Кіріспе

Жунония коения (Junonia coenia) – Nymphalidae тұқымдасына жататын көбелек. Оның таралған аймағы Солтүстік Американың көп бөлігін және Орталық Американың бір бөлігін қамтиды, соның ішінде АҚШ-тың шығыс жартысының көп бөлігі, төменгі және орталық Батыс, Оңтүстік-Батыс (Калифорнияның көп бөлігін қоса алғанда), Оңтүстік Канада және Мексика. Оның өмір сүретін ортасы – ашық кеңістіктер, төмен өсімдік жамылғысы және азақ жерлер. Оның алғашқы тегі Африкаға дейін жетеді, содан кейін Азияда түрленген. Шындығында, осы метаболиттердің болуы аналық көбелектерде жұмыртқа салуға ынталандырады, нәтижесінде ұрпақ личинкалары иридоид гликозидтерін жақсы сіңіре алады.

Қашар

Бұл құрттардың әдемі әрі күрделі түс үлгісі бар. Олардың арқасы көбінесе қара түсті, ашық түсті белгілерімен (ақ, сұр, беже немесе қоңыр, жеке құрттарда әртүрлі – төмендегі суретке қараңыз), ал бүйірлерінде ақ белгілер мен қызыл-сары дақтар бар, құрсағы қоңыр түсті. Басы көбінесе қызыл-сары түсті, бетінде қара іздер бар. Арқасы мен бүйірлерінде бойлық тікендері бар, әр сегментіне 7-ге дейін. Басының үстінде екі кішкентай тікені бар. Бұл тікендер тармақталады (ішінде кішірек тікендер болады) және тамырында аздап жылтыр көк түсті болып көрінеді. Әр сегментінің төменгі жағында 2 жұп кішкентай ақ тікендері де бар. Түс үлгілері мен тікендердің пішіні ерте сатыларда нашар байқалады. Сырттан қарағанда осы құрттарға ұқсайтын басқа да бірнеше түрлер бар, мысалы, боялған мысық, Гланвилл фритиллариясы және қызыл адмиралы, оларды тәжірибесіз бақылаушы оңай шатастырады. Олардың ұзындығы 4 см-ге (1 5/8 дюйм) жетеді. 1930 жылдары Куба мен Флорида-Кейс аймақтарында орналасқан популяциялар анықталды. 1940 жылдары Флорида жағалауынан ішкі аймақтарға және АҚШ-тың оңтүстігіне көшті.

Қашарлар

Құрттар әртүрлі өсімдіктермен қоректенеді, оның ішінде тар жапырақты плантай (Plantago lanceolata), жалпы үлкен плантай (Plantago major), көк тоқал, жалған түлкіқұйрық, мексикалық петуния (Ruellia түрі), алауша гүлі және шалфейлік өсімдіктер.

Қонақ өсімдіктердің артықшылықтары

Иридоид гликозидтері Солтүстік Калифорниядағы J. coenia личинкаларының тамақтану әрекеттерін қозғастырады, тартымды заттар мен ынталандырғыштар ретінде қызмет етеді. Бұл сондай-ақ, өсу мен тіршілік ету деңгейінің жоғарылауына мүмкіндік береді, бұл Калифорниядағы инвазивті өсімдік – Plantago lanceolata-да ең жақсы дамиды. Шындығында, осы өсімдіктің жапырақтары тек иридоид гликозидтері бар жасанды диеталардан артықшылыққа ие болды, бұл P. lanceolata-да тамақ таңдауына әсер ететін қосымша факторлар бар екенін көрсетеді. Табиғатта, J. coenia личинкаларға қоректік өсімдіктерді таңдауда иридоид гликозидтерін ескереді. Иридоид гликозидтеріне деген осы бейімділік жұмыртқа салу және микроорта таңдауындағы рөлін де көрсетеді. Аукубин мен катапол – личинкалардың тамақтану әрекеттерін ынталандыратын тағы екі химиялық зат.

Аңтауыш белгілері

Lantana camara гүлдерінің жағдайында J. coenia көбінесе сары түсті гүлдермен, ассоциативтік оқытуды көрсететін едәуір жоғары деңгейде қоректенеді. Көбелек өмірінің бастапқы кезеңдерінде сары және қызыл гүлдерді шамамен бірдей жейді, бірақ уақыт өте келе тек сары және түсі өзгермеген гүлдерге ғана назар аударады. Бұл өте пайдалы, себебі гүлдің түсі оның тірі қалу қабілетімен және тозаңдаушыға ұсынатын нектар мөлшерімен байланысты. Осы белгі арқылы тозаңдаушы дұрыс уақытта дұрыс өсімдікке келіп, өзінің және гүлдің көбею мүмкіндігін арттыра алады. Сонымен қатар, гүлдің ішіндегі нектар мөлшері де тозаңдаушының өсімдікте қалған уақытына әсер етеді.

