Байда қаласы: Ливияның шығысындағы ірі қала, халық саны 250 мың. Тарихы ежелгі заманға дейін жетеді, сауда және өнеркәсіп орталығы. Жәбал әл-Ахдар аймағының астанасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Байда, немесе Эльбейда ('/b//aɪ//d//ə/ немесе '/b//eɪ//d//ə/; البيضاء al Bayḍāʾ) (сонымен қатар az Zāwiyat al Bayḍāʾ, Zāwiyat al Bayḑā’, Beida және El Beida деп те жазылады; итальяндық отаршылдық билігі кезінде), Ливияның шығысындағы сауда және өнеркәсіптік қала. Ол Киренаиканың солтүстігінде орналасқан. 250 000 халқы бар Байда Ливиядағы төртінші ірі қала (Триполи, Бенгази және Мисратадан кейін). Бұл Джабал әл Ахдар ауданының орталығы.
Bayda, or Elbeida ('/b//aɪ//d//ə/ or '/b//eɪ//d//ə/; البيضاء al Bayḍāʾ ) (also spelt az Zāwiyat al Bayḍāʾ, Zāwiyat al Bayḑā’, Beida and El Beida; under Italian colonial rule), is a commercial and industrial city in eastern Libya. It is located in northern Cyrenaica. With a population of 250,000 people, Bayda is the 4th largest city in Libya (after Tripoli, Benghazi and Misrata). It is the capital city of the Jabal al Akhdar district.
Тарих
Байда қаласының тарихы классикалық антикалық дәуірге дейін, ол Балагари деп аталған кезге дейін жетеді. Шахат қаласының жанында ежелгі грек колониясы Киринеяның 2000 жылдық қираған орындары орналасқан. Қаланың ең бағалы нысандарының бірі – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің белгілі серігі (сахабасы) Рувайфи бин Табит әл-Ансаридің бейіті. Сондықтан қала оның құрметіне Сиди Рафаа деп аталған. 19 ғасырда Мұхаммед ибн Әли Сенуси ретінде аймаққа келгеннен кейін және зәуия салынғаннан кейін қала az-Зәуият әл-Байда́ деп атала бастады. Бірінші Ливия азаматтық соғысы кезінде Байда шайқасынан кейін қала Анти-Каддафи күштерінің бақылауына алғаш түскен қала болды.
Bayda's history stretches back to classical antiquity, when it was known as Balagrae. The 2000 year old ruins of the ancient Greek colony of Cyrene are located nearby in Shahat. One of the greatest attractions in the city is the tomb of a famous companion (sahabah) of the Islamic prophet Muhammad, Ruwaifi bin Thabit al Ansari. For that reason, the city was known as Sidi Rafaa after him. After the arrival of Muhammad ibn Ali as Senussi in the area in the 19th century, and the construction of a zāwiyah, the city was renamed az Zāwiyat al Bayḍāʾ. During the First Libyan Civil War, the city was the first to fall to Anti Gaddafi forces after the Battle of Bayda.
Атауы
Байда араб тілінде "ақ" дегенді білдіреді. Қаланың аты Сенуси қозғалысымен байланысты, ол қалада жергілікті халықты фиқхқа, жастарға Құранды жаттауға, сондай-ақ жергілікті және тайпалық дау-жанжалдарды шешуге үйрету үшін zāwiyah құрған. Қала биік төбеде орналасқан, алыстан көрінетін ақ түспен боялған zāwiyah болғандықтан "аз-Зауият аль-Байда" ("Ақ монастырь") деп аталды. Уақыт өте келе zāwiyah сөзі қолданыстан шығып, қала жай ғана әл-Байда деп аталды. Гректер бұл елді мекенді алғаш құрғанда Балаграе деп атаған. Фашистік Италия билігі тұсында қала Беда Литтория деп аталды. Монархия кезінде Байпадағы zāwiyah Сенуси қозғалысының маңызды орталығы саналды, және zāwiyah-тан өзге, қала Ливия Корольдігінің саяси астанасы және 1969 жылғы Ливия төңкерісіне дейін үкімет орны болды. Zāwiyah әлі де бар, бірақ күтімсіз жағдайда, қаланың батыс кіреберісіндегі Омар әл-Мухтар университетінің жанында орналасқан.
