өлеңдер латын тіліндегі жануарлар туралы әңгімелер дәстүрінен туындаған. Оларға «Пантера», «Кит» және «Көккек» кіреді.

Табысқыштар

Ең танымал көне ағылшын жұмбақтары Эксетер кітабында кездеседі. Олар латын тілінде жазылған жұмбақтарды да қамтитын кең англосаксон әдеби дәстүрінің бір бөлігі. Жұмбақтар көңілді де, ұятты да болуы мүмкін. Эксетер кітабындағы жұмбақтар қолжазбада нөмірленбеген және тақырыптары жоқ. Сондықтан ғалымдар кітапта қанша жұмбақ бар екені туралы әртүрлі пікір білдіреді, кейбіреулері 94 жұмбаққа келіседі, ал басқалары кітапта шамамен 100 жұмбақ бар деп санайды. Көптеген ғалымдар Эксетер кітабын бір жазушының құрастырғанына сенседі, бірақ шығармалардың бастапқыда ақындармен жазылғаны анық. Франк қорабында руна жазуымен жазылған көне ағылшын жұмбағы бар. Бұл жұмбақтың бір ықтимал жауабы – «кит», ол қорап жасалған кит сүйегін еске түсіреді.

Қасиеттілердің өлеңдегі өмірі

Верчелли кітабы мен Эксетер кітабында қасиеттілердің өмірін баяндайтын төрт ұзын поэма немесе агиография бар. Верчеллиде Андреас және Элене, ал Эксетерде Гутлак пен Джулиана кітаптарында кездеседі. Андреас 1722 жолдан тұрады және стиль және мәнер жағынан сақталған ескі ағылшын поэмаларының ішінде Беовульфке ең жақын. Бұл – Әндірдің және оның Матайды Мермедониялықтардан құтқару сапары туралы әңгіме. Элене – Константиннің анасы Сент-Еленаның және оның Шынайы айқыш ағашын тауып алуы туралы оқиға. Шынайы айқышқа табыну ағылшын-саксон Англиясында кең таралған еді және бұл поэма оны насихаттауда маңызды рөл атқарды. Гутлак – VII ғасырдағы ағылшын қасиеттісі Гутлак туралы екі поэмадан тұрады. Джулиана – қасиетті Джулиананың өмірін, соның ішінде ол түрмеде тұтқын болғанда шайтанмен болған әңгімесін баяндайды.

Поэтикалық Киелі кітап сөзбе-сөздері

Қазірге дейін көне ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың толық емес аудармалары мен қайта баяндамалары сақталған. Юниус қолжазбасында Ескі өсиеттен үш мәтіннің қайта баяндамасы бар. Бұл – Киелі кітап үзінділерінің көне ағылшын тіліндегі қайта жазылған нұсқалары, нақты аударма емес, қайта баяндама, кейде өзінің жеке поэзиялық құндылығы бар әдемі өлеңдерге айналған. Бірінші және ең ұзыны – Жаратылыс (Юниус қолжазбасында бастапқыда бір шығарма ретінде ұсынылған, бірақ қазір екі жеке өлеңнен – А және В – тұрады деп есептеледі), екіншісі – Шығу және үшіншісі – Даниял. Даниял кітабында екі лирикалық өлең бар: Үш баланың әні мен Азарияның әні. Соңғысы Гутлактан кейін Эксетер кітабында да кездеседі. Юниус қолжазбасының екінші бөлімінде сақталған төртінші және соңғы өлең – «Христос және Шайтан», ол нақты бір Киелі кітапты қайта баяндамайды, бірақ Ескі және Жаңа өсиеттен бірнеше эпизодтарды қайта береді. Ноуэлл кодексінде «Биовульфтан» кейін келетін Киелі кітапқа арналған поэзиялық қайта баяндама бар, ол Юдиттің оқиғасын қайта баяндайды. Бұл Әлфриктің «Юдит» уағызымен шатастырылмауы керек, ол осы Киелі кітаптағы оқиғаны аллитерациялық прозада қайта береді. Забурдың 51-ден 150-ге дейінгі өлеңдерінің көне ағылшын тіліндегі аудармалары сақталған, алғашқы 50 Забурдың прозалық нұсқасын ұстандырады. «Gloria in Excelsis», «Пәктіктің дұғасы» және «Апостолдардың иман шарты» өлеңдерінің, сондай-ақ бірнеше әндер мен мақал-мәтелдердің аудармалары бар.

