Кіріспе
1956 жылғы жапон-американдық монстр фильмі, 1956 жылғы фильм.
the 1956 film
1955 жылы Эдмунд Гольдман Тоходан 1954 жылғы фильмді сатып алып, американдық көрермендерге арналған қайта өңделген нұсқасын жасау үшін Пол Шрайбман, Гарольд Росс, Ричард Кей және Джозеф Е. Левиннің көмегіне жүгінді. Бұл нұсқада жапон тіліндегі көптеген диалогтар ағылшын тіліне дубляждалды, сондай-ақ маңызды сюжеттік желілер мен тақырыптар өзгертіліп, алынып тасталды. Беррдің түпнұсқа жапондық түсірілімдерге қатысқандай көрінуі үшін оның денқоңдайларымен және жапон-американдық актерлермен түсірілген жаңа кадрлар да қосылды. «Годзилла, монстрлардың патшасы!» фильмі 1956 жылдың сәуір айының соңында АҚШ-та көрсетілімге шықты, одан кейін халықаралық тұрақты көрсетілімге шықты. АҚШ-та фильм сыншылардан әртүрлі пікірлер алды және 100 000 долларлық өндіріс бюджетіне қарсы 2 миллион долларлық кассалық табысқа ие болды. Бұл фильм Годзилланы бүкіл әлемге таныстырды, ал 1954 жылғы фильм 2004 жылға дейін Жапониядан тыс жерлерде ресми түрде қолжетімді болған жоқ.
Сюжет
Жарақат алған американдық тілші Стив Мартин Токио қираған жерінен мүгедек және жараланған азаматтарға толы ауруханаға жеткізіледі. Жақында танысқан Эмико оны құрбандардың арасында кездейсоқ тауып, оған дәрігер табуға тырысады. Мартин Токиода тоқтағанын еске алады, онда түсіндіріле алмайтын теңіз апаттары сериясы оның назарын аударады. Осындай апаттың құрбаны Ода аралына шағылғанда, Мартин қауіпсіздік офицері Томо Иванагамен бірге оқиғаны жазу үшін сол жаққа ұшып кетеді. Ол арал тұрғындарының "Годзилла" деп аталатын теңіз құдайына сенетінін біледі, олар оны кеме апаттарына кінәлі деп санайды. Сол түні қатты дауыл аралға соғып, үйлерді қиратып, бірнеше ауыл тұрғындарын өлтіреді. Арал тұрғындары Годзилланың осы қиратуға жауапты екеніне сендіреді. Мартин доктор Яманэмен бірге аралға қайта оралады, ол зақымды зерттеу үшін команданы басқарады. Үлкен радиоактивті іздер мен ежелгі трилобиттер табылады. Дабыл соғылады, Мартин, ауыл тұрғындары және доктор Яманэнің тобы қауіпсіздік үшін төбеге қарай жүгіріп шығады. Төбеге жақын жерде олар Годзиллаға кездеседі және дереу төмен қарай қашады. Кейін доктор Яманэ Токиоға оралғаннан кейін Годзилланың 400 фут (122 м) биіктікте екенін және Тынық мұхитындағы сутекті бомба сынақтарынан қайта тірілгенін анықтайды. Яманэнің қорқынышына орай, әскерилер тереңдік зарядтарын қолданып монстрды өлтіруге тырысады. Мартин ескі досы доктор Дайсуке Серизавамен кешкі асқа шақырады, бірақ Серизава доктор Яманэнің қызы Эмикомен бұрынғы келісімі болғандықтан бас тартады. Эмико Серизаваның үйіне барып, онымен жасаған келісімін бұзуға тырысады, себебі ол шын мәнінде құтқару кемесінің капитаны Хидео Огатаға ғашық. Алайда доктор Серизава оған өзінің құпия жобасын көрсетеді, бұл оны қорқытады. Ол құпия сақтауға ант етеді және келісімді бұза алмайды. Годзилла Токио шығанағынан шығып, тереңдік зарядтарынан зардап шекпей, қалаға шабуыл жасайды, пойызды жойып, шығанаққа қайтады. Келесі күні таңертең Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері (JSDF) Годзилланы тебу үшін Токио жағалауындағы биік электр мұнараларын күшпен зарядтайды. Сол түні Годзилла қайта пайда болады және атомдық ыстық демімен электр мұнараларын және JSDF қорғаныс желісін бұзады. Мартин Годзилланың ашуын таспаға түсіреді және шабуыл кезінде жарақат алады. Годзилла теңізге қайта оралады және флэшбек аяқталады. Мартин ауруханада Эмико мен Огатамен оянады. Қиратудан қорқып, Эмико оларға доктор Серизаваның оттегі жойғышының бар екенін айтады, ол