Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалайыр мемлекетінің негізін қалаушы Шейх Хасан (تاج الدين حسن بن امير حسين گوركان جلايرى), сондай-ақ "Хасан Бузург" ("Ұлы Хасан"), Хасан Жалайыр немесе Хасан е Ульжатай деп те белгілі. Ол Ирак пен Орталық Иранды де-факто тәуелсіз басқарған Жалайыр әулетінің алғашқы билеушісі болды.
Founder of Jalayirid
Shaikh Hasan (تاج الدين حسن بن امير حسين گوركان جلايرى), also known as "Hasan Buzurg" ("Hasan The Great"), Hassan the Jalair or Hassan e Uljatâï was the first of several de facto independent Jalayirid rulers of Iraq and central Iran.
Алғашқы жылдар
Ол Әмір Хусайн Жалаир мен Арғун ханның қызы Ольжетей Хатунның ұлы болып дүниеге келді. Оның әпкесі Сойұрхатмиш Хатун Ольяйту ханға үйленді. Ол, әкесі Арран (шамамен 1312 ж.) және Хорасан (шамамен 1322 ж.) билеген кезеңде оныңмен бірге болған болуы мүмкін. Хасан Бузург 1323 жылы Әмір Чупанның қызы Бағдад Хатунға үйленді. Чупан Әбу Саид Бахадурдың сарайындағы ең ықпалды тұлға еді. Бірақ Ильхан Бағдад Хатунға ғашық болып, Хасан Бузургтан ажырасуын талап етті. Чупан Бағдад Хатунды Әбу Саидтың ойларынан шығару үшін екеуін де Қарабаққа жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Бағдад Хатун Ильханға күйеуге шығуға мәжбүр болды. 1327 жылы Чупанның қазасынан кейін Бағдад Хатун мен Ұлы визир Ғияс әл-Дин ибн Рашид әл-Дин Әбу Саидқа ықпал ету үшін жарысты. Ғияс әл-Дин Бағдад Хатун мен Хасан Бузургтің Ильханға қарсы құлық жасап жатқандары туралы қауесет таратты; Хасан Бузург 1331 жылы тұтқындалды. Оның анасы Ольжетей Ильханды оның өмірін сақтап қалуға көндірді, содан кейін ол Кема қамалында түрмеге жабылды. Алайда 1332 жылы оның кінәсі жоқ деп танылды және Румның губернаторы болып тағайындалды. Әбу Саидтің өмір бойында Хасан Бузургті Ғияс әл-Дин Шығыс Ирандағы салық жинаудағы тәртіпсіздіктерді тоқтатуға шақырды.
He was born to Amir Husain Jalayir and Öljetei Khatun, daughter of Arghun Khan. His sister Soyurghatmish Khatun was married to Öljaitü Khan. He probably lived with his father during his governorate of Arran (c. 1312) and Khorasan (c. 1322). Hasan Buzurg was married to Baghdad Khatun in 1323, the daughter of Amir Chupan. Chupan was the most influential person at the court of Abu Sa'id Bahadur. However, the Ilkhan soon became enamored with Baghdad Khatun, and sought to have her divorce Hasan Buzurg. Chupan sent the two of them to Qarabagh in an attempt to rid Baghdad Khatun from Abu Sa'id's mind, but the effort failed, and Baghdad Khatun was forced to marry the Ilkhan. After the murder of Chupan in 1327, Baghdad Khatun and the Grand Vizier Ghiyas al Din ibn Rashid al Din competed for influence over Abu Sa'id. Ghiyas al Din spread a rumor that Baghdad Khatun and Hasan Buzurg were plotting against the Ilkhan; Hasan Buzurg was arrested in 1331. His mother Öljetei convinced the Ilkhan to spare his life, and he was imprisoned in the castle of Kemah instead. In 1332, however, he was cleared and was sent to become governor of Rûm. During Abu Sa'id's lifetime, Hasan Buzurg was also called upon by Ghiyas al Din to help stop rampant tax abuses in eastern Iran.
Арпа Кюн билігі
1335 жылы Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін, Илхан мемлекетінің тағы үшін бірнеше топтар күресті. Хасан Арпа билік еткен кезеңде бейтараптық сақтады, кейін Ильхан әскерлерінің бас қолбасшысы атанды.
Following the death of Abu Sa'id in 1335, several parties competed for the Ilkhanid throne. Hasan stood neutral throughout the reign of Arpa, he became supreme commander of Ilkhanate armies.
