Кіріспе

Армян геноцидіндегі қаза болғандардың саны Османдық армян құрбандарының 1914 және 1923 жылдар аралығындағы қазасына қатысты, осы кезеңде Армян геноциді болған. 1915-1918 жылдар аралығындағы армян халқының қазасына байланысты бағалаулар 600 000-нан 1,2 миллионға дейін жетеді.

Соғысқа дейінгі бағалаулар

Тарихшылар арасында геноцидке дейін империяда қанша армян өмір сүргені туралы бірлік жоқ. 1912 жылы ресми санақ бойынша империяда 1,1 миллион армян тұрған. Бұл көрсеткіш жеткіліксіз деп есептеледі, ал Константинополь армян патриархаты 2,1 миллион армянды тіркеген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, 1914 жылы Осман империясында 1,5-ден 2 миллионға дейін армян өмір сүрген. Олардың арасынан Осман империясы шамамен 0,8-1,2 миллион армянды өз территориясынан қуғынға түсірді.

Djemal ұсынған статистика

Осман империясының 1915-1917-18 жылдар аралығындағы ресми статистикасы 800 000-ға жуық адамның қаза болғанын көрсетті. Бұл сан Джемаль бюросынан алынған. Нәтижелер ресми Осман газетінде жарияланды. Бұл туралы ішкі істер министрі Мустафа Ариф құрған комиссия хабарлады. Олардың мәлімдемесіне сәйкес, олар екі ай ішінде жинаған есептер мен статистикаға сүйенген; 1919 жылдың 14 наурызында Джемаль нәтижелерді жариялады. Осы сан Рауф Орбайдың естеліктерінде де кездеседі. Алғашқы нәтижелер депортация кезінде "қырғынға ұшырағандарды" көрсеткен көрінеді, бірақ қаза тапқандардың жалпы саны туралы ешқандай ақпарат берілмеген. 1919 жылдың қыркүйегінде Мұстафа Кемал Армениядағы американдық әскери миссиясының басшысы, генерал-майор Харбордпен сөйлескенде, дәл осы санды қайталады. 800 000 саны геноцидтің басында жойылған Осман армиясындағы армян сарбаздарының, сондай-ақ түрік отбасыларына ассимиляцияланған әйелдер мен ер адамдардың санын қамтымайды. Бірақ, әскери трибунал таратылғаннан кейін бұл сандар қайта қарастырылды. Түрік авторы Танер Акчам 1928 жылы подполковник Нихат жариялаған түрік әскери бағалауына сілтеме жасайды, онда 800 000 саны енді "қырғынға ұшырағандарды" немесе "өлтірілгендерді" емес, жай ғана қаза тапқандарды білдіреді. Содан кейін тарихшы Байур өзінің танымал еңбегінде: "800 000 армян және 200 000 грек депортация салдарынан немесе еңбек бригадаларында қаза тапты" деп жазды. Байур қорытындылады: "Біздің ресми дереккөздеріміз бойынша, бұл сандар дұрыс".

Талаат пашаның қалған құжаттары

Бір кездері Талаат пашаға тиесілі құжаттарға сәйкес, 1915 жылдан 1916 жылға дейін 970 000-нан астам Османдық армяндар ресми халық санағынан жоғалып кетті. 1983 жылы Талаттың жесірі Хайрие Талаат Бафрали құжаттарды түрік журналисі Мурат Бардакчиге тапсырды, ол оларды "Талат Пашаның қалған құжаттары" (кейде "Талат Пашаның қара кітабы" деп те аталады) атты кітапта жариялады. Құжаттарға сәйкес, 1915 жылға дейін Осман империясындағы армяндардың саны 1 256 000-ды құрады. Дегенмен, Талат пашаның өзі жазған түсіндірмесінде армян халқының саны отыз пайызға кем көрсетілген болуы мүмкін деп болжады. Бұған қоса, протестант армяндардың саны ескерілмеген. Сондықтан, тарихшы Ара Сарафианның пікірінше, соғыс басталғанға дейін армян халқының саны шамамен 1 700 000 болуы керек еді. Алайда, екі жыл өткен соң, 1917 жылы, бұл көрсеткіш 284 157-ге дейін төмендеді.

Басқа Османдық көздер

Ресми деректер 800 000 адам қаза болғанын көрсетсе, соғыс кезінде Осман империясының кейбір шенеуніктері көптеген бейресми сандарды ұсынды. Мысалы, Талат 300 000 адам деді, бірақ осы сандардың қалай есептелгені белгісіз. Қазіргі уақытта түрік үкіметінің өкілдері осы цифрды жиі пайдаланады.

Германия

Неміс дереккөздері соғыс кезінде армян халқының жоғалтуларын ең жоғары деңгейде бағалады, тіпті олар Осман империясының одақтасы болғанына қарамастан. Кейбір сарапшылар бұл олардың өлтіру орындарына қол жеткізу мүмкіндігімен байланысты деп санайды. Түрік армиясында қызмет еткен неміс майоры Эндрес армян халқының 1,2 миллион адам қаза тапқанын мәлімдеді. Осы сан Йозгат ісінде, Тұрақты халықтар трибуналында айтылды және басқа да көптеген жерлерде жиі сілтеме жасалады.

Австрия-Мажарстан

Трабзон мен Самсундағы Австрия консулы, доктор Кваткиовски 1918 жылғы 13 наурызда Венаға хабарлап, өзін тек алты шығыс провинциясымен және Трабзон мен Самсун аудандарымен шектегенін айтты. Ол миллионға жуық жер аударылғандардың көп бөлігі қайтыс болғанын хабарлады, ал Австрия-Мажарстанның Адрианополь (Эдирне) консулы, доктор Надамленцки, бүкіл Осман империясы бойынша 1,5 миллион адам жер аударылғанын мәлімдеді. Австрия вице-маршалы Джозеф Помианковский армян халқының жоғалғандарының саны шамамен миллионға жетеді деп бағалады.

Арнольд Дж. Тойнби

Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық Сыртқы істер министрлігінің барлау офицері Арнольд Тойнби Анатолияда тұратын 1,8 миллион армянның арасында 600 000-ының қаза болғанын бағалаған, бірақ Роберт Мелсон жазғандай, 1916 жылдың көп бөлігі мен одан кейінгі жылдарды ескермеген:

Тойнбидің сипаттамасы мен талдауы 1915 жылдың қысымен және 1916 жылдың көктемімен аяқталады, сол кезде армян халқының көп бөлігі өлтірілді немесе жер аударылды. Бұл жұмыс қаншалықты құнды болса да, 1916 жылы жер аударылғандардың тағдыры мен 1916 жылдан кейін ірі қалалардан жер аударылған армяндарды қамтуға мүмкін емес.

Кинг Крэйн комиссиясы

Король Крейн комиссиясы соғыс кезіндегі шығынды миллионға бағалады, бірақ Хамидиандық жаппай қырғындар да осы сандарға қосылғанын айтты. Арменияның тәуелсіздігін қолдау үшін армян халқының санын арттыру мақсатымен армян қазаларының санын қасақана азайту туралы мәселе әлі де даулы. Арменияның соғыс кезіндегі миллиондық шығыны, Аданадағы және Хамидиандық жаппай қырғындар комиссия бір кезде "әділеттілік" деп атаған мақсатта біріктірілді, бұл халық санын барынша арттыруға жасалған әрекет сияқты көрінеді. Армениялық тараптың бағалаулары да осы тенденцияны көрсетті. Кейде армян халқының жоғары өлім-жұлымы Осман империясының территориясын қамтитын армян мемлекетінің құрылу мүмкіндігіне қауіп келтірген жағдайларда, олардың санын тіпті 500 000-ға дейін төмендетті, ал басқа жағдайларда миллионнан асырды. АҚШ деректері 1915-1917 жылдар аралығында кең ауқымды, бірақ көптеген деректер миллионға немесе одан да көп санды көрсетеді.

Ұлттар Лигасы

Ұлттар Лигасы миллиондай адам қаза тапқанын бағалаған, бірақ Кавказ және Ресей Армениясындағы Осман империясынан емес, басқа жерлерден келген босқындардың тізімі анық болмағандықтан, 400 000-нан 420 000-ға дейінгі Осман Армениясы армяндарының тізіміне Осман империясының азаматы емес армяндар да енген болуы мүмкін. Осы себепті, Лиганың берген миллионнан астам адам қаза тапты деген санды басқа бағалаулар да растаған.

Армениялық құрбандар, 1917-1918 жылдар

Османдық ресми статистикасы 1917-18 жылдарды қамтыса, ал кейбір неміс деректері де болды, көптеген басқа деректер оларды ескермеді. 1917 жылдан кейінгі оқиғалар туралы дереккөздердің қолжетімділігі де мәселе болып қалады. Жақындағы зерттеушілер бұл кезеңді армян геноцидінің екінші фазасы деп атады. Мысалы, Мелсон шамамен 500 мың адам қаза болды деген жорамал келтіреді. Алайда, бұл бағалаулардың мұрағатта нақты дәлелі жоқ, сондықтан кейбір зерттеушілер мұндай сандар шынайы құрбандықтар санына жақын немесе одан мүлдем алыс болуы мүмкін деп санайды.

Османдықтардың басып кіруі кезінде Осман шекарасынан тыс жердегі армяндықтар

Алайда, Карс және Александрополь үшін жүргізілген тергеулер сияқты бірнеше комиссия құрылды. Александрополь бойынша жүргізілген тергеу мұндай іс-шаралардың ең ауыр саналады. Онда 60 мың адамды тікелей өлтіргені, ал барлығы 150 мың адамның жағдайы олардың өлім жазасына кесілуіне әкеп соқтырғаны көрсетілді. Бірақ тергеу күрт тоқтатылған сияқты. Ал немістер ешқандай сандарды ұсынбастан, Ресей Армениясының жағдайын, Осман империясының оны жоюға жасаған әрекетін баяндады. Бұл, Осман империясының Персия Армениясы саналған аймақтарды басып алуын ескермегенде. Америкалық дереккөздер Осман империясының 1915-1918 жылдар аралығында Солтүстік Иранға басып кірген кезде, бұл аймақ тарихи түрде Армения Корольдігінің Парскахайк провинциясы мен Васпураканның шығыс бөлігін құраған, шамамен 80 000 армян өлтіргенін, ал 1918-1923 жылдар аралығында Ресей бақылауындағы Кавказға шабуыл жасаған кезде шамамен 175 000 армян өлтіргенін мәлімдейді.

Османдық армяндықтардың зардап шегуі

Құрбандардың көп бөлігі Киликияда, сондай-ақ Шығыс аймақта және Смирнада (Измир) жаппай қырғын ретінде хабарланған оқиғаларда, қаладағы армян және грек кварталдарын өртеуге дейін тіркелді (Смирнаның Ұлы өртіне қараңыз). Бұл санаттағы қаза болғандардың жалпы саны он мыңнан жүз мыңнан асатыны бағаланғанымен, нақты саны белгілі емес.

Соңғы бағалаулар

Армениялық-американдық тарихшы Ричард Г. Хованнисианның пікірінше, қаза тапқандардың саны 600 000-нан 2 миллионға дейін. Дегенмен, соңғы зерттеулер 1915-1916 жылдары депортацияланған 800 000-ға жуық 1,2 миллион армянның санын көрсетеді. 1916 жылдың соңында олардың бар болғаны 200 мыңы тірі қалды деп есептеледі. Маккарти соғысқа дейінгі армян халқының санын есептеп, одан аман қалғандардың санын алып тастағанда, 1914-1922 жылдар аралығында армян құрбандарының саны 600 000-нан аспайды деген нәтижеге келді. Оның статистикасы, оның демографиялық есептемелері сияқты, даулы. Жақында жарияланған мақаласында, егер 1913 жылғы армян тізілімдері дұрыс болса, тағы 250 000 өлім-жұлымды қосып есептегенде, жалпы саны 850 000-ға жетеді деп болжады. Маккарти аман қалғандардың санын жоғары бағалағаны үшін де сынға ұшырайды. Фредерик Паулин оның әдістемесін Екінші дүниежүзілік соғысындағы еуропалық еврейлердің жоғалғандарын есептеуде Рассиньенің қолданған әдісімен салыстырады. 1991 жылы Левон Марашлиан (1,2 миллионға дейін) Маккартидің тәсілінде өлімге алып келетін қателік бар екенін: оның нәтижелері дұрыс емес деректерге негізделгенін айтты. Марашлиан Осман үкіметінің бір жағынан, армяндардың екінші жағынан деректерді жеткіліксіз көрсеткенін мәлімдейді.