Bayḍāʾ means "white" in Arabic. The naming of the city is connected with the Senussi movement, which had dedicated zāwiyahs in the town to educate local people in fiqh, Quranic memorisation to the young, as well as local and tribal conflict resolution, as was customary at the time. The town became known as az Zāwiyat al Bayḍāʾ ("the White Monastery") because of the white painted zāwiyah, which lies on top of a high hill and was clearly visible from a distance. Within time, the word zāwiyah was dropped and the city became known simply as al Bayḍāʾ. When the settlement was first founded by the Greeks, it was known as Balagrae. During Fascist Italian rule, the city was known as Beda Littoria. During monarchy, the zāwiyah at Bayḍāʾ was considered a focal point for the Senussi movement, and in addition to the zāwiyah, the city was also the political capital and seat of government of the Kingdom of Libya until the 1969 Libyan coup d'état. The zāwiyah still exists, but it is in a neglected state and sits near Omar Al Mukhtar University at the western entrance to the city.
География
Қала жақын жердегі аңғарлар мен ормандарымен әйгілі, мұндайлар "Жасыл таулар" – Ахдар тауларының басқа қалаларында кездеспейді. Бұл таулар тығыз орман мен тоғайлармен жабылғандықтан "Жасыл таулар" деп аталды, олардың ең танымалдары – Хамри, Альпельнж және Белайд ормандары. Ахдар тауларының ең жоғары нүктесі шамамен , Хамри аймағында орналасқан.
The city is famous for the valleys and forests nearby, which are not found in the other cities of the 'Green Mountains'—Akhdar Mountains. It is named the "Green Mountains" because they are covered by dense forests and woodlands, of which the best known are the Hamri, Alpellnj, and Belaid forests. The highest point in the Akhdar Mountains is around , located in the Hamri area.
Туған мекені
Ахдар тау тізбегі Жерорта теңізінің құрғақ орманды және далалық экоаймағының ішінде орналасқан. Аймақта Грекия, Италия және Испания жағалауларында кездесетін өсімдіктермен тығыз байланысы бар көптеген өсімдік түрлері өседі. Жерорта теңізі орманды аймақтарында, ормандық алқаптарда және бұталы жерлерде 1800-ге жуық түрлі ағаштар, өсімдіктер мен гүлдер кездеседі. Орманның құрамына емен, қайрағай, қарағай, кароб, кипарис, долана, Luffa aegyptiaca және зәйтүн ағаштары көптеп кіреді. Таулардың көп бөлігінде табиғи бұлақтар желісі бар, бұл оларды Мағриб жағалауының ең құнарлы аймақтарының біріне айналдырады. Орманды алқаптар мен бұлақтар түрлі-түрлі құстар мен жануарларға қолайлы тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Ахдар таулары үлкен Джабал әл Ахдар үстіртінің бір бөлігі болып табылады, оның ауданы , батыстағы Альбакурдан шығыстағы Дернаның Беф аңғарына дейінгі ұзындығы және жағалау бойындағы , шамамен кеңдігі бар, көптеген жағалаулық шығанақтар мен иендері бар әртүрлі жер бедеріне ие. Байда Жерорта теңізіндегі Суса курортты қаласымен көрші орналасқандықтан танымал.
The Akhdar mountain range lies within the Mediterranean dry woodlands and steppe ecoregion. The region has many native plants closely related to those found in similar Greek, Italian, and Spanish coastal mountains and forests. There are about 1,800 species of Mediterranean forests, woodlands, and scrub trees, plants, and flowers. The forests are characterized by many species of oak, juniper, pine, carob, cypress, hawthorn, Luffa aegyptiaca, and olives. There is a network of natural springs in most parts of the mountains, which makes them one of the most fertile areas of coastal Maghreb. The forested areas and springs provide habitat supportive of a diversity of birds and wildlife. The Akhdar Mountains are part of the larger Jabal al Akhdar Plateau, an area of , with a length of from the Albakur in the west to the Valley of Bef to the east of Derna, and a width of Beaches stretch along the chain for about , in a diverse terrain with many coastal bays and inlets. Bayda is famous for the neighboring locale of Susa, a seaside resort on the Mediterranean Sea.