Бастапқы христиан өлеңдері

Киелі кітаптағы сөздерді қайталаудан басқа, көптеген түпнұсқа діни өлеңдер бар, көбінесе лирикалық (оқиғалық емес). Эксетер кітабында «Христос» деген атаумен өлеңдер сериясы бар, олар «Христос I», «Христос II» және «Христос III» бөлімдеріне бөлінген. «Верчелли кітабында» сақталған «Тыңқалақтың арманы» – ежелгі ағылшын поэзиясының ең әдемі туындыларының бірі саналады. Поэманың бір бөлігі (Нортумбрия диалектісінде) 8 ғасырдағы Рутвеллде (Думфрисшир) табылған тас айқышқа руналармен қашалған, бұл поэманың кем дегенде осы бөлігінің жасын растайды. «Тыңқалақтың арманы» – айқыш тұлғаланған түрде айқышта шегелену оқиғасын баяндайтын арман көрінісі. Мәсіх жас, жеңіске сенімді батыр патша ретінде бейнеленеді, ал айқыш өзі айқышта шегеленудің барлық физикалық және жас мырзаны өлтіруге мәжбүр болудың ауырсынуын сезінеді. + The Dream of the Rood (50-56) Қазіргі ағылшын тілінде Батыс саксон тілінде Толық сол төбеде көптеген қорқынышты оқиғалар болды. Мен Әлемнің Иесін қиын жағдайда, қасіретпен жатқанын көрдім. Қараңғылық билеушінің денесін бұлттармен жапты, оның жарқыраған сұлулығынан қараңғы аспан астында көлеңке өтті. Барлық жаратылыс патшаның өліміне қайғырып жылады. Мәсіх айқышқа шегеленіп өлді. Feala ic on þǣm beorge wrāðra wyrda. þearle þenian; bewrigen mid wolcnum scīrne scīman wann under wolcnum. cwiðdon Cyninges fyll. / gebiden hæbbe / Geseah ic weruda God / þȳstro hæfdon / Ƿealdendes hrǣw, / sceadu forðēode, / Ƿēop eal gesceaft, / Crīst wæs on rōde. Түс көруші айқышқа сенуге бейімделді, ал арман көрінісі жұмақтың аянымен аяқталады. Дін аясындағы пікірталас өлеңдері де бар. Ең ұзыны – Юниус қолжазбасындағы «Христос және Сатана», ол Мәсіх пен Сатананың шөлде өткен қырық күндік қақтығысын көрсетеді. Тағы бір пікірталас поэмасы – «Соломон мен Сатурн», ол бірнеше мәтіндік фрагменттерде сақталған, онда Сатурн дана патша Соломонмен пікірталас жүргізетін сиқыршы ретінде бейнеленеді.

Басқа өлеңдері

Ежелгі ағылшын тілінде қысқа өлеңдер, гномдар және ұзақ есімдер тізімдерін жаттауға арналған жад өлеңдері сияқты басқа да поэзиялық формалар кездеседі. Көптеген қолжазбалардың жиектерінде малдың қашуын болдырмау немесе ұзаққа соққан босануды қалай жеңу сияқты тұрмыстық кеңестер берілген қысқа өлеңдер кездеседі, олар көбінесе дұға ретінде топтастырылған. Ең ұзыны – "Тоғыз шөп дұғасы", ол, болжам бойынша, дохристиандық дәуірге қатысты. Осыған ұқсас қысқа өлеңдер немесе дұғалардың арасында "Ара тобына", "Алқымға қарсы", "Құрысу ауруына қарсы" және "Ісікке қарсы" дұғалары бар. Сондай-ақ, есімдер мен тізбектерді жаттауға және заттарды ретке келтіруге көмектесетін жад өлеңдерінің тобы бар. Олар "Менология", "Апостолдар тағдыры", "Руна өлеңі", "Ораза уақыттары" және "Христиандарға нұсқаулар" деп аталады.