Мұхаммедтің билігі
1336 жылы 29 сәуірде Арпаны Әли Падшаһ жеңіп, кейін 1336 жылы 15 мамырда өлтіргеннен кейін Хасан Бузург өзінің мүмкіндігін көріп, Тәбризден Пир Хусейнды, Мөңке Темірдің шөбересін, Әли Падшахқа қарсы Дияр-Бакрға талапкер Сұтаид Хаджжи Тагаймен одақтасып, билікке талап ету үшін тәрбиеледі. 1336 жылы 20 шілдеде Анадолияда "Мұхаммед хан" деген атақпен Пир Хусейн таққа отырғызылды. Хасан Иранға кетті, ал оның орынбасары Эретна губернатор ретінде қызмет етті. Кейін 24 шілдеде Хасан Бузург пен Мұхаммед Ала Тағ аймағында Мұса хан мен Әли Падшахтың әскерлерімен кездесті; Мұса жеңілді, ал Әли Падшах қаза тапты. Хасан Бузург Бағдадқа қарай бет алған Мұсаның соңынан қуды және жауына көп зиян келтірді. Содан кейін ол Тәбризге барып, Мұхаммедті таққа отырғызды және Әбу Саидтің қызымен жүкті болған Дилшад Хатунға үйленді. Осы кезде Хурасандағы әмірлер Ильхандығына өз кандидаттарын, Тоға Темірді жақтады. 1337 жылы Тоға Батыс Парсыны бағындыру үшін аттанды. Әзірбайжан мен "Ирак пен Ажам" жаулап алынды. Наурыз айында ол Ильхандардың бұрынғы астанасы Султанияға жетті, ал Хасан Бузург Арранға қайтты. Мұсаның әскерлері Тоғаның әскерлерімен шайқасып, енді басқыншыға қосылды. Тоға мен Мұса 1337 жылы 15 маусымда Мараге аймағындағы Соғұрлұқта Хасан Бузургпен кездесті. Хасан оларды жеңіп, Мұса мен Тоға Темірдің әмірі Шейх Әлиді тұтқынға алып, 1337 жылы 10 шілдеде өлім жазасын орындады. Тоға жорықтан бас тартып, Шығыс Парсыға қайтып кетті. Мұхаммед пен Хасанның билігі бекітілген соң, Эретна Анадолияның губернаторы болып тағайындалды. Хасан 1338 жылдың қысын Мұғанда өткізді. Шобанидтермен қақтығыс қайтадан күшейді, Хасан Бузург пен Жәһан Темір Хасан Кучак пен оның қуыршағы Сүлеймен ханмен Жахатудағы шайқаста кездесті. 1340 жылы 26 маусымда Хасан Бузург жеңілді. Ол Бағдадқа қашып кетті, содан кейін Жәһан Темірді биліктен құлатты. Шобанидтер оған қысым көрсетуді жалғастырғандықтан, Хасан Бузург бұл жолы Мамлюк сұлтандығына жүгінді. Ол Бағдад пен Дияр-Бакрды мамлюктердің әскери көмегіне және Әзірбайжанды өзіне қаратуға уәде берді. 1341 жылы Сұтайд Бархашин (Хаджи Тагайдың ұлы) және Ибрахимшах (Хаджи Тагайдың сіңлісінің ұлы) әл-Насирдің сарайына елшілер ретінде Алеппоға жіберілді. Алғашында одақ сәтті болды, бірақ кейін Хасан Кучектің айлакерлігімен бұзылды, ол Мардин билеушісі әл-Малик Салихке мамлюк сұлтанына Жалаирдің Шобанидтермен келісімге келгені туралы хат жазуды тапсырды, Хасан Бузурға көмектеспеуді кеңес берді. Ал, әл-Маликке оның күйеу баласы Ибрахимшах Сұтайидке Жалайыридтердің жақтасы Хаджжи Тагайдың орнына Дияр-Бакр берілетіні уәде етілді. Хасан Бузург біраз уақыт бойы Тоға Темірдің билігін мойындады және оның атынан монеталар шығарды. 1344 жылы Тоғаны мойындаудан бас тартқаннан кейін де ол өзін тәуелсіз деп жарияламады және тек губернатор ретінде улус бег титулымен билік жүргізді, Ильхан тағын бос қалдырды. Дегенмен, бұл Жалайыридтердің іс жүзінде тәуелсіз билігінің басталуы болды. Билік етуінің қалған кезеңінде Хасан Бузург Шобанидтермен күресуге тырысты. Ол Хасан Кучакның ағасы Сұрғанмен, сондай-ақ Диярбақыр губернаторымен және Мамлюк сұлтандығымен одақ құрды, бірақ Сұрған одақтан бас тартуға көндірілді, ал Мамлюктер көп ұзамай кері шегінді. Сондай-ақ, ол Хасан Кучакның тағы бір ағасы Яғи Бастиге, сондай-ақ Инжуидтердің Масуд Шаһына Хасан Кучакның туысы Пир Хосейнді Шираздан қууға көмектесуді ұсынды. 1343 жылы Хасан Кучак өлтірілгені оған көп жеңілдік әкелген жоқ, өйткені оның ағасы Мәлік Әшраф 1347 жылы Бағдадты жаулап алу үшін әскер жіберді. Алайда, жалайыридтер күштері жауға ауыр зиян келтірді, олар жазда кері шегінуге мәжбүр болды. Мәлік Әшраф пен Шобанидтер 1357 жылға дейін өмір сүрсе де, олардың Жалаирлерге төнген қауіптері азайды. Хасан Бузург парсы саясатында ықпалды рөл атқара берді; ол Инжуид Әбу Ысқаққа Мұзаффарилерге қарсы күресте көмектесті, 1353 жылы Исфаханда билігін қалпына келтіруге көмектесті. Алайда соңғысы 1357 жылы Инжуидтерді жойды. Хасан Бузург 1356 жылы шілдеде қайтыс болды және Нажафта жерленді. Оның орнын ұлы Шейх Әуаис Жалаир бағындырды.
After defeat of Arpa by Ali Padshah on 29 April 1336 and subsequent murder on 15 May 1336, Hasan Buzurg saw his chance and raised a child, Pir Husayn from Tabriz, a great grandson of Möngke Temür, to claim the position in alliance with Hajji Taghay, the Sutaid claimant to Diyar Bakr in opposition to Ali Padshah. Pir Husayn was crowned in Anatolia on 20 July 1336 with the title "Muhammad Khan" and Hasan left for Iran, leaving his deputy Eretna behind to act as governor. Later on 24 July Hasan Buzurg and Muhammad met the forces of Musa Khan and 'Ali Padshah in the Ala Tagh area; Musa was defeated and 'Ali Padshah killed. Hasan Buzurg pursued Musa on his way to Baghdad and created many losses for his enemy. He then proceeded to Tabriz where he put Muhammad on throne and married the granddaughter of Chupan and the wife of Abu Sa'id, Dilshad Khatun, who was pregnant with Abu Sa'id's daughter. Meanwhile, the amirs in Khurasan adopted their own candidate for Ilkhan, Togha Temür. Togha set off in 1337 to subdue western Persia. Azarbaijan and 'Iraq i 'Ajam were taken. In March he arrived before Sultaniyeh, the former capital of the Ilkhans, and Hasan Buzurg withdrew to Arran. Musa's forces, initially battling Togha's, now joined the invader. Togha and Musa met Hasan Buzurg at Soghurlug in the Maragheh area on 15 June 1337; Hasan defeated them, took Musa and Togha Temür's emir Shaykh Ali prisoner shortly after, and executed them on 10 July 1337. Togha gave up the campaign and withdrew to eastern Persia. With Muhammad's and Hasan's position solidified, Eretna was appointed governor of Anatolia. Hasan spent the winter of 1338 in Mughan. The conflict with the Chobanids again boiled over, and Hasan Buzurg and Jahan Temur met Hassan Kuchak and his new puppet Suleiman Khan in battle on the Jaghatu. There Hasan Buzurg was defeated on June 26, 1340. He fled to Baghdad; following which he deposed Jahan Temür. With the Chobanids continuing to press him, Hasan Buzurg this time turned to Mamluk Sultanate. He promised Baghdad and Diyar Bakr in return of Mamluk military assistance and capture of Azerbaijan for himself. In 1341, Sutayid Barhashin (son of Hajji Taghay) and Ibrahimshah (nephew of Hajji Taghay) was sent to Aleppo, court of al Nasir as emissaries. The alliance was a success at first but was later broken thanks to cunning of Hasan Kuchek, who instructed Artuqid ruler of Mardin al Malik as Salih to write a letter to Mamluk sultan on alleged Jalayirid truce with Chobanids, advising not to aid Hasan Buzurg. In return, al Malik was promised that his son in law Ibrahim Shah Sutayid would be granted Diyar Bakr instead of pro Jalayirid Hajji Taghay. Hasan Buzurg for some time again recognized Togha Temur's suzerainty, and struck coins in his name. After he stopped recognizing Togha in 1344, he still did not proclaim himself independent, and ruled with the title of ulus beg, as a mere governor, simply leaving the Ilkhan throne unfilled. Nevertheless, this marks the beginning of effectively independent