Кіріспе

19 ғасырдан бері Австралияның жаңа штаттарын құру немесе қосу туралы ұсыныстар айтылып келген. Австралия Конституциясының VI тарауы федерацияға жаңа штаттарды қабылдау тәртібін белгілейді. Ұсыныстардың ішінде аумақтарды штат деңгейіне көтеру, тәуелсіз елдерді (немесе олардың тәуелді аумақтарын) қабылдау, сондай-ақ қолданыстағы штаттардың бөліктерінен жаңа штаттар құру қарастырылған. Дегенмен, 1901 жылы алты бұрынғы британдық өздік басқарушы колониялардың бірігуінен құрылған жаңа Австралия ынтымақтастығының штаттары қатарына бірде-бір жаңа штат қосылмаған. Ресми емес ұсыныстар негізінен қазіргі аумақтар – әсіресе Солтүстік аумақ (NT) және шамалы дәрежеде Австралия астаналық аумағы (ACT) төңірегінде болған. Тағы да ұзақ жылдардан бері айтылып келе жатқан ұсыныстарға Жаңа Зеландияны (бір немесе екі штат ретінде), Папуа – Жаңа Гвинеяны, Фиджиді және Шығыс Тиморды қосу мәселелері бойынша келіссөздер жүргізу, сондай-ақ Австралияның аборигендері үшін жеке штат құру кіреді.

Ауралия

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ұсынылған Ауралия мемлекеті ("алтын жері" деген мағынада) Батыс Австралияның алтын өңірлерін, Нулларбор жазығының батыс бөлігін және Эсперанс портын қамтитын болжамдалыпты. Оның астанасы Калгурли болар еді. Дегенмен, қазіргі Голдфилдс-Эсперанс аймағының халқы Солтүстік Территориядан кем, және 2003 жылы Калгурли орталығындағы мемлекет құру идеясы ұсынылса да, жақында қолдау көрсеткендердің айғақтары шамалы.

Шығыс Тимор

1974 жылы Шығыс Тиморда португалдық отаршылдықтан азат ету процесі кезінде жергілікті кәсіпкер Хенрике Перейра ADITLA (Associação Democratica para a Integração de Timor Leste na Austrália, Шығыс Тиморды Австралияға интеграциялау үшін демократиялық қауымдастық) атты саяси партия құрды. Ол тәуелсіздікке немесе Индонезиямен бірігуге қорқып, этникалық қытай қауымдастығынан қолдау тапты, бірақ 1975 жылы Австралия үкіметі бұл идеяны қабылдамаған соң таратылды.

Илавара провинциясы

Сондай-ақ, Иллавара территориясы деп аталатын бұл ұсынылған жаңа штат Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауындағы Вуллонгонгті орталық еткен Иллавара аймағынан құралады. Бұл идея алғаш рет 19 ғасырдың ортасында жергілікті жер иелері мен Сиднейден келген қоныс аударушылар арасындағы дау-жанжалдардан туындаған. Алайда, бұл идея түрлі нұсқаларда одан бері жалғасып келеді, көптеген қозғалыстар штаттың астанасын "Иллаварра қаласында" орналастыруды немесе Шеллхарбор және Киама жергілікті басқару органдарының бірігуін ұсынады.

Солтүстік жағалау

Бұл ұсынылған штат Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік бөлігін, Тарриден Квинсленд шекарасына дейін, көбінесе солтүстік-шығыс бөлігін қамтиды, сонымен қатар солтүстік-батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстің көп бөлігін қоспайды.

Папуа - Жаңа Гвинея

Папуа-Жаңа Гвинея географиялық тұрғыдан алыс Австралияға ең жақын орналасқан ел, ал Торрес бұғазының кейбір аралдары (Боигу, Сайбай, мысалы) елдің басты аралынан көп алшақ емес. Оның оңтүстік бөлігі 1902 жылы Австралияның колониясына айналды, ал солтүстік бөлігі 1914 жылы Германиядан Австралия басып алды және 1920 жылдан бастап Ұлттар Лигасының "С" мандаты ретінде басқарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі аймақ та біріктіріліп, Австралияның жалғыз отарлығына айналды. 1953 жылы консервативті "Квадрант" журналының редакторы, профессор Джеймс МакОли, бұл аймақтың "өзіне көп пайда келтірмейтін кокос республикасы" болады деп жазды және Австралиямен "мұңғылсыз одақ" құруды, "тең азаматтық құқықтарды" ұсынды, бірақ Австралия үкіметі бұған келіспеді. 1975 жылы Папуа-Жаңа Гвинея өзін-өзі басқару құқығы мен толық тәуелсіздік алды.