Овиопозиция

Овипозиция процесінде контактілі химиорецепция – овипозицияны ынталандыратын немесе керісінше, тоқтатып тұратын жеке жапырақтардағы аллелохимиялық заттарды анықтауға қолданылатын маңызды сезім. Аналықтары P. lanceolata сияқты өсімдіктерде кездесетін иридоид гликозидтерін овипозицияға қатысты белгі ретінде анықтайды. Сонымен қатар, катапол мен аукубин қоспасы, сондай-ақ катаполдың өзі де овипозицияны ынталандырады. Қосымша, катаполдың мөлшері де овипозиция процесінде маңызды рөл атқарады, себебі аналықтары катаполдың ең көп шоғырланған аймақтарында жұмыртқа салуды қалайды. Тек бір иридоид гликозид молекуласының өзі, қонақ өсімдіктің жапырағында байқалатын деңгейде овипозицияны ынталандыруға жеткілікті. Дегенмен, аналықтары иридоид гликозидтерінің мөлшері көп өсімдіктерді артық көреді. Личинкалар иридоид гликозидтерін көп мөлшерде жинақтайды, бұл жыртқыштардан қорғану үшін жасалған теориялық түсіндірмелердің бірі. Сондықтан, эволюция қонақ өсімдіктерінде көбірек иридоид гликозидтерін анықтай алатын аналық J. coenia-ны жақсы көреді, осылайша личинкалар оларды диетасына қосып, тірі қалу үшін жақсы қорғаныс механизмін ала алады. Гусеницалар көбінесе агрессивті емес: олар бір-бірінің қасында болуына кедерлес көрмейді және кездескенде ұрысудан аулақ болады.

Көші-қон

Қара қаздар қыркүйек және қазан айларында суық фронттардан кейін солтүстікке немесе солтүстік-батысқа қарай соққан желдермен бірге оңтүстікке қарай жылжып барады. Олар суыққа өте сезімтал болғандықтан, қыстың суық температураларына төтеп бере алмайды, солтүстік облыстарда қыстай алмайды. Бірақ, көктемде олар оңтүстіктен қайта оралады. 2022 жылдың соңында, күздiң басында Калифорнияда осы түр кездестірілді.

Жыртқыш жануарлар

Бұл организмдердің жыртқыштары құмырсқалар, шершеңдер, құстар және ұсақ жануарларды қамтиды. Жыртқыштар иридоид гликозиді аз жасанды диетамен қоректенетін личинкаларды, иридоид гликозидіне толы (органикалық жапырақтармен қоректенетін) личинкаларға қарағанда көбірек таңдайды, бұл иридоид гликозидін тұтынудың маңыздылығын көрсетеді. Осылайша, иридоид гликозидтері бар диетамен қоректенетін личинкаларға, сондай-ақ осындай жапырақтарға жұмыртқа салатын аналықтарға ұрпақтарына қажетті қорғаныс механизмін беру арқылы үстемдік туады.

Жыртқышқа қорғаныс әсері

Иридоид гликозидтері бар жемдердің жәндіктерге тигізетін әсері әртүрлі болуы мүмкін. Жапырақ жасының салдарынан туындайтын химиялық өзгерістер осы көбелектердің дамуына әсер ете алады, ал бұл олардың өрмекшілер үшін тамақ ретіндегі сапасын өзгертуі мүмкін. Бір мысал, иридоид гликозидтері жыртқыштардың өсуін тежеу арқылы, олардың иридоид гликозидтеріне тоққан өсімдіктермен қоректенбейтін гусеницаларды таңдауына себеп болуы мүмкін. Иридоид гликозидтері жемнің өсуін күшейтіп, жыртқыштардың өсуін баяулатады, бұл олардың көбелектерді химиялық қорғауға қатысты рөліне жауапты болуы мүмкін.

Вирус

Junonia coenia денсовирусы таралу үшін бөлінетін жасушаларды нысанаға алып, қарапайым жаңбырлы балықтың күйісін (larva) жұқтырады. Ол бір тізбекті ДНК геномдарынан тұрады және тегіс, шар тәрізді капсиді бар. Бұл Parvoviridae тұқымдасына жатады және басқа бір түрдің денсовирустары сияқты, потенциалды инсектицид ретінде қарастырылып келеді. Junonia coenia денсовирусы құрылымдық және құрылымдық емес протеиндерге арналған ДНК тізбектерін бөлу арқылы ерекшеленеді.

Паразиттер

Иридоид гликозидтерін көп мөлшерде қабылдау J. coenia-ның иммундық жауабына теріс әсер етеді. Бұл оларды паразитоидтарға осалдығын арттырып, паразитизмге қарсы тұру қабілетін азайтуы мүмкін. Сондықтан, осы екіншілік метаболиттермен қамтамасыз етілген химиялық қорғанысты, олардың иммунологиялық құнымен, паразитизм қаупінің артуымен байланысты, теңестіру қажет. Атап айтқанда, екіншілік метаболиттер меланизацияның төмендеуі арқылы иммундық жауапқа кедергі келтіруі мүмкін. Бұл тіпті қиын мәселе, себебі паразитизм – гусеницалардың өлімінің маңызды себебі. Бұл қарым-қатынас осал ие гипотезасын көрсетеді.

Иммунитет

J. coenia личинкаларының көптеген жыртқыштары – құмырсқалар, және химиялық қорғаныс осы организмдердің жыртқыштардан қорғану үшін маңызды тетігі болып көрінеді. Личинкалардың бойына сіңірген иридоид гликозидінің мөлшері, олардың жыртқыштарға шалынбау ықтималдығының төмендеуіне байланысты күшті көрсеткіш болып табылады.

Дәмділік

Жұмыртқа салуға қолайлы қоныс өсімдігін табу үшін ұрғашылар катаполдың немесе иридоид гликозидтерінің қажетті концентрациясын іздейді. Осы үшін олар "барабан қағу" амалын қолданады, ол өсімдіктің сыртын тесіп, оның құрамындағы әртүрлі аллелохимиялық заттарды "дәмдеуге" мүмкіндік береді. Бұл J. coenia ұрғашысының алдыңғы табанындағы (претарсальды) химиорецепторлары арқылы сезіледі.