Кіріспе
Паранас муниципалитеті (; ), Филиппиннің Самар провинциясындағы 2-ші сынып муниципалитеті. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 32 374 адамды құрайды. Бұрынғыда ол американдық генерал-губернатор Люк Э. Райттың құрметіне Райт деп аталған. Көптеген жергілікті тұрғындар жақын орналасқан Катбалоган қаласында жұмыс істейді немесе оқуға барады. Сонымен қатар, солтүстікке қарай Калбайогпен сауда-саттық та кең таралған. Паранастың бір бөлігі Табиғат қорғау және табиғи ресурстар министрлігі тағайындаған табиғи қорық су алабына бөлінген.
Paranas, officially the Municipality of Paranas (; ), is a 2nd class municipality in the province of Samar, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 32,374 people. It was formerly known as Wright named after American Governor General Luke E. Wright. Many of the townsfolk work or attend school in nearby Catbalogan. Trade is also prevalent with Calbayog farther north. A part of Paranas is devoted to a nature reserve watershed designated as such by the Department of Environment and Natural Resources.
Тарих
Македа шығанағының жағалауындағы құмды жолақ, оны су тасқыны мен дауылдардан қорғайтын төбенің етегінде орналасқан, балық аулау мен шаруашылықпен айналысқан бірнеше жергілікті тұрғындарға мекен болды. Уақыт өте келе, халық саны артты. Жақсырақ үйлер салынды, ал ауыл шаруашылығы дамыды. Бұл жағдай көптеген адамдарды жергілікті тұрғындармен сауда жасауға және осында қоныстануға тартты. Құмды жолақ бойындағы ағаштар кесіліп, көше салынды. Халық саны артып, көшенің екі жағына nipa үйлері салынды. Ауыл кеңейