Кіріспе

Жалайыр мемлекетінің негізін қалаушы Шейх Хасан (تاج الدين حسن بن امير حسين گوركان جلايرى), сондай-ақ "Хасан Бузург" ("Ұлы Хасан"), Хасан Жалайыр немесе Хасан е Ульжатай деп те белгілі. Ол Ирак пен Орталық Иранды де-факто тәуелсіз басқарған Жалайыр әулетінің алғашқы билеушісі болды.

Алғашқы жылдар

Ол Әмір Хусайн Жалаир мен Арғун ханның қызы Ольжетей Хатунның ұлы болып дүниеге келді. Оның әпкесі Сойұрхатмиш Хатун Ольяйту ханға үйленді. Ол, әкесі Арран (шамамен 1312 ж.) және Хорасан (шамамен 1322 ж.) билеген кезеңде оныңмен бірге болған болуы мүмкін. Хасан Бузург 1323 жылы Әмір Чупанның қызы Бағдад Хатунға үйленді. Чупан Әбу Саид Бахадурдың сарайындағы ең ықпалды тұлға еді. Бірақ Ильхан Бағдад Хатунға ғашық болып, Хасан Бузургтан ажырасуын талап етті. Чупан Бағдад Хатунды Әбу Саидтың ойларынан шығару үшін екеуін де Қарабаққа жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Бағдад Хатун Ильханға күйеуге шығуға мәжбүр болды. 1327 жылы Чупанның қазасынан кейін Бағдад Хатун мен Ұлы визир Ғияс әл-Дин ибн Рашид әл-Дин Әбу Саидқа ықпал ету үшін жарысты. Ғияс әл-Дин Бағдад Хатун мен Хасан Бузургтің Ильханға қарсы құлық жасап жатқандары туралы қауесет таратты; Хасан Бузург 1331 жылы тұтқындалды. Оның анасы Ольжетей Ильханды оның өмірін сақтап қалуға көндірді, содан кейін ол Кема қамалында түрмеге жабылды. Алайда 1332 жылы оның кінәсі жоқ деп танылды және Румның губернаторы болып тағайындалды. Әбу Саидтің өмір бойында Хасан Бузургті Ғияс әл-Дин Шығыс Ирандағы салық жинаудағы тәртіпсіздіктерді тоқтатуға шақырды.

Арпа Кюн билігі

1335 жылы Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін, Илхан мемлекетінің тағы үшін бірнеше топтар күресті. Хасан Арпа билік еткен кезеңде бейтараптық сақтады, кейін Ильхан әскерлерінің бас қолбасшысы атанды.