тұзды судағы оттегі атомдарын ыдыратып, барлық теңіз жануарларының қышқылдан улануына себеп болады. Эмико мен Огата доктор Серизаваны Годзиллаға қарсы оның қаруын қолдануға көндіру үшін барады, бірақ ол бастапқыда бас тартады. Телевизиядағы хабарлардан кейін Серизава олардың өтінішін қабылдап, формулаға қатысты жазбаларын өртеп жібереді. Огата, Серизава, Яманэ, Мартин және Эмиконы Токио шығанағының ең терең жеріне апаратын кеме келеді. Огата мен Серизава құмсауық костюмдерін киіп, Годзилланың жанына құтқару арқандарымен түсіріледі, қаруды орнату үшін. Огата жоғары көтеріледі, бірақ Серизава оның көтерілуін кешіктіреді және құрылғыны іске қосады. Ол табысқа жеткенін хабарлайды және Эмико мен Огатаға бақыт тілейді. Серизава өзінің өмірін құрбан етеді және өнертабысының құпиясын қабірге алып кетеді. Годзилла оттегі жойғышынан зардап шегіп, денесі мен сүйектері еріп кетеді. Кемедегілердің барлығы доктор Серизаваның қазасына қайғыдайды. Мартин Серизаваның ең үлкен құрбандығының арқасында әлем "қайта тіріле алады" деп ойлайды.
Актерлік құрам
Жапонияның сүйікті Мон жұлдызынан алынған актерлік құрам.
Даму
1955 жылы Manson International компаниясының негізін қалаушы Эдмунд Голдман Toho International Inc. компаниясына (Toho фильмдерін шетелде тарату үшін құрылған Лос-Анджелестегі еншілес компания) «Годзилла» фильміне құқықтарды сатып алу туралы өтініш жасады. Toho Голдманға фильмге қызығушылық танытқан жарнамалық материалдарды көрсетті, содан кейін Голдман фильмді көруге шақырды. Голдман Toho-ға театрлық және теледидарлық құқықтар үшін 25 000 доллар ұсынды, оларға бұл ұсыныс тез қабылданды. Келісім 1955 жылдың 27 қыркүйегінде қол қойылды. Келісім-шартта Toho мен Голдман фильмнің «көрсетіліміне түсіндірулер қосылып, ағылшын тіліне дубляждалып, түзетулер, толықтырулар мен өшірулер жасалып аяқталуы» және Toho-ның соңғы мақұлдауымен жүзеге асырылатыны туралы келісті. Пол Шрайбман фильмді сатып алуға көмектесті. American International Pictures компаниясының Сэмюэл З. Аркофф та фильмке үміткер болды және үш ай бойы Toho компаниясымен келіссөздер жүргізді, бірақ құқықтар Голдманға сатылғанын білген соң келіссөздерден бас тартты. Голдман фильмді тарату үшін Гарольд Росс (кейде Генри Рибник деп те аталады) және Richard Kay-дің көмегін алды, олар Jewell Enterprises компаниясының өкілдері еді. Голдманның сөзіне сүйенсек, Росс пен Кейдің идеясы фильмді дубляждап, Реймонд Бёррды қатыстыру еді. Кейін Голдман өзінің үлесін Jewell Enterprises компаниясына сатты. Росс пен Кей жобаны одан әрі қаржыландыру үшін Жозеф Е. Левинге жүгінді. Олар Левинге Лос-Анджелесте фильмді көрсетуді ұйымдастырды. Фильмнің перспективалары Левинге ұнады және ол құқықтардың жартысына 100 000 доллар төледі. Бұл келісім «Годзилла» фильмінің құқықтарын Jewell Enterprises және Левиннің Embassy Pictures компаниясы арасында бөлуге мүмкіндік берді. Левин Эдвард Барисонды фильмді тарату үшін Trans World Releasing Corp. құруға шақырды. Сондай-ақ Левин продюсер Терри Тернерді жарнамалық стратегияларды әзірлеуге шақырды, бұл шараға 400 000 доллар жұмсалды. Тернер Стив Алленнің «Tonight Show» бағдарламасында фильмді көрсетуге қол жеткізді. Левин мен Тернер бастапқыда «Годзилла, теңіз құбыжығы» деген атауды қарастырды, бірақ ақырында «Годзилла, монстрлардың патшасы» деген атауға тоқтасты. Росс пен Кей фильмді түсіру үшін Терри О. Морзді жалдады. Шрайбман Бёррдің фильмге қатысуын ұйымдастырған. Морс фильмді қайта жазу және режиссерлік ету үшін 10 000 доллар алды, ал Бёрр бір күндік жұмысы үшін сомасымен бірдей төленді.