Принцтер елі

Принсленд – Австралияның құрамына кіру жоспарланған колониясы, ол Викторияның батыс бөлігі мен Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығыс бөлігінен тұруға тиіс болған. Бұл қозғалыс 1860 жылдардың басында басталды және королева Викторияға петиция ұсынылды, бірақ ол екі жеке колонияның құрамына өзгерістер енгізуді қажет ететіні және олардың келісімінсіз жүзеге асырыла алмайтыны себептерімен қабылданбады.

Оңтүстік жағалау

1940 жылдары Оңтүстік Жаңа Уэльстің оңтүстік-шығысы мен Викторияның солтүстік-шығысында жаңа штат құруға бағытталған қозғалыс болды. Ұсынылған штат жағалаудағы Батеманс шығанағынан басталып, Қарлы таулардағы Киандраға дейін, ал Викториядағы Сале қаласына дейін созылуы тиіс болған. Ұсынылған штаттың астанасы Бега болды. Жергілікті жақтас топтары идеяны зерттеу үшін Корольдік комиссия құруға шақыруға қарамастан, бұл бастама көп нәтиже бермеді.

Қазіргі ұсыныстар

2000 жылдан бері қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар жиі ұсынылып келеді. Мысалы, 2003 жылы Брайан Пейп елді шамамен жиырма штатқа бөлуді ұсынды, олардың әрқайсысы Сенатта өкілдік құқығына ие болар еді. Республикалық үрдіс, минералды ресурстардың өзгеруі және салықты бөлу федерацияны қайта қарастыру қажеттігін тудырды. Ұсыныстарда жергілікті, штаттық және федералдық билік деңгейлері арасындағы қайта бөлу, біріктіру немесе бөліну қарастырылады. Көрсетілетін қызметтердегі жаңа технологиялар орталықтандыруды күшейтуге немесе орталық биліктің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді деген пікірлер айтылуда.

Түпкүлгілік мемлекет

Сонымен қатар, Канададағы Нунавут сияқты абориген мемлекетін қолдайтындар да бар. Осы мақсатта 1990 жылы аборигендердің Уақытша үкіметі құрылды; Пол Коу Австралия Ұлттық Одағына аборигендердің егемендігі үшін сотқа шағымданып берді (Coe v Commonwealth [1979] HCA 68), сондай-ақ Кевин Гилберттің "88-ші келісім" еңбегін қараңыз. Барлығы да абориген мемлекетін құруды жақтады. Франс Пресс агенттігі (1998 жылдың 21 тамызында) Австралияның Біріккен Ұлттар Ұйымының халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын талап ететін қарарына кедергі келтіргенін мәлімдеді, себебі бұл Австралияда абориген мемлекетіне қолдауды арттырар еді. Мұндай мемлекетті қолдаушылардың қатарында Аборигендерді қайта қабылдау кеңесі де бар.

Австралиялық астаналық аумақ

Австралия астанасы аумағының (АКТ) штат болуын жақтаушылар, халқы Тасманиядан 20% ғана кем болатын АКТ-ның Австралия Парламентінде жеткіліксіз өкілдік етілетініне сенімді. Бұл ретте, бұл қозғалыс шағын және 2022 жылға дейін еңбек еткен саяси тұлғалардың ешқайсысы оған қолдау көрсеткен жоқ; сонымен қатар, Австралия Конституциясының 125-бабы АКТ-ның Ұлттық Достастыққа тиесілі аумақ болып қалуын және штатқа айнала алмайтынын көрсетеді.

Жаңа Англия

Жаңа Англия – Жаңа Оңтүстік Уэльс аймағы және ұсынылып отырған штат. Жаңа Зеландия Австралия Ұлттық бірлестігін құруға қатысуға шақырылған отарлардың бірі болды, тіпті 1900 жылғы Австралия Ұлттық бірлестігі Конституциясы (Империялық акт) қабылданған кезде де, бұл заң Жаңа Зеландияны Австралияның болашақ штаттарының бірі ретінде қарастыруды қамтитын. Қарым-қатынас жақсарған сайын, адамдар кедендік одақ, валюталық одақ және тіпті бірлескен қорғаныс күштерін құру туралы ұсыныстар жасады. Жаңа Зеландия мен Австралия тығыз экономикалық және саяси қарым-қатынастарды ұстап тұр, бұл негізінен Транс-Тасмандық саяхат келісімі, 1983 жылы қол қойылған Жақын экономикалық қатынастар (ЖЭҚ) еркін сауда келісімі және 1990 жылы қол қойылған Жақын қорғаныс қатынастары келісімі арқылы жүзеге асырылады. 1989 жылы Жаңа Зеландияның сол кездегі премьер-министрі сэр Джеффри Палмер Жаңа Зеландия "Австралия штаты болудың көптеген артықшылықтарын алды, бірақ штатқа айналмады" деді. Екі ел, АҚШ-пен бірге, ANZUS келісімінің бастапқы тараптары болды.