Прозалық шығарма

Ежелгі ағылшын тілінде сақталған прозаның көлемі поэзиядан әлдеқайда артық. Сақталған прозаның көп бөлігі уағыздар, қасиеттілердің өмірбаяндары және латын тілінен жасалған Киелі кітап аудармаларынан тұрады. Ерте ортағасырлық жазба прозалық туындыларды "діни" және "әлемдік" деп бөлу – төменде көрсетілгендей, жай ғана ыңғайлылық үшін жасалған, себебі Англосаксон Англиясында жазу білімі көбінесе монахтар, қарындастар және дін қызметкерлерінің (немесе олар латын және/немесе ежелгі ағылшын тілінде оқу мен жазу дағдыларын үйреткен қара халықтың) құзырында болды. Ежелгі ағылшын прозасы алғаш рет 9 ғасырда пайда болып, 12 ғасырға дейін жазылып келді, соңғы буын жазушылар, Жеңістен бұрынғы стандартталған Батыс Саксонияда бала кезінде оқытылған, қарт күйінде қайтыс болды.

Христиандық проза

Ежелгі ағылшын тілінің ең танымал авторларының бірі – Ұлы Альфред (849–899) патша болды, ол бірнеше кітапты, олардың көпшілігі діни мазмұнды, латын тілінен ескі ағылшын тіліне аударған. Альфред ағылшын мәдениетін жаңартқысы келгендіктен, латын білімінің нашарлығына қайғырды:

Альфред студенттерге ескі ағылшын тілінде білім беруді ұсынды, ал ең жақсыларын латын тілін оқуға жіберуді қарастырды. Альфредтің мәдени бағдарламасы латын тілінен ескі ағылшын тіліне «барлық адам білуі тиіс белгілі бір кітаптарды» аударуға бағытталған. Олардың ішінде: Григорий Ұлының «Cura Pastoralis» еңбегі – дін қызметкерлерінің міндеттерін орындау жөніндегі нұсқаулық, ол ескі ағылшын тілінде «Hierdeboc» («Шопан кітабы») деп аталды; Боэцийдің «Философияның жұбанышы» (Froforboc немесе «жұбаныш кітабы»); және Әулие Августинның «Soliloquia» («Ескі ағылшын тілінде Blostman немесе «гүлдер» деп аталады»). Аудармалардың ішінде түпнұсқа мазмұн да қосылды. Басқа маңызды ескі ағылшын аудармаларына мыналар жатады: Орозийдің «Ағзаманның қаласына қарсы тарихы» (Orosius#Historiae Adversus Paganos), Әулие Августинның «Құдай қаласы» еңбегіне қосымша; Григорий Ұлының «Диалогтары»; және Беддің «Ағылшын халқының шіркеу тарихы». Эйншамдық Эльфрик, 10-шы ғасырдың соңы мен 11-ші ғасырдың басында жазған, Этельвольдтың шәкірті болған деп саналады. Ол уағыздардың ең ірі және ең жемісті жазушысы болды, олар 13-шы ғасырға дейін көшіріліп, пайдаланылды. Киелі кітаптың алғашқы алты кітабын (Ескі ағылшын тіліндегі Hexateuch) аударғанда, стильдік ерекшеліктеріне байланысты кейбір бөліктері Эльфрикке жатқызылды. Ол католиктік уағыздарға қасиеттілердің өмірбаяндарын, сондай-ақ уағыздарда қолданылатын қасиеттілердің өмірлерінен циклдарды қосты. Эльфрик сонымен қатар уақыт есептеу және пастырлық хаттар туралы ескі ағылшын тіліндегі еңбектер жазды. Ол Эльфрикпен бірдей санаттағы және оның замандасы Йорк архиепископы Вулфстан II болды. Оның уағыздары өте көркемдікпен еректелді. Оның ең танымал еңбегі – «Sermo Lupi ad Anglos», онда ол викингтердің шапқыншылығына ағылшындардың күнәларын баптайды. Ол бірқатар діни-құқықтық мәтіндерді жазды: «Мемлекеттік құрылымдар» және Эдгардың канондары. Ескі ағылшын тіліндегі ең ерте жазбалардың бірі – «Мартирология», шіркеу күнтізбесіндегі мерекелер мен тойларда қасиеттілер мен шейіттер туралы ақпарат. Ол алты фрагмент түрінде сақталған. Оны 9-шы ғасырда Мерсиялық аты-жөні белгісіз автор жазған деп есептеледі. Шіркеу уағыздарының ең көне жинағы – 10-шы ғасырдың қолжазбасынан табылған «Бликлинг уағыздары». Эльфрик жазғандардан басқа, қасиетті Гутлактың өмірбаяны («Верчелли кітабы»), қасиетті Маргареттің және қасиетті Чадтың өмірбаяндары сияқты қасиеттілердің өмірлері туралы көптеген прозалық шығармалар бар. Қасиеттілердің өмірлерінің ең ерте қолжазбасында, «Юлий қолжазбасында» тағы төрт өмір бар: Эфестегі жеті ұйықтаған адам, Мысырлық қасиетті Мария, қасиетті Евстафий және қасиетті Евфросина. 11-ші және 12-ші ғасырларға жататын Вессекс Евангелиясының алты негізгі қолжазбасы бар. Ең танымал, Ескі ағылшын тіліндегі Никодимнің Ізгі хабары, бір қолжазбада 5-ші Ізгі хабар ретінде қарастырылады; басқа апокрифтік Ізгі хабарлардың аудармаларына Псевдо-Матайдың Ізгі хабары, Vindicta salvatoris, Әулие Павелдің көруі және Томастың Апокалипсисі кіреді.

