Кіріспе

Мажар дәрігері және дерматолог Мориц Капоси (Kaposi Mór, ; 23 қазан 1837 – 6 наурыз 1902) – Аустрия-Мажар империясынан шыққан дәрігер және дерматолог. Ол өзінің атымен аталатын тері ісігін (Капоси саркомасын) ашқан.

Ерте өмір және аты

Австрия империясының Венгриядағы Капошвар қаласында еврей отбасында дүниеге келген, бастапқыда оның тегі Кохн болды; бірақ католик дініне кіргеннен кейін, ол 1871 жылы туған қаласына сілтеме жасап, тегін Капоши деп өзгертті. Мұның бір себебі – ол қазіргі дерматология төрағасы Фердинанд Риттер фон Хебраның қызына үйленгісі келді және қоғамда жоғарылауға ұмтылды, бірақ яһуди дінінде болғандықтан мұны істей алмады деген болжам бар. Бұл күмәнді көрінеді, себебі ол Марта Хебраға үйленді және атын өзгертуге бірнеше жыл бұрын католиктік дінге көшкен еді. Сол кезде ол Вена университетінің факультетінде беделді маман болып қалыптасқан және оның әкесі Фердинандтың жақын досы болды. Көбінесе оның әріптестеріне айтқан сөздеріне сүйенсек, ол Вена факультетіндегі осы атқа ие бес басқа дәрігермен шатастырмас үшін атын өзгертіпті. Оның некеге тұруының шынайылығына және еврей тегіне қатысты алакөздіктер кәсіби қызғаныштан туындаған болуы мүмкін (Уильям Дубрейль (1857–1935), Бордодағы дерматологияның алғашқы профессоры және төрағасы: «Капоси Хебраның қызын, үйін, қызметін және клиенттерін алып, қалғанын күйеуінің інісі Ханс Хебраға қалдырды» делінеді).

Білім және мансап

1855 жылы Капоси Вена университетінде медицинаны оқып, 1861 жылы докторлық дәрежесін алды. "Дерматология және сифилис" (1866) атты диссертациясында ол осы салаға маңызды үлес қосты. Капоси 1875 жылы Вена университетінің профессоры болып тағайындалды, ал 1881 жылы Вена бас ауруханасының басқарма мүшесі және оның тері аурулары клиникасының директоры болды. Ол өзінің ұстазы Фердинанд Риттер фон Хебрамен бірге 1878 жылы "Lehrbuch der Hautkrankheiten" (Тір ауруларының оқулығы) атты кітап шығарды. Алайда Капосидің басты еңбегі 1880 жылы жарық көрген "Pathologie und Therapie der Hautkrankheiten in Vorlesungen für praktische Ärzte und Studierende" (Практикалық дәрігерлер мен студенттерге арналған дәрістердегі тері ауруларының патологиясы және терапиясы) болды, ол дерматология тарихындағы ең маңызды кітаптардың біріне айналды және бірнеше тілге аударылды. Ол ксеродерма пигментозумды сипаттады, бұл сирек кездесетін генетикалық ауру, қазір нуклеотидтік экзиция жөндеудегі (nucleotide excision repair) ақаулардың салдары екені белгілі ("Ueber Xeroderma pigmentosum. Medizinische Jahrbücher, Wien, 1882: 619–633"). Басқа аурулардың ішінде Капоси лихен скрофуллозорум және эритематозды жегі ауруларын зерттеуде алғашқы болып болды. Барлығы 150-ден астам кітаптар мен мақалалар жариялады. Ол дерматологиялық ауруларды диагностикалауда патологиялық зерттеудің қолданылуын дамытқандығы үшін кеңінен танылған. Ол 1902 жылғы 6 наурызда Австро-Венгрияның Вена қаласында қайтыс болды.

Капоси саркомасы

Оның есімі 1872 жылы медицина тарихына енді, ол алғаш рет бес қарт еркек науқаста анықтаған және бастапқыда "идиопатиялық көп пигментті саркома" деп атаған тері қатерлі ісігін сипаттаған кезде. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Нью-Йорк, Сан-Франциско және АҚШ-тың басқа да жағалау қалаларындағы жас гейлерде осы аурудың пайда болуы – қазір СПИД деп аталатын жаңа аурудың пайда болғанын көрсететін алғашқы белгілердің бірі болды. Капоси саркомасы – 1993 жылы ашылған, Капоси саркомасымен байланысты герпес вирусы немесе KSHV қоздыратын ісік. Бүгінде Капоси саркомасы Сахара аймағынан оңтүстік Африканың кейбір бөліктерінде ең көп кездесетін қатерлі ісік болып табылады. Ж.Д. Ориелдің сөзінше, "Мориц Капоси өмірінде Вена дерматология мектебінің көрнекті шеберлерінің бірі, ең жақсы дәрігер және танымал ұстаз ретінде танылды". Оның ұстазы Фердинанд фон Хебра "неміс дерматологиясының әкесі" деп есептелсе, Капоси дерматологияны анатомиялық патологияның ғылыми негізінде қалыптастырған алғашқылардың бірі болды. 1880 жылы Хебраның қайтысынан кейін Вена дерматология мектебінің төрағасы болды.