Фильм түсіру және дубляж
Америкалық көрермендерге ұнату үшін Бёррдің дублерлермен өзара әрекеттесетін кадрлары өңделді және жаңа кадрлар түсірілді, себебі сол кезде шетелдік фильмдер кең жұртшылыққа қызығушылық тудырмады. Морз түпнұсқа жапондық нұсқаны, сценарийдің ағылшын тіліне аудармасымен бірге қарап, Бёррді қосуға болатын маңызды көріністерді анықтады. Фильмнің барлығын дубляждаудың орнына, Морз түпнұсқа жапон тіліндегі диалогтың көп бөлігін сақтап, Франк Иванагаға осы көріністерді аударуды тапсырды, тіпті аударма дәл болмаса да, және Бёррдің баяндамасымен алмастырды. Бёрр дублерлермен жұмыс істеді, олардың беттерін жасыру үшін иықтарынан түсірілді. Монтаж тәсілдері де дублерлерді және түпнұсқа жапондық актерлерді жасыру үшін қолданылды. Көмекші рөлдерге азиялық американдық актерлар шақырылды. Жаңа кадрлар Visual Drama Inc. компаниясының жалға алынған студиясында үш күн ішінде түсірілді. Бёрр өзінің кадрларын алты күнде түсірді, бірақ кейін бір күн жұмыс істегенін және жиырма төрт сағат бойы тынымсыз еңбек еткенін айтты. Декоратор Джордж Рор түпнұсқа жапондық нұсқадағы декорацияларға ұқсас макеттер жасады. Атом бомбасы және сутек бомбасы туралы тікелей сілтемелер, мысалы, Нагасакиді бомбалау, Бикини аралдарындағы сынақтар, американдық және орыс бомбаларының тунецқа радиоактивті ластануы алынып тасталды. Фильмнің дубляжы бес сағаттан кем уақытта жазылды. Джеймс Хонг және басқа да дауыс берушілер фильмнің түсірілімі туралы ешқандай мәлімет бермеді. Дауыс берушілер Морзбен бір бөлмеде жабылып, әр рөлге оқуға міндеттелді. Әр сөз әртүрлі жылдамдықпен жазылды және кадрларға ең сәйкес келетіні таңдалды. Дауыс актерлері өздерінің репликаларын жазған кезде фильмді көрген жоқ. Дауыс берушілер фильмнің барлығын микрофон алдындағы үстелде отырып дубляждады. Хонг бірнеше жапондық актерлердің дауыс беру жұмысына қатысқанын растады. Алайда, Хонг пен Самми Тонг олардың жан-жақтылығына байланысты жұмысқа алынды. Тонг алты ересек кейіпкердің дауысын жазды, ал Хонг жеті жас кейіпкердің дауысын жазды.