Дүниежүзілік проза

Англо-саксон жылнамасы, шамасы, Ұлы Альфред патшаның тұсында басталып, 300 жылдан астам уақыт бойы англо-саксон тарихының тарихи жазбасы ретінде жалғасты. Классикалық романның бір ғана мысалы сақталған: Тирлік Аполлоний туралы әңгіменің бір бөлігі 11 ғасырда Gesta Romanorum еңбегінен аударылған. Эльфрик пен Вульфстанмен бірдей кезеңде ежелгі ағылшын тілінде жазған монах – Рамсилік Быртферт, оның «Қолжазба» кітабы математика мен риториканы зерттейді. Ол сондай-ақ «Компутус» атты еңбегін жазды, онда арифметиканың күнтізбелік күндерді және жылжымалы мерекелерді есептеудегі, сондай-ақ, толқын кестелерінің практикалық қолданылуы сипатталған. Эльфрик екі ғылыми еңбек жазды, «Гексамерон» және «Сигевульфтің сұрақтары», олар Жаратылыс туралы әңгімелерге арналған. Ол сонымен қатар ежелгі ағылшын тілінде латын грамматикасы мен сөздігін жазды, кейіннен бұл тілдегі түсіндірмелерден көрініп тұрғанындай, көне француз тілін үйренуге қызығушылық танытқан студенттер қолданды. Ноуэлл кодексінде «Шығыстың ғажайыптары» мәтіні бар, онда әлемнің керемет картасы және басқа да суреттер кездеседі. Сонымен қатар Ноуэллде Аристотельге жазылған Александрдың хаты сақталған. Бұл қолжазбада «Беовульф» бар болғандықтан, кейбір ғалымдар бұл экзотикалық жерлер мен жандар туралы материалдар жинағы болуы мүмкін деп болжайды. Бірнеше қызықты медициналық еңбектер бар. Апулейдің «Гербарий» еңбегінің аудармасы, әдемі суреттерімен бірге, «Medicina de Quadrupedibus» еңбегімен бірге табылған. Екінші жинақталған мәтіндер – «Балдтың емдеу кітабы», 10 ғасырлық кітап, онда дәрілік шөптер және тіпті кейбір хирургиялық емдер туралы ақпарат бар. Үшінші жинақта, «Лакунга» деп аталатын көптеген дұғалар мен сиқыр сөздері бар. Заң мәтіндері жалпы көне ағылшын тілінің үлкен және маңызды бөлігін құрайды. VII ғасырдың басында жазылған Кент патшасы Этельберт I-нің заңдары – ағылшын тіліндегі ең ерте сақталған жазба жұмыс. Келесі ғасырларда басқа да заңдар, өсиеттер мен жарғылар жазылды. Бұл нысандарға Рутвелл монументі (ішінде Верчелли кітабында сақталған «Тордың арманына» ұқсас өлең бар), Франк сандығы, Альфредтің әшекейі кіреді. Питерборо жылнамасы 12 ғасырға дейін жалғасқан, кейінгі кезеңдегі мәтін деп есептелуі мүмкін.