Ауыл шаруашылығы
Егілген өсімдіктердің ішінде алма, жүзім, жаңғақ және басқа да шамамен төрт миллионға жуық жеміс ағаштары, сондай-ақ көптеген дәрілік және шөптік өсімдіктер бар, мысалы, тимьян, Alkhalap және розмарин. Бұрын тауларда ежелгі заманда құнды болған, бірақ қазір жойылып кеткен деп саналатын Silphium өсімдігі де өскен. Аймақтағы шөптердің көптігіне байланысты мұнда бал да табылады. Божар – бал өндірудің маңызды орталығы, және осы үшін Джабал әл Ахдар әйгілі. Ең сапалы бал тимьян мен лотос өсімдіктерімен қоректенген аралардан алынады. Балды шамари немесе қызыл жеміс – Arbutus unedo өсімдігінен де жинайды, ол желтоқсан және қаңтар айларында гүлдейді. Ширақтағы балдың бауыр ауруларын, мысалы, қант диабетін емдеуде тиімді екені дәлелденген.
Cultivated plants include many fruit trees, including apples, grapes, nuts, and other fruits estimated at about four million trees, as well as many medicinal and herbal plants, such as thyme, wandering herb Alkhalap, and rosemary. In the past the mountains probably also had the Silphium plant, which was treasured in antiquity but is now believed to be extinct. Honey is also found in this region, due to the abundance of herbs. Bozharh is a center for the production of honey, for which Jabal al Akhdar is famous. The finest honey comes from bees which feed on the thyme and lotus plants. Honey is also extracted from the chammari or strawberry plant, Arbutus unedo, which blooms in the months of December and January. Honey murr from the cove region has proved to be useful for the treatment of liver diseases, such as diabetes.
Экономика
Байда – Ливияның шығысындағы ірі қалалардың бірі және оның маңызды экономикалық орталықтарының бірі. Бұл қала сонымен қатар Ливияның өнеркәсіптік және сауда орталығы болып табылады. Басты өндірілетін тауарларға азық-түлік өнімдері, тыңайтқыштар, ауыл шаруашылығы өнімдері, азық-түлік өңдеу және импортталған тауарлар жатады. Сонымен қатар, Ахдар аймағындағы қалаға жақын ауылдардан алынатын дәнді дақылдар, құрма, зәйтүн, жүн және ет сияқты өнімдер де бар. Байдада табиғи түрде құнарлы жерлердің болуына байланысты Ливиядағы ең маңызды көкөніс және жеміс-жидек нарықтарының бірі орналасқан. Қаржыландыру да маңызды рөл атқарады, қаланың Ұлттық коммерциялық банкі Ливиядағы екінші ірі банк болып есептеледі. Қала орталығында Ливия Орталық банкінің кеңсесімен қатар, тағы да бірнеше ірі банктер жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы және Brega Oil Marketing Company және Gulf Oil сияқты ірі ұлттық компаниялар қала экономикасы үшін маңызды. Тұтыну бағаларының өсуімен қатар, бөлшек сауда секторының қала экономикасындағы маңызы артып келеді. Соңғы жылдары Байдада United Colors of Benetton, H&M және Nike сияқты халықаралық компаниялар өз филиалдарын ашты.
Bayda is one of the major cities in eastern Libya, and one of its major economic centers. It is also the industrial and commercial center in Libya. The major manufactured goods include food products, fertilizers and agricultural products, food processing, and imported goods, and produce from villages near the city in the Akhdar region, including cereals, dates, olives, wool, and meat. Bayda also has one of the most important markets of vegetables and fruits in Libya, because of the naturally fertile lands. Financing is also important, and the city's National Commercial Bank is the second largest bank in Libya. It also has a number of other large banks, including the Office of the Central Bank of Libya in the city center. There is also the Agricultural Research Centre and the main animal and large national firms, such as Brega Oil Marketing Company and Gulf Oil, are important to the city's economy. Coupled with an increase in consumer prices, is an increase in the importance of the retail sector in the economy of the city. In recent years, international companies such as United Colors of Benetton, H & M, and Nike, have opened in Bayda.