Jalayirid rule. For the rest of his reign, Hasan Buzurg attempted to deal with the Chobanids. He managed to form an alliance with Hassan Kuchak's uncle Surgan, as well as the governor of Diyarbakır and the Mamluk Sultanate, but Surgan was soon convinced to abandon the alliance, and the Mamelukes withdrew shortly after. He also offered assistance to another of Hassan Kuchak's uncles, Yagi Basti, as well as to Mas’ud Shah of the Injuids, in their attempt to expel Hassan Kuchak's cousin Pir Hosayn from Shiraz. The murder of Hassan Kuchak in 1343 did not provide much relief, for his brother Malek Ashraf sent an army to conquer Baghdad in 1347. Jalayirid forces, however, inflicted heavy losses on the force, which was forced to retreat by the summer. While Malek Ashraf and the Chobanids would survive until 1357, their threat to the Jalayirids was diminished. Hasan Buzurg continued to play an influential part in Persian politics; he assisted the Injuid Abu Ishaq against the Muzaffarids, helping him restore his rule in Isfahan in 1353. The latter, however, destroyed the Injuids in 1357. Hasan Buzurg died in July 1356 and was buried in Najaf. He was succeeded by his son, Shaikh Awais Jalayir.
Мұра
Хасан Бузург Ильхандықтың бірлігін қайта орнатуға ниеттенгендей көрінді. Бұл оның өмір бойы ulus beg атағын қолданғанымен және бірнеше адамды өзінің атынан емес, Ильхан ретінде тағайындауынан көрінеді. Сонымен қатар, ол Парсыны біріктіруге тырысты; мысалы, ол Мұхаммед I Мулайды Хорасанның әкімі етіп жіберді, бірақ оны Тоға Темірдің әскери қолбасшысы Арғун Шах өлтірді. Ильхандықты сақтап қалуға тырысып, ол ақырында сәтсіздікке ұшырады және кейбір жағдайларда оның ыдырауын жеделдетті, мысалы, Шобанидтер сияқты басқа күштердің ықпалын күшейтуге мүмкіндік бермеді. Дегенмен, ол Ирак пен Парсының бір бөлігін жарты ғасырдан астам билеген, кейіннен оның ізбасары Шейх Авайс тұсында одан да қуатты болған күшті мемлекет құрды. Хасан Бузург Ардабили тариқасының Сафи әд-Дин Ардабилимен (1334 жылы қайтыс болған) болған достығымен де есте қалады. Бұл Сафавия қозғалысына ұласты, ал Ардабилидің ұрпақтары Сафавидтер әулетін құрды. Хасан Бузург қайтыс болғаннан кейін, Жалайыридтер Арбадили орденімен жақсы қарым-қатынасты сақтап қалды. Кейіннен Хасан Бузургтың көптеген жетістіктері Сафи әд-Динмен болған достығымен байланыстырылды.
Hasan Buzurg seemed intent on restoring unity to the Ilkhanate. This is evidenced by the fact that he used the title of ulus beg all of his life, and raised several men as Ilkhans instead of ruling in his own name. Furthermore, he attempted to unify Persia; he had sent a Muhammad I Mulai to act as governor of Khurasan, for example; the latter was later executed by Togha Temür's military commander Arghun Shah. In attempting to maintain the Ilkhanate, he ultimately failed, and in some ways accelerated its disintegration, by preventing other forces such as the Chobanids from gaining more influence. However, he set up a strong state that would rule over Iraq and parts of Persia for over half a century, a state that would become even more powerful under his successor Shaikh Avais. Hasan Buzurg is also remembered for his friendship with Safi ad din Ardabili (d. 1334) of the Ardabili tariqa. This evolved into the Safaviyya movement and Ardabili's descendants would found the Safavid dynasty. After Hasan Buzurg's death, the Jalayirids continued to maintain good relations with the Arbadili order. Later on, many of Hasan Buzurg's accomplishments would be accredited to his friendship with Safi al Din.