Кейінгі ортағасырлық көркемдеу және аударма

1066 жылы нормандықтар басып алған кезде ежелгі ағылшын әдебиеті жойылған жоқ. Көптеген уағыздар мен еңбектер 14 ғасырға дейін толығымен немесе ішінара оқылып, пайдаланыла берді және одан әрі тізімделді, ұйымдастырылды. Ежелгі ағылшын әдебиеті бойынша ең алғашқы зерттеулерді жүзеге асырған адам – Вустердегі 12 немесе 13 ғасырдың басындағы жазушы, ол тек "Дірілдеген қол" (The Tremulous Hand) деген атпен белгілі – оның қолының дірілінен туындаған ерекше, ұқыпсыз жазуы үшін осылай аталды. "Дірілдеген қол" ежелгі ағылшын мәтіндеріне жасаған көптеген латынша түсіндірмелерімен танымал, бұл нормандықтар кезеңінен кейін тілді аударуға жасалған ең алғашқы әрекеттердің бірі болып табылады. Оның ең белгілі жазу жұмысы – Вустер соборы кітапханасының MS F. 174 қолжазбасы, онда Эльфриктің грамматикасы мен сөздігінің бір бөлігі, сондай-ақ "Беденің өлім әні" деп аталатын қысқаша, бөлік-бөлік өлең және "Жан мен дене" поэмасы бар.

Антикварлық және ертедегі ғылым

Реформация кезінде монастырь кітапханалары таратылып, қолжазбаларды антиквариаттар мен ғалымдар жинауға кірісті. Лауренс Ноуэлл, Мэтью Паркер, Роберт Брюс Коттон және Хамфри Уэнли – алғашқы жинақтаушылар мен ғалымдардың қатарында болды. Ескі ағылшын тілінің сөздіктері мен анықтамалықтары 17 ғасырдан бастап жасала бастады. Алғашқысы – Уильям Сомнердің "Саксон-латын-ағылшын сөздігі" (1659). Лексикограф Джозеф Босворт 19 ғасырда "Англосаксон сөздігі" деген атаумен сөздік құрастыруды бастады, оны Томас Норткотт Толлер 1898 жылы аяқтады, ал 1972 жылы Алистер Кэмпбелл жаңартты.

