Кіріспе

Байда, немесе Эльбейда ('/b//aɪ//d//ə/ немесе '/b//eɪ//d//ə/; البيضاء al Bayḍāʾ) (сонымен қатар az Zāwiyat al Bayḍāʾ, Zāwiyat al Bayḑā’, Beida және El Beida деп те жазылады; итальяндық отаршылдық билігі кезінде), Ливияның шығысындағы сауда және өнеркәсіптік қала. Ол Киренаиканың солтүстігінде орналасқан. 250 000 халқы бар Байда Ливиядағы төртінші ірі қала (Триполи, Бенгази және Мисратадан кейін). Бұл Джабал әл Ахдар ауданының орталығы.

Тарих

Байда қаласының тарихы классикалық антикалық дәуірге дейін, ол Балагари деп аталған кезге дейін жетеді. Шахат қаласының жанында ежелгі грек колониясы Киринеяның 2000 жылдық қираған орындары орналасқан. Қаланың ең бағалы нысандарының бірі – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің белгілі серігі (сахабасы) Рувайфи бин Табит әл-Ансаридің бейіті. Сондықтан қала оның құрметіне Сиди Рафаа деп аталған. 19 ғасырда Мұхаммед ибн Әли Сенуси ретінде аймаққа келгеннен кейін және зәуия салынғаннан кейін қала az-Зәуият әл-Байда́ деп атала бастады. Бірінші Ливия азаматтық соғысы кезінде Байда шайқасынан кейін қала Анти-Каддафи күштерінің бақылауына алғаш түскен қала болды.

Атауы

Байда араб тілінде "ақ" дегенді білдіреді. Қаланың аты Сенуси қозғалысымен байланысты, ол қалада жергілікті халықты фиқхқа, жастарға Құранды жаттауға, сондай-ақ жергілікті және тайпалық дау-жанжалдарды шешуге үйрету үшін zāwiyah құрған. Қала биік төбеде орналасқан, алыстан көрінетін ақ түспен боялған zāwiyah болғандықтан "аз-Зауият аль-Байда" ("Ақ монастырь") деп аталды. Уақыт өте келе zāwiyah сөзі қолданыстан шығып, қала жай ғана әл-Байда деп аталды. Гректер бұл елді мекенді алғаш құрғанда Балаграе деп атаған. Фашистік Италия билігі тұсында қала Беда Литтория деп аталды. Монархия кезінде Байпадағы zāwiyah Сенуси қозғалысының маңызды орталығы саналды, және zāwiyah-тан өзге, қала Ливия Корольдігінің саяси астанасы және 1969 жылғы Ливия төңкерісіне дейін үкімет орны болды. Zāwiyah әлі де бар, бірақ күтімсіз жағдайда, қаланың батыс кіреберісіндегі Омар әл-Мухтар университетінің жанында орналасқан.

География

Қала жақын жердегі аңғарлар мен ормандарымен әйгілі, мұндайлар "Жасыл таулар" – Ахдар тауларының басқа қалаларында кездеспейді. Бұл таулар тығыз орман мен тоғайлармен жабылғандықтан "Жасыл таулар" деп аталды, олардың ең танымалдары – Хамри, Альпельнж және Белайд ормандары. Ахдар тауларының ең жоғары нүктесі шамамен , Хамри аймағында орналасқан.

Туған мекені

Ахдар тау тізбегі Жерорта теңізінің құрғақ орманды және далалық экоаймағының ішінде орналасқан. Аймақта Грекия, Италия және Испания жағалауларында кездесетін өсімдіктермен тығыз байланысы бар көптеген өсімдік түрлері өседі. Жерорта теңізі орманды аймақтарында, ормандық алқаптарда және бұталы жерлерде 1800-ге жуық түрлі ағаштар, өсімдіктер мен гүлдер кездеседі. Орманның құрамына емен, қайрағай, қарағай, кароб, кипарис, долана, Luffa aegyptiaca және зәйтүн ағаштары көптеп кіреді. Таулардың көп бөлігінде табиғи бұлақтар желісі бар, бұл оларды Мағриб жағалауының ең құнарлы аймақтарының біріне айналдырады. Орманды алқаптар мен бұлақтар түрлі-түрлі құстар мен жануарларға қолайлы тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Ахдар таулары үлкен Джабал әл Ахдар үстіртінің бір бөлігі болып табылады, оның ауданы , батыстағы Альбакурдан шығыстағы Дернаның Беф аңғарына дейінгі ұзындығы және жағалау бойындағы , шамамен кеңдігі бар, көптеген жағалаулық шығанақтар мен иендері бар әртүрлі жер бедеріне ие. Байда Жерорта теңізіндегі Суса курортты қаласымен көрші орналасқандықтан танымал.