Мұхаммедтің билігі

1336 жылы 29 сәуірде Арпаны Әли Падшаһ жеңіп, кейін 1336 жылы 15 мамырда өлтіргеннен кейін Хасан Бузург өзінің мүмкіндігін көріп, Тәбризден Пир Хусейнды, Мөңке Темірдің шөбересін, Әли Падшахқа қарсы Дияр-Бакрға талапкер Сұтаид Хаджжи Тагаймен одақтасып, билікке талап ету үшін тәрбиеледі. 1336 жылы 20 шілдеде Анадолияда "Мұхаммед хан" деген атақпен Пир Хусейн таққа отырғызылды. Хасан Иранға кетті, ал оның орынбасары Эретна губернатор ретінде қызмет етті. Кейін 24 шілдеде Хасан Бузург пен Мұхаммед Ала Тағ аймағында Мұса хан мен Әли Падшахтың әскерлерімен кездесті; Мұса жеңілді, ал Әли Падшах қаза тапты. Хасан Бузург Бағдадқа қарай бет алған Мұсаның соңынан қуды және жауына көп зиян келтірді. Содан кейін ол Тәбризге барып, Мұхаммедті таққа отырғызды және Әбу Саидтің қызымен жүкті болған Дилшад Хатунға үйленді. Осы кезде Хурасандағы әмірлер Ильхандығына өз кандидаттарын, Тоға Темірді жақтады. 1337 жылы Тоға Батыс Парсыны бағындыру үшін аттанды. Әзірбайжан мен "Ирак пен Ажам" жаулап алынды. Наурыз айында ол Ильхандардың бұрынғы астанасы Султанияға жетті, ал Хасан Бузург Арранға қайтты. Мұсаның әскерлері Тоғаның әскерлерімен шайқасып, енді басқыншыға қосылды. Тоға мен Мұса 1337 жылы 15 маусымда Мараге аймағындағы Соғұрлұқта Хасан Бузургпен кездесті. Хасан оларды жеңіп, Мұса мен Тоға Темірдің әмірі Шейх Әлиді тұтқынға алып, 1337 жылы 10 шілдеде өлім жазасын орындады. Тоға жорықтан бас тартып, Шығыс Парсыға қайтып кетті. Мұхаммед пен Хасанның билігі бекітілген соң, Эретна Анадолияның губернаторы болып тағайындалды. Хасан 1338 жылдың қысын Мұғанда өткізді. Шобанидтермен қақтығыс қайтадан күшейді, Хасан Бузург пен Жәһан Темір Хасан Кучак пен оның қуыршағы Сүлеймен ханмен Жахатудағы шайқаста кездесті. 1340 жылы 26 маусымда Хасан Бузург жеңілді. Ол Бағдадқа қашып кетті, содан кейін Жәһан Темірді биліктен құлатты. Шобанидтер оған қысым көрсетуді жалғастырғандықтан, Хасан Бузург бұл жолы Мамлюк сұлтандығына жүгінді. Ол Бағдад пен Дияр-Бакрды мамлюктердің әскери көмегіне және Әзірбайжанды өзіне қаратуға уәде берді. 1341 жылы Сұтайд Бархашин (Хаджи Тагайдың ұлы) және Ибрахимшах (Хаджи Тагайдың сіңлісінің ұлы) әл-Насирдің сарайына елшілер ретінде Алеппоға жіберілді. Алғашында одақ сәтті болды, бірақ кейін Хасан Кучектің айлакерлігімен бұзылды, ол Мардин билеушісі әл-Малик Салихке мамлюк сұлтанына Жалаирдің Шобанидтермен келісімге келгені туралы хат жазуды тапсырды, Хасан Бузурға көмектеспеуді кеңес берді. Ал, әл-Маликке оның күйеу баласы Ибрахимшах Сұтайидке Жалайыридтердің жақтасы Хаджжи Тагайдың орнына Дияр-Бакр берілетіні уәде етілді. Хасан Бузург біраз уақыт бойы Тоға Темірдің билігін мойындады және оның атынан монеталар шығарды. 1344 жылы Тоғаны мойындаудан бас тартқаннан кейін де ол өзін тәуелсіз деп жарияламады және тек губернатор ретінде улус бег титулымен билік жүргізді, Ильхан тағын бос қалдырды. Дегенмен, бұл Жалайыридтердің іс жүзінде тәуелсіз билігінің басталуы болды. Билік етуінің қалған кезеңінде Хасан Бузург Шобанидтермен күресуге тырысты. Ол Хасан Кучакның ағасы Сұрғанмен, сондай-ақ Диярбақыр губернаторымен және Мамлюк сұлтандығымен одақ құрды, бірақ Сұрған одақтан бас тартуға көндірілді, ал Мамлюктер көп ұзамай кері шегінді. Сондай-ақ, ол Хасан Кучакның тағы бір ағасы Яғи Бастиге, сондай-ақ Инжуидтердің Масуд Шаһына Хасан Кучакның туысы Пир Хосейнді Шираздан қууға көмектесуді ұсынды. 1343 жылы Хасан Кучак өлтірілгені оған көп жеңілдік әкелген жоқ, өйткені оның ағасы Мәлік Әшраф 1347 жылы Бағдадты жаулап алу үшін әскер жіберді. Алайда, жалайыридтер күштері жауға ауыр зиян келтірді, олар жазда кері шегінуге мәжбүр болды. Мәлік Әшраф пен Шобанидтер 1357 жылға дейін өмір сүрсе де, олардың Жалаирлерге төнген қауіптері азайды. Хасан Бузург парсы саясатында ықпалды рөл атқара берді; ол Инжуид Әбу Ысқаққа Мұзаффарилерге қарсы күресте көмектесті, 1353 жылы Исфаханда билігін қалпына келтіруге көмектесті. Алайда соңғысы 1357 жылы Инжуидтерді жойды. Хасан Бузург 1356 жылы шілдеде қайтыс болды және Нажафта жерленді. Оның орнын ұлы Шейх Әуаис Жалаир бағындырды.

Мұра

Хасан Бузург Ильхандықтың бірлігін қайта орнатуға ниеттенгендей көрінді. Бұл оның өмір бойы ulus beg атағын қолданғанымен және бірнеше адамды өзінің атынан емес, Ильхан ретінде тағайындауынан көрінеді. Сонымен қатар, ол Парсыны біріктіруге тырысты; мысалы, ол Мұхаммед I Мулайды Хорасанның әкімі етіп жіберді, бірақ оны Тоға Темірдің әскери қолбасшысы Арғун Шах өлтірді. Ильхандықты сақтап қалуға тырысып, ол ақырында сәтсіздікке ұшырады және кейбір жағдайларда оның ыдырауын жеделдетті, мысалы, Шобанидтер сияқты басқа күштердің ықпалын күшейтуге мүмкіндік бермеді. Дегенмен, ол Ирак пен Парсының бір бөлігін жарты ғасырдан астам билеген, кейіннен оның ізбасары Шейх Авайс тұсында одан да қуатты болған күшті мемлекет құрды. Хасан Бузург Ардабили тариқасының Сафи әд-Дин Ардабилимен (1334 жылы қайтыс болған) болған достығымен де есте қалады. Бұл Сафавия қозғалысына ұласты, ал Ардабилидің ұрпақтары Сафавидтер әулетін құрды. Хасан Бузург қайтыс болғаннан кейін, Жалайыридтер Арбадили орденімен жақсы қарым-қатынасты сақтап қалды. Кейіннен Хасан Бузургтың көптеген жетістіктері Сафи әд-Динмен болған достығымен байланыстырылды.