Туризм
Ливияда туризм индустриясы әлі бастапқы сатысында. Байда – Ливиядағы маңызды туристік қала, ол жақын жердегі Кирине және Аполлонияның ежелгі Грек қираған жерлерін, сондай-ақ Ливия шөлінің оңтүстігіне, Куфраға саяхаттар жасау үшін қолайлы база болып табылады. Балаграе ауылында туристер көп болғандықтан бірнеше ірі қонақүйлер орналасқан.
Tourism as an industry is still in the very early stages in Libya. Bayda is an important tourist city in Libya, a base to explore the nearby tourist areas such as the Ancient Greece ruins of Cyrene and Apollonia, and Libyan Desert trips south into Kufra. The village Balagrae contains several large hotels, due to the tourist population.
Демография
Ливияның басқа қалалары сияқты, Байдада да этникалық әртүрлілік бай. Ливияның шығыс бөлігіндегі халық, Байданы қоса алғанда, соңғы ғасырларда негізінен араб тегінен шыққан. Ең ертедегі тұрғындары берберлер болса, б.з.д. 7 ғасырдан б.з. 7 ғасырына дейін басты этникалық топ гректер болды. Соңғы кезде Байдаға Африкадан көптеген көшпенділер келіп қоныстанды. Қала сонымен қатар көптеген египеттік көшпенділерге де бейім. Шағын грек қауымы да бар. Грекияның Крит аралы Байдаға жақын орналасқан, ал қаладағы көптеген отбасылардың тегі криттерге дейін жетеді. Байдадағы ливиялықтардың көпшілігі араб, бербер және грек тегінен тарайды. Байда және оның төңірегіндегі аймақтарды Бараса тайпасы тарихи түрде басқарып келген. Қазіргі уақытта елдің әртүрлі аймақтарынан көптеген ливиялықтар қалаға көшіп келді.
As with other cities in Libya, there is a reasonable amount of ethnic diversity in Bayda. The people of eastern Libya, Bayda included, have in recent centuries been of predominantly Arab descent. The earliest inhabitants were Berber peoples, and from the 7th century BCE until the 7th century CE, the main ethnic group was Greek. In recent times, there has been an influx of African immigrants into Bayda. The city also hosts many Egyptian immigrants. A small Greek community is also present. The Greek island of Crete is a short distance from Bayda, and many modern families in the city bear Cretan surnames. The majority of Libyans in Bayda are of Arab, Berber and Greek descendants century, historically controlled a section of Libya. Bayda and its surrounding areas were controlled by the Barasa clan. In modern times, a large number of Libyans from different parts of the country have moved into the city.
Білім
Байда қаласындағы білім беру, Ливияның барлық аймақтарындағыдай, міндетті және тегін. Міндетті білім беру тоғызыншы сыныпқа дейін жалғасады. Қаланың әр жерінде көптеген мемлекеттік бастауыш және орта мектептер, сондай-ақ жекеменшік және халықаралық мектептер бар. Омар әл-Мухтар университетінде оқу Байпадағы барлық ливиялық азаматтар үшін тегін. Бұл елдегі екінші ірі университет, бұрынғы Аль Джами'а аль Либия университеті. Омар әл-Мухтар университеті елде құрылған екінші университет және алғашқы ислам университеті болған, бірақ 1960 жылғы революциядан кейін ол Ауыл шаруашылығы университетіне, сосын жалпы білім беретін университетке айналдырылды. Қазіргі таңда Ливияның Тобрук және Дерна қалаларындағы сияқты бірнеше қалада 14 колледжі бар.