Ауыл шаруашылығы

Егілген өсімдіктердің ішінде алма, жүзім, жаңғақ және басқа да шамамен төрт миллионға жуық жеміс ағаштары, сондай-ақ көптеген дәрілік және шөптік өсімдіктер бар, мысалы, тимьян, Alkhalap және розмарин. Бұрын тауларда ежелгі заманда құнды болған, бірақ қазір жойылып кеткен деп саналатын Silphium өсімдігі де өскен. Аймақтағы шөптердің көптігіне байланысты мұнда бал да табылады. Божар – бал өндірудің маңызды орталығы, және осы үшін Джабал әл Ахдар әйгілі. Ең сапалы бал тимьян мен лотос өсімдіктерімен қоректенген аралардан алынады. Балды шамари немесе қызыл жеміс – Arbutus unedo өсімдігінен де жинайды, ол желтоқсан және қаңтар айларында гүлдейді. Ширақтағы балдың бауыр ауруларын, мысалы, қант диабетін емдеуде тиімді екені дәлелденген.

Экономика

Байда – Ливияның шығысындағы ірі қалалардың бірі және оның маңызды экономикалық орталықтарының бірі. Бұл қала сонымен қатар Ливияның өнеркәсіптік және сауда орталығы болып табылады. Басты өндірілетін тауарларға азық-түлік өнімдері, тыңайтқыштар, ауыл шаруашылығы өнімдері, азық-түлік өңдеу және импортталған тауарлар жатады. Сонымен қатар, Ахдар аймағындағы қалаға жақын ауылдардан алынатын дәнді дақылдар, құрма, зәйтүн, жүн және ет сияқты өнімдер де бар. Байдада табиғи түрде құнарлы жерлердің болуына байланысты Ливиядағы ең маңызды көкөніс және жеміс-жидек нарықтарының бірі орналасқан. Қаржыландыру да маңызды рөл атқарады, қаланың Ұлттық коммерциялық банкі Ливиядағы екінші ірі банк болып есептеледі. Қала орталығында Ливия Орталық банкінің кеңсесімен қатар, тағы да бірнеше ірі банктер жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы және Brega Oil Marketing Company және Gulf Oil сияқты ірі ұлттық компаниялар қала экономикасы үшін маңызды. Тұтыну бағаларының өсуімен қатар, бөлшек сауда секторының қала экономикасындағы маңызы артып келеді. Соңғы жылдары Байдада United Colors of Benetton, H&M және Nike сияқты халықаралық компаниялар өз филиалдарын ашты.

Туризм

Ливияда туризм индустриясы әлі бастапқы сатысында. Байда – Ливиядағы маңызды туристік қала, ол жақын жердегі Кирине және Аполлонияның ежелгі Грек қираған жерлерін, сондай-ақ Ливия шөлінің оңтүстігіне, Куфраға саяхаттар жасау үшін қолайлы база болып табылады. Балаграе ауылында туристер көп болғандықтан бірнеше ірі қонақүйлер орналасқан.

Демография

Ливияның басқа қалалары сияқты, Байдада да этникалық әртүрлілік бай. Ливияның шығыс бөлігіндегі халық, Байданы қоса алғанда, соңғы ғасырларда негізінен араб тегінен шыққан. Ең ертедегі тұрғындары берберлер болса, б.з.д. 7 ғасырдан б.з. 7 ғасырына дейін басты этникалық топ гректер болды. Соңғы кезде Байдаға Африкадан көптеген көшпенділер келіп қоныстанды. Қала сонымен қатар көптеген египеттік көшпенділерге де бейім. Шағын грек қауымы да бар. Грекияның Крит аралы Байдаға жақын орналасқан, ал қаладағы көптеген отбасылардың тегі криттерге дейін жетеді. Байдадағы ливиялықтардың көпшілігі араб, бербер және грек тегінен тарайды. Байда және оның төңірегіндегі аймақтарды Бараса тайпасы тарихи түрде басқарып келген. Қазіргі уақытта елдің әртүрлі аймақтарынан көптеген ливиялықтар қалаға көшіп келді.

Білім

Байда қаласындағы білім беру, Ливияның барлық аймақтарындағыдай, міндетті және тегін. Міндетті білім беру тоғызыншы сыныпқа дейін жалғасады. Қаланың әр жерінде көптеген мемлекеттік бастауыш және орта мектептер, сондай-ақ жекеменшік және халықаралық мектептер бар. Омар әл-Мухтар университетінде оқу Байпадағы барлық ливиялық азаматтар үшін тегін. Бұл елдегі екінші ірі университет, бұрынғы Аль Джами'а аль Либия университеті. Омар әл-Мухтар университеті елде құрылған екінші университет және алғашқы ислам университеті болған, бірақ 1960 жылғы революциядан кейін ол Ауыл шаруашылығы университетіне, сосын жалпы білім беретін университетке айналдырылды. Қазіргі таңда Ливияның Тобрук және Дерна қалаларындағы сияқты бірнеше қалада 14 колледжі бар.