Тарих

1788 жылы Артур Филип Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы лауазымына тағайындалды, сондай-ақ Жаңа Зеландияны Жаңа Оңтүстік Уэльстің құрамына енгізді. 1835 жылы маори вождьдарының тобы Жаңа Зеландияны тәуелсіз мемлекет деп жариялаған Тәуелсіздік декларациясына қол қойды. Бірнеше жылдан кейін Уайтанги шарты арқылы Жаңа Зеландия үстінен британдық билік қайта орнатылды. Жаңа Зеландия, Виктория, Тасмания, Оңтүстік Австралия және Фиджи өкілдерінен тұратын Австралазия Федералды Кеңесі құрылды. Ол ресми билікке ие болмаса да, Австралия Доминионының құрылуына жасалған қадам болды. 1890 жылы Австралазия колонияларының өкілдері бейресми кездесу өткізді, ал бір жылдан кейін алғашқы Ұлттық Австралазия конвенті шақырылды. Жаңа Зеландия өкілдері Австралиямен федерация құруға бастапқыда келіспейтінін, бірақ кейінірек мүше болуға мүдделі екенін мәлімдеді. Жаңа Зеландияның позициясы Австралия Конституциясын жазу кезінде ескерілді. Австралия Жаңа Зеландияны өздеріне қосылуға ынталандыру үшін 1902 жылы маорилерге дауыс беру құқығын берді, ал Австралияның аборигендері ұлттық сайлауда толық дауыс беру құқығын 1962 жылға дейін алған жоқ. 1908 және 1912 жылдары Австралия мен Жаңа Зеландия Олимпиада ойындарына бірлескен Австралазия командаларын жіберді. 1915 жылы Жаңа Зеландия және Австралия әскерлері АНЗАК атымен бірігіп шайқасты. Австралиялық ғалым Боб Кэтли «Вальсинг Матильдамен: Жаңа Зеландия Австралияға қосылуы керек пе?» атты кітап жазды, онда Жаңа Зеландия Австралиямен бірігуі керек деген пікір айтылды. Жаңа Зеландияның саяси комментаторы Колин Джеймс бұл кітапты «австралиялықтарға арналған кітап» деп сипаттады. 2006 жылдың желтоқсанында Австралия Федералды Парламенттік комитеті Австралия мен Жаңа Зеландия толық одақ құруы немесе кеміндегі ANZ ортақ валютасын және ортақ нарықтарды қабылдауы керек деп ұсынды. Комитет «Австралия мен Жаңа Зеландия, әрине, екі тәуелсіз мемлекет болғанымен, екі ел арасындағы мызғыл экономикалық, мәдени, көші-қондық, қорғаныс, үкіметтік және адамдар арасындағы байланыстар одан да жақын қарым-қатынас, оның ішінде одақ мүмкіндігі де қажет және реалистік екенін көрсетеді» деген қорытынды жасады. Бұл Австралияның Қаржы министрі Питер Костелло мен Жаңа Зеландияның Қаржы министрі Майкл Каллен ортақ валюта «күн тәртібінде жоқ» деген мәлімдемелеріне қарамастан болды. 2010 жылы UMR зерттеу компаниясы Австралия мен Жаңа Зеландияда 1000 адамға Жаңа Зеландияның Австралияның жетінші штаты болуына қатысты бірқатар сұрақтар қойды. Респонденттердің төрттен бірі бұл мәселені қарастыру қажет деп ойлады. 40%-дан астамы бұл идеяны талқылауға тұрарлық деп есептеді. Жаңа Зеландиялықтарға қарағанда, австралиялықтардың көбісі мұндай қадамды қолдайды. 2011 жылы Жаңа Зеландияда Жаңа Зеландия мен Австралияның саяси бірігіне ұмтылған «Австралияға қосылу қозғалысы» партиясы құрылды. Бұл партия 2011 жылы таратылды. 2023 жылы Лейбористтік партия депутаты Джейми Стрэнджтің қоштасу сөзінде ол Жаңа Зеландиялықтардың Австралиямен бір ел болу мүмкіндігін «мүлдем жоққа шығармауы керек» деді.

Артықшылықтар

Жаңа Зеландияның Австралия штаты ретінде ұсынылуының басты себебі – оның әкелуге тиімді үлкен экономикалық пайда. Дегенмен, қазіргі уақытта еркін сауда мен ашық шекаралар ғана аталмыш ұсынысқа қоғамдық қолдаудың ең жоғары деңгейі болып көрінеді. Екі елдің арасында көптеген туыстық байланыстар бар, 2013 жылғы мәліметтер бойынша Австралияда шамамен 500 000 жаңа зеландиялық, ал Жаңа Зеландияда 60 000 австралиялық тұрады. Австралия Парламентінің бұрынғы депутаты Питер Слипер бұл ұсыныс туралы айтқанда: "Тасман теңізінің екі жағындағы адамдардың өмір сүру сапасын қалай жақсартуға болады?" деген болатын.

Кемшіліктер

Бірлескен валютаның қажеттілігіне қатысты алаңдаушылықтар айтылды. Қақтығысқа ұшырауы мүмкін бірқатар келіспеушіліктер бар, оның ішінде қазіргі конституциялар (Австралияда жазылған, Жаңа Зеландияда жазылмаған) және саяси құқықтардың мәртебесі (Австралияда конституциялық түрде бекітілген, бірақ Жаңа Зеландияда жоқ). Жаңа Зеландияның бір бөлігінің өкілдері өздерінің ұлттық ерекшеліктерін қалыптастырғандарын сезінеді және Австралия құрамына кірсе, оны жоғалтулары мүмкін деп қорқады.

Солтүстік Квинсленд

Бір ұсыныс бойынша Квинсленд 22-ші параллель бойынша бөлінуі керек, шекарасы жағалау бойында Саринаның оңтүстігінен басталып, Булия мен Маунт-Иза арасындағы Солтүстік территория шекарасына дейін созылуы тиіс. Астанасы Чартерс Тауэрс қаласының жанындағы Селлхайм болады, бұл Маккей, Таунсвилл және Кэрнс арасындағы бәсекелестікті азайтуға бағытталған. Бұл жаңа штат үшін "Каприкорния" деген ат ұсынылған. 2010 жылы "The Courier Mail" газетінің хабарлауынша, Солтүстік Квинсленд әкімдерінің көпшілігі Квинслендтен бөлінуді қолдады. Солтүстік Квинсленд жергілікті басқару қауымдастығының жиналысына қатысқан жүз делегаттың арасында тек екеуі ғана бұл ұсынысқа қарсы болды – олар Кэрнс әкімі Вал Шиер және Чартерс Тауэрс әкімі Бен Калкотт.

Солтүстік территория

Солтүстік территория (NT) – ең көп айтылатын жетінші штат болу мүмкіндігі. 1998 жылғы референдумда Солтүстік территорияның сайлаушылары штат мәртебесін беру туралы ұсынысты аз айырмамен қабылдамады, бұл ұсыныс территорияға басқа штаттардағы он екі сенатордың орнына үш сенатор беруді көздегенімен, «Солтүстік территория» атауы сақталған болар еді. Штат мәртебесінен бас тартқандықтан, Солтүстік территория жақын болашақта территория статусын сақтап қалады, бірақ бұрынғы бас министр Клэр Мартин және көптеген территория тұрғындары штат болуды қолдайды. Әдетте штат мәртебесі Солтүстік территорияға басқа штаттармен бірдей 12 сенатор берер еді, бірақ 2021 жылғы мәліметтер бойынша, оның халқы ең ірі штаттың – Жаңа Оңтүстік Уэльстің 3% құрайды. Яғни, бір NSW сенаторы 682 000 адамды ұсынар болса, бір NT сенаторы шамамен 21 000 адамды ұсынар еді. Салыстыру үшін, бір Тасмания сенаторы 45 000 адамды, ал халық саны бойынша екінші кіші штат – Оңтүстік Австралияның бір сенаторы 148 000 адамды ұсынар еді. Егер 1998 жылғы референдумда ұсынылғандай, NT-ға 3 сенатор берілгенде, әрқайсысы шамамен 63 000 адамды (сайлау квотасымен бірге) ұсынар еді. Жаңа штат үшін тағы бір атау – Солтүстік Австралия, оны екі тарихи аймақ бөліседі. Бұл мәселе 2015 жылдың шілдесінде қайта көтерілді және 2018 жылы тағы бір референдум өткізу мүмкіндігі қарастырылды.