Театр және кассалық касса
Годзилла, жабайылардың патшасы! 1956 жылдың 4 сәуірінде Нью-Йорктегі Loew's State театрында көрсетілімге түсті. Ол 1956 жылдың сәуір айының соңында АҚШ-та кинотеатрларда шықты. Фильм алғашқы көрсетілімінде кассада 2 миллион доллардан астам табыс әкелді. Фильм продюсерлеріне 200 000 доллар пайда болды. Телевизиялық құқықтар RKO компаниясына сатылды және 1959 жылы Лос-Анджелестегі KHJ телеарнасында тұңғыш рет көрсетілді. Фильм 1957 жылдың 29 мамырында Жапонияда Kaijū Ō Gojira (Monster King Godzilla) деген атпен шықты және жапон көрермендерінен жағымды пікірлер алды. Бұл АҚШ-та коммерциялық сәттілікке жеткен алғашқы жапон фильмі болды және сол кезде американдық кассада 1 миллион доллардан астам табыс тапқан төртінші шетелдік фильм еді. Голдман бастапқыда американдық және канадалық нарықтарда тарату үшін фильмді сатып алған. Алайда, фильмнің коммерциялық табысының арқасында, шетелдік дистрибьюторлар американдық нұсқаны алуға қызығушылық танытты. Сондықтан Trans World компаниясы Toho компаниясымен американдық нұсқаны шетелдік нарықтарға лицензиялау туралы келісім жасады. Фильмнің бұл нұсқасы Батыс әлемінде халықаралық хитке айналды. Ол 1957 жылдың 14 ақпанында Францияда шықты, онда ол 835 511 билет сатылған 1957 жылғы ең табысты 79-шы фильм болды.
Сыни жауап
Годзилла, монстрлардың патшасы! сыншылардан қарама-қайшы пікірлер алды. Фильмнің өзгеруі туралы сыншы Дэнни Пирри продюсерлерді "А бомбасының салдарынан туған зиянды жасыруға қатысты күдік тудыратын жойылған эпизодтар" жасады деп айыптады. Фильм сыншысы Тим Лукас: "Годзилла сериясын америкалықтандыруға ондаған жыл бойы көп күш салынды, оның көп бөлігі мәнсіз және зиянды болды, бірақ Годзилла, монстрлардың патшасына жұмсалған шеберлік пен тапқырлық бірден көзге түседі". Жылдар бойы кинотарихшылар алғашқы режиссер Исиро Хондадан американдық нұсқасы оның рұқсатынсыз өзгертілгені оны ренжіткені туралы сұрады. Хонда фильмнің өзгертілуін қызықты деп тапты, оның фильмі "американдық монстр фильмдерін еліктеуге тырысқан" деді. "Ritual and Event" журналына жазған мақаласында Аарон Кернер "1956 жылғы Годзилла, монстрлардың патшасы Годзирани қарапайым ғылыми-фантастикалық фильмге айналдырады" деді. Уильям Цуцуи фильмді бастапқы тақырыптарды әлсіретуі үшін сынады, "Годзилла бұл ауысуда толығымен жойылмаса да, монстрдың қорқынышты тартымдылығы кинолық отадан аман қалды, бірақ эмоционалдық күшінің, интеллектуалдық тереңдігінің, әлеуметтік маңыздылығының және Годзилланың сезімдік әсерінің көп бөлігі АҚШ киноэкранына аударғанда жоғалды" деді. Кинотарихшы Дэвид Калат Баррдың Годзилланың шабуылы кезіндегі баяндамасы бастапқы көріністен жақсырақ деп есептейді, "Баррдың сөздері осы жерде қорқынышты және есте қалады". Калат сондай-ақ баяндама Беррдің кейіпкерін әлсіз етіп көрсететінін мақтап, "осы жолы тіпті американдық батыр да күнді құтқара алмайды" деді. Кинотарихшы Стив Райфл фильмнің кемшіліктерін жапондық нұсқамен салыстырғанда "очевидті" деп атады. Дегенмен, өзінің ерекшеліктерімен бағаланғанда, Райфл: "Бұл фильм 1950-ші жылдардың ең жақсы американдық атомдық монстр фильмдерінің бірі, классикалық алып құмырсқа триллері Them! сияқты, тіпті одан да жақсы". Райфл фильмнің сценарийі, режиссурасы және арнайы эффектілері сол кезеңдегі басқа американдық монстр фильмдерінен "әлдеқайда жоғары" екенін қосты.