19 - 20 және 21 ғасырлардағы ғылым

19-шы және 20-шы ғасырдың басында ғалымдар ежелгі ағылшын әдебиетінде таба алатындай болған германдық және язычниктік тамырларға назар аударды. Ежелгі ағылшын тілі алғаш жазылған халық тілдерінің бірі болғандықтан, 19-шы ғасыр ғалымдары Еуропаның "ұлттық мәдениетінің" (қараңыз: Романтикалық ұлтшылдық) тамырларын іздеуде, сол кездегі "Англосаксон әдебиеті" деп аталатын нәрсеге ерекше қызығушылық танытты, және Ежелгі ағылшын тілі университеттердің оқу бағдарламаларының тұрақты бөлігіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолжазбаларға қызығушылық күшейді, антиквариаттық тәсілдерден жаңа палеографиялық тәсілдер дамыды. 1957 жылы палеограф Нил Кер "Англосаксон қолжазбаларының каталогы" атты маңызды еңбегін жариялады, ал 1980 жылға қарай англосаксон қолжазбаларының көбісі факсимиле немесе басылым түрінде қолжетімді болды. Бернард Ф. Гуппетің еңбегінің нәтижесінде, ғалымдар августиндік экзегезаның ықпалына көбірек назар аудара бастады. Дж. Р. Р. Толкин "Беовульф: Есімдер мен сыншылар" (1936) атты мақаласында Ежелгі ағылшын тілін әдебиет теориясының пәні ретінде қарастыруға бағытталған қозғалыстың бастауын берді. 1970 жылдардан бері, палеографияға және жалпы қолжазбаларға назар аударумен қатар, ғалымдар Ежелгі ағылшын әдебиеті мен ортағасырлық әдебиеттер арасындағы байланыстар, Ежелгі ағылшын поэзиясының заманауи теориялар арқылы ашылуы мүмкін мәндік аспектілері, мысалы, феминистік, квир, нәсілдік және экологиялық теориялар сияқты мәселелерді талқылауды жалғастыруда.

Прозалық шығарма

Толкин "Хоббит" және "Сақиналардың Иесі" сияқты туындыларында батырлық поэзияның тақырыбы мен терминологиясын бейімдеді, ал Джон Гарднер "Грендел" романын жазды, ол Беовульфтің қарсыласының өзінің көзқарасынан баяндалған тарихы болып табылады.

Поэзия

Ежелгі ағылшын әдебиеті қазіргі әдебиетке әсер етті, ал белгілі ақындар ежелгі ағылшын поэзиясын аударды және оны өлеңдеріне енгізді. Ең танымал ерте аудармалардың қатарында Альфред, Лорд Теннисонның «Брунанбур шайқасы» аудармасы, Уильям Морристің «Беовульф» аудармасы және Езра Паундтың «Теңізші» аудармасы бар. Поэзияның ықпалын қазіргі заманғы ақындар Т. С. Элиот, Езра Паунд және В. Х. Ауденнің шығармаларында көруге болады. Соңғы кезде Пол Малдун, Сеймус Хини, Денис Левертов және У. А. Фанторп сияқты басқа да белгілі ақындар ежелгі ағылшын поэзиясына қызығушылық танытты. 1987 жылы Денис Левертов «Суды тыныстау» жинағында «Кедмон» деген атпен Кедмонның әнұранының аудармасын жариялады. Одан кейін Сеймус Хинидің «Whitby sur Moyola» өлеңі «Рух деңгейі» (1996) жинағында, Пол Малдунның «Caedmona's Hymn» («Кедмонаның гимні») «Moy Sand and Gravel» (2002) жинағында және У. А. Фанторптың «Caedmon's Song» («Кедмон әні») «Күнге кезекте тұру» (2003) жинағында жарық көрді. 2000 жылы Сеймус Хини «Беовульф» аудармасын жариялады. Хини поэмаға «ерекше дене және күш» беретіндей ирландиялық тілдік ерекшеліктерді пайдаланды, өзінің Ольстерлік мұрасын көрсетіп, поэманы «қайта-қайта оқуға ынталандыру үшін» жасады.

Басылымдар

Ежелгі ағылшын поэзиясының толық жиынтығы қолжазба беттері мен заттардың қолжетімді цифрлық суреттеріне, сондай-ақ қазіргі ағылшын тіліне аудармаларымен бірге, "Ежелгі ағылшын поэзиясының факсимильді жобасы" аясында өңделіп, түсіндірілуде.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Текстің мағынасы болмағандықтан, аударма жасау мүмкін емес. Сондықтан, бұрынғы аударманы да пайдаланбаймын.