Education in Bayda, as is the case throughout Libya, is compulsory and free. Compulsory education continues up until ninth grade. There are many public primary and secondary schools throughout the city, as well as some private and international school and others. Omar Al Mukhtar University education is also free for all Libyan citizens in Bayda. It holds the country's second largest university, the former Al Jami'a al Libiya. Omar Al Mukhtar University is the second university established in the country, and the first Islamic university, but after the Revolution of 1960, it was changed to the University of Agriculture, and then to a regular university. It now includes 14 colleges in several cities, such as Tobruq and Derna, Libya.
Дін
Байданың басым діні – ислам. Қала тұрғындарының көбісі сүннит мұсылмандары. Рамазан сияқты мұсылман мерекелерінде көпшілік тамақтан бас тартады; мейрамханалар күндіз көбінесе бос тұрады, тек кейбір шетелдіктер мен туристерден басқа. Ислам принциптеріне сәйкес, Байдада және Ливияның барлық жерінде алкогольге заңмен тыйым салынған. Байданың консервативті исламдық сипаты қаладағы отбасылық өмірге берілгендікті күшейтеді: жасөспірімдер мен жастардың көпшілігі үйленгенге дейін ата-аналарымен бірге тұрады. Байда тұрғындарының көп бөлігі дәстүрлі Малики діни мектебінің талаптарын ұстанады. Дегенмен, соңғы жылдары кейбір адамдар Сауд Арабиясында кең таралған салафизм сияқты басқа да діни бағыттарды ұстануда, соның салдарынан әдеби мағынада түсіндірілетін исламдық телеарналардың саны артты. Сондықтан, қара ниқап киген әйелдер мен ұзын сақал қойған ер адамдарды көру жиі кездеседі. Қаланың түкпір-түкпірінде көптеген мешіттер бар; ең ежелгісі және танымал мешіт – Рувайфи бин Табит әл-Ансари мешіті; ең көне мешіттер мединаның ішінде және оның төңірегінде орналасқан. Қалада шағын шетелдік христиан қауымы да бар: Францискандықтар басқаратын Мария Иммаколата шіркеуі Байданың 4000-қа жуық католик тұрғындарына, сондай-ақ Мәсіх шіркеуіне қарасты протестант шіркеуіне қызмет көрсетеді.
The predominant religion in Bayda is Islam. Almost all of the city's inhabitants are Sunni Muslim. During Muslim holidays such as Ramadan, most abstain from food; restaurants are usually empty during the day, with the exception of some expatriates and tourists. Alcohol is banned by law in Bayda and throughout Libya in accordance with Islamic principles. The conservative Islamic nature of Bayda creates a strong sense of family life in the city: almost all teenagers and young adults live at home until they marry. Many in Bayda adhere to the traditional Maliki school of religious law. In recent years however, some people are beginning to practice schools of thought popular in Saudi Arabia such as Salafism, with an increase in the number of literalist inclined Islamic television channels. It is not uncommon, therefore, to see women wearing black niqabs and men with full beards. There are many mosques throughout the city; the oldest and best known is the Mosque Ruwayfi bin Thabit Al Ansari; the oldest mosques are located in and around the medina. There is also a small foreign Christian community in the city: the Franciscan run Maria Immacolata Parish Church serves Bayda's Catholic community of roughly 4000, as well as a Protestant church belonging to the Church of Christ.
Спорт
Байдада елдегі ең жақсы спорттық нысандардың бірі орналасқан. Қалада футбол стадиондары сияқты әртүрлі стандарттағы спорт орталықтары, сондай-ақ бірнеше мемлекеттік және жекеменшік нысандар бар. Футбол Байдада ең танымал спорт түрі, ал елдің ең сәтті футбол клубтарының бірі – «Алакхдар» осы қалада орналасқан. Байдадағы ең ірі спорт орталығы – «Медина әл-Риядхия» (Спорт қаласы). Кешен қала орталығының солтүстігінде орналасқан және «Ал Байда» стадионы, жеңіл атлетика стадионы мен «Сламан әл Тхаррат» баскетбол стадионына ие. 2009 жылғы FIBA Африка чемпионатының бірнеше ойыны осы аренада өткізілді. Дзюдо және таэквондо Байдада ерлер арасында танымал спорт түрлері. Соңғы кезде регби жетілігі үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, үш клубы бар. Ливиялықтардың денсаулыққа деген қызығушылығы артып, соңғы жылдары қалада спортзалдар да кеңінен таралды.