Үй медиасы
Vestron Video 1983 жылдың ортасында «Годзилла, монстрлардың патшасы» фильмін барлық қолжетімді үй медиа форматтарында (VHS, Betamax, CED және LaserDisc) бір мезгілде шығарды. 1994 жылы Toho-ның жалған кең экрандық нұсқасының фрагменттері Toho Video-ның 40 жылдығына арналған арнайы басылымда LaserDisc форматында жарияланды. Фильм 1998 жылы Simitar Entertainment компаниясымен DVD және VHS форматында, ал 2002 жылы Classic Media компаниясымен DVD және VHS форматында шығарылды. 2006 жылы Classic Media және Sony BMG екі дискілі DVD жинағын шығарды. Бұл жинақта 1954 жылғы фильм мен 1956 жылғы американдық нұсқасы бар, бұл фильмнің түпнұсқа жапондық нұсқасын Солтүстік Америкада DVD форматында алғаш рет қолжетімді етті. Бұл жинақта театрлық трейлерлер, кинотарихшылар Стив Райфл мен Эд Годзизевскийдің аудио түсіндірмелері, «Годзилла оқиғасының дамуы» және «Годзилла костюмінің жасалуы» атты екі 13 минуттық деректі фильм, сондай-ақ Райфлдің 12 беттік эссе кітапшасы бар. Бұл жинақ сонымен қатар америкалық фильмнің бастапқы титрлерін қалпына келтіреді, олардың жоғалғаны туралы бұрын ойланған болатын. 2012 жылы Criterion Collection компаниясы «Годзилла» фильмінің Blu-ray және DVD форматындағы «жаңа жоғары сапалы цифрлық қалпына келтіруін» шығарды. Бұл жинақта 1956 жылғы американдық «Годзилла, монстрлардың патшасы» фильмінің ремастерленген нұсқасы (театрлық көрсетілімнен бері алғаш рет толықтай қысқартылмаған) және Акира Икуфубемен, жапон киносыншысы Тадао Сатомен, актер Акира Такарадамен, Годзилла рөлін орындаған Харуо Накаджимамен, арнайы эффекттер шеберлері Йосио Ирие мен Эйзо Каймаймен жасалған сұхбаттар, сондай-ақ «Тохо Годзилла сериясының сын тарихы мен фильмографиясы» авторы Дэвид Калаттың екі фильмге арналған аудио түсіндірмелері сияқты қосымша мүмкіндіктер бар. 2014 жылы Classic Media «Годзира» және «Годзилла, монстрлардың патшасы» фильмдерін 2 дискілі DVD жинағында қайта шығарды, бұл Legendary’s «Годзилла» фильмінің шығуына арналған. Бұл жинақта 2006 жылғы DVD жинағындағы сипаттамалар мен мүмкіндіктер сақталды. 2017 жылы Janus Films және Criterion Collection фильмді, сондай-ақ басқа «Годзилла» фильмдерін Starz және FilmStruck платформаларында көрсету үшін сатып алды. 2019 жылы фильм Criterion Collection компаниясы шығарған Blu-ray жинағының құрамына енді (олардың 1000-шы шығарылымы), ол франшизаның Шōва дәуіріндегі барлық 15 фильмін қамтыды. 2020 жылдың мамыр айында фильм HBO Max платформасында қолжетімді болды.