Дін

Байданың басым діні – ислам. Қала тұрғындарының көбісі сүннит мұсылмандары. Рамазан сияқты мұсылман мерекелерінде көпшілік тамақтан бас тартады; мейрамханалар күндіз көбінесе бос тұрады, тек кейбір шетелдіктер мен туристерден басқа. Ислам принциптеріне сәйкес, Байдада және Ливияның барлық жерінде алкогольге заңмен тыйым салынған. Байданың консервативті исламдық сипаты қаладағы отбасылық өмірге берілгендікті күшейтеді: жасөспірімдер мен жастардың көпшілігі үйленгенге дейін ата-аналарымен бірге тұрады. Байда тұрғындарының көп бөлігі дәстүрлі Малики діни мектебінің талаптарын ұстанады. Дегенмен, соңғы жылдары кейбір адамдар Сауд Арабиясында кең таралған салафизм сияқты басқа да діни бағыттарды ұстануда, соның салдарынан әдеби мағынада түсіндірілетін исламдық телеарналардың саны артты. Сондықтан, қара ниқап киген әйелдер мен ұзын сақал қойған ер адамдарды көру жиі кездеседі. Қаланың түкпір-түкпірінде көптеген мешіттер бар; ең ежелгісі және танымал мешіт – Рувайфи бин Табит әл-Ансари мешіті; ең көне мешіттер мединаның ішінде және оның төңірегінде орналасқан. Қалада шағын шетелдік христиан қауымы да бар: Францискандықтар басқаратын Мария Иммаколата шіркеуі Байданың 4000-қа жуық католик тұрғындарына, сондай-ақ Мәсіх шіркеуіне қарасты протестант шіркеуіне қызмет көрсетеді.

Спорт

Байдада елдегі ең жақсы спорттық нысандардың бірі орналасқан. Қалада футбол стадиондары сияқты әртүрлі стандарттағы спорт орталықтары, сондай-ақ бірнеше мемлекеттік және жекеменшік нысандар бар. Футбол Байдада ең танымал спорт түрі, ал елдің ең сәтті футбол клубтарының бірі – «Алакхдар» осы қалада орналасқан. Байдадағы ең ірі спорт орталығы – «Медина әл-Риядхия» (Спорт қаласы). Кешен қала орталығының солтүстігінде орналасқан және «Ал Байда» стадионы, жеңіл атлетика стадионы мен «Сламан әл Тхаррат» баскетбол стадионына ие. 2009 жылғы FIBA Африка чемпионатының бірнеше ойыны осы аренада өткізілді. Дзюдо және таэквондо Байдада ерлер арасында танымал спорт түрлері. Соңғы кезде регби жетілігі үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, үш клубы бар. Ливиялықтардың денсаулыққа деген қызығушылығы артып, соңғы жылдары қалада спортзалдар да кеңінен таралды.

Жол желісі

Байда тарихи Ливия жағалау жолында орналасқан. Жергілікті жол желісі көбінесе жақсы жобаланған. Қаланы тиімді тас жолдар, эстакадалар, айналма жолдар және жер асты жолдары қамтамасыз етеді, бұл тауарлар мен көлік құралдарын тасымалдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, жолдар әрқашан жақсы күтілмейді және көбінесе дұрыс емес, нашар көрінетін немесе жол белгілері мүлдем жоқ, сондай-ақ кейбір жолдар мен қала ішіндегі көшелерде шұңқырлар кездеседі. Соңғы жылдары жеке көліктердің саны күрт өсіп, көлік кептелістері, тұрақ орындарының жетіспеуі және адамдардың көп жиналуы, әсіресе кішкентай көшелерде жиі болып тұрады. Көлік құралдарының көбеюіне және биліктің қауіпті жүргізуге салған салғысынан жол-көлік оқиғалары да артып барады.

Қоғамдық көлік

Байда қаласының өлшемі мен маңыздылығына қарамастан, жүйелі қоғамдық көлік жүйесі жоқ. Соңғы жылдары микроавтобустардың кең таралған жүйесі қалыптасты, ол қаланың көптеген аудандарын қамтиды. Олар белгілі бір маршруттармен қатынайды және жолаушылар маршрут бойындағы кез келген жерде түсіп-көтеріледі. Каир және Александрия қалаларына халықаралық бағыттар да бар.

Теміржол

2010 жылдан бері қалада Ливияның солтүстігінен өтетін теміржол желісі үшін жер қазу жұмыстары жүргізілуде. Бұл үш жылдық келісімшартқа Ресей темір жолы жауапты. Алда Тунис пен Мысырға дейін теміржол байланысы салынып, Солтүстік Африка жағалау бойындағы теміржол желісі құрылуы мүмкін.

Әуежайлар

Аль-Абрак халықаралық әуежайы ішкі және халықаралық рейстерді қамтамасыз етеді.