Bayda has some of the best sports facilities in the country. The city has various sporting centres of different standards, such as football stadiums, as well as several other public and private facilities. Football is the most popular sport in Bayda, and one of the country's most successful football clubs, Alakhdhar, is based in the city. The largest sporting centre in Bayda is the Medina al Riyadhia (Sports City). The complex is situated just north of the city centre, and houses the Al Bayda Stadium and athletics stadium, and the Slayman al Tharrat basketball stadium. Several matches of the 2009 FIBA Africa Championship were hosted at the arena. Judo and taekwondo are popular men's sports in Bayda. In recent times, rugby sevens has seen great success, with three clubs to its name. Gyms have also become more popular in the city in recent years, because of a greater concern for healthy living amongst Libyans.
Жол желісі
Байда тарихи Ливия жағалау жолында орналасқан. Жергілікті жол желісі көбінесе жақсы жобаланған. Қаланы тиімді тас жолдар, эстакадалар, айналма жолдар және жер асты жолдары қамтамасыз етеді, бұл тауарлар мен көлік құралдарын тасымалдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, жолдар әрқашан жақсы күтілмейді және көбінесе дұрыс емес, нашар көрінетін немесе жол белгілері мүлдем жоқ, сондай-ақ кейбір жолдар мен қала ішіндегі көшелерде шұңқырлар кездеседі. Соңғы жылдары жеке көліктердің саны күрт өсіп, көлік кептелістері, тұрақ орындарының жетіспеуі және адамдардың көп жиналуы, әсіресе кішкентай көшелерде жиі болып тұрады. Көлік құралдарының көбеюіне және биліктің қауіпті жүргізуге салған салғысынан жол-көлік оқиғалары да артып барады.
Bayda is on the historic Libyan Coastal Highway. The local road network is generally well designed. An efficient system of highways, flyovers, ringroads and underpasses serve the city, and allow for the transport of goods and vehicles. The roads are not always well maintained however, and often have incorrect, poorly visible or no road markings, as well as potholes in some roads and inner city streets. In recent years, a rapid increase in car ownership has meant that traffic jams, lack of parking spaces and overcrowding are also common, especially on smaller streets. Road accidents are also on the rise because of the increase in vehicles and the subsequent lax attention given by authorities to dangerous driving.
Қоғамдық көлік
Байда қаласының өлшемі мен маңыздылығына қарамастан, жүйелі қоғамдық көлік жүйесі жоқ. Соңғы жылдары микроавтобустардың кең таралған жүйесі қалыптасты, ол қаланың көптеген аудандарын қамтиды. Олар белгілі бір маршруттармен қатынайды және жолаушылар маршрут бойындағы кез келген жерде түсіп-көтеріледі. Каир және Александрия қалаларына халықаралық бағыттар да бар.
There is no systematic public transport system in Bayda, despite the city's size and significance. A popular system of microbuses has developed in recent years and covers many areas of the city, they run on fixed routes and passengers embark and disembark anywhere on the route. There are also international services to Cairo and Alexandria.
Теміржол
2010 жылдан бері қалада Ливияның солтүстігінен өтетін теміржол желісі үшін жер қазу жұмыстары жүргізілуде. Бұл үш жылдық келісімшартқа Ресей темір жолы жауапты. Алда Тунис пен Мысырға дейін теміржол байланысы салынып, Солтүстік Африка жағалау бойындағы теміржол желісі құрылуы мүмкін.
as of 2010, earthworks are underway in the city for a rail network which will traverse northern Libya. Russian Railways is responsible for the three year contract. In the future, a rail link may be built to both Tunisia and Egypt, forming a North African coastal rail network.
Әуежайлар
Аль-Абрак халықаралық әуежайы ішкі және халықаралық рейстерді қамтамасыз етеді.
The Al Abraq International Airport serves national and international flights.