Италияда қайта шығарылған
1977 жылы итальяндық режиссер Луиджи Коцци итальяндық кинотеатрларға «Годзилла, монстрлардың патшасы» фильмінің өзгертілген және түсті нұсқасын шығарды. Итальяндық түсті нұсқа Годзилла ретінде шығарылса да, оны жанкүйерлер және Коцци өзі «Коццилла» деп атайды. Коцци бұл атауды журналдарға мақала жазғанда қолданған қалам аты ретінде пайдаланған, кейін фильмді қайта шығару үшін продюсерлік компанияның аты ретінде қабылдады. Коццидің айтуынша, Toho Түркияға түсті нұсқаны лицензиялаған. Коцци өзінің түсіру жұмысының қара-ақ фильмді түсіруге жасалған алғашқы әрекет екенін атап өтті. 1976 жылы «Кинг-Конг» фильмінің қайта түсірілімінің табысына байланысты Коцци «Gorgo» фильмін қайта шығару арқылы табыс табуға тырысты. Бірақ ол фильмді сатып ала алмады, себебі «Кинг ағайындары тым көп ақша сұрады». Содан кейін Коцци Годзиллага тоқтады. Ол бастапқыда 1954 жылғы түпнұсқа фильмді алуды жоспарлаған, бірақ Toho тек 1956 жылғы американдық нұсқаның негативтерін ұсынды. Коццидің аймақтық дистрибьюторлары фильмнің қара-ақ екенін білгеннен кейін оны шығарудан бас тартты, сондықтан ол оны шығару үшін түсіруге бел буды. Коцци Toho-мен қайта келіссөздер жүргізіп, олардың келісімін алды. Жаңа келісім бойынша Toho түсті негативтің толық құқығын сақтап қалды. Коцци түсірілімдер, музыка және түсіру жұмысына соңғы бекіту құқығын алды. Ол кезде кинотеатрлардағы фильмдер 90 минуттан аспауы керек еді. Сондықтан Коцци фильмнің экрандық уақытын ұзарту үшін қосымша түсірілімдер қосуға мәжбүр болды: «Қосымша түсірілімдерді енгізу шешімі алғашқы фильмнің 1 сағат 20 минутқа созылғандығына байланысты болды. Бұл 1950-ші жылдардағы қалыпты ұзақтық болғанмен, 1970-ші жылдардың ортасында кинотеатрларда көрсетілетін фильмдер 1 сағат 30 минутқа созылуы керек еді. Сондықтан біз осы ұзақтыққа жету үшін материал қосуға мәжбүр болдық. Оның соңғы ұзақтығы 1 сағат 45 минутты құрады». «Годзилла, монстрлардың патшасы!» халықаралық көрермендерге Годзилла кейіпкерін таныстырды; жапондық нұсқасы 2004 жылға дейін шетелде ресми түрде қолжетімді болмады, бірақ 1982 жылы Нью-Йорк және Чикаго кинофестивальдерінде Такеши Шимураның еңбегін құрметтеу үшін көрсетілді. 1956 жылғы американдық нұсқасынан кейін Toho жарнамалық материалдарда «Монстрлардың патшасы» деген атауды қабылдады. Бұл атау 1983 жылы жобаланбаған американдық фильмнің және Legendary компаниясының Годзиллаға жасаған жалғасының атауы ретінде қолданылды. Кейінгі Годзилла фильмдерінде журналистер басты рөлде көрінеді. Калат Бёррді осы тенденция үшін мақтап, «бұл репортерлік батырлар өздерінің танымалдылығын Реймонд Бёррдің Стив Мартин рөлінің мұрасына қарыз болуы мүмкін» деді. Сол сияқты, журналист Джейсон Нотт фильмді шетелдік фильмдерді батыс көрермендеріне кеңінен таныстырғаны үшін мақтап, «Годзилла, монстрлардың патшасы!» фильмін «Америка тарихындағы ең маңызды шетелдік фильм» деп атады. 2018 жылы NECA «Годзилла, монстрлардың патшасы!» фильмінің театрлық плакатының негізінде қайта боялған Годзилла фигурасын шығарды.
Жалғасы
1985 жылы New World Pictures компаниясы 1984 жылғы жапондық «Годзилланың оралуы» фильмінің американдық локализациясы – «Годзилла 1985» фильмін шығарды. «Годзилла, Есімдер патшасы!» фильмі сияқты, американдық нұсқа үшін жаңа түсірілімдер жасалды, сахналар мен тақырыптар қайта өңделді немесе жойылды, ал барлық диалог ағылшын тіліне дубляждалды. Бёрр Стив Мартин рөлін қайта ойнады, Пентагонға кеңесші болып жұмыс істеді, бірақ «Есімдер патшасы» фильміндегідей жапондық кейіпкерлермен тікелей қарым-қатынас жасаған жоқ. «Годзилланың оралуы» 1954 жылғы фильмге жалғас болды, ал «Годзилла 1985» – «Годзилла, Есімдер патшасы!» фильмінің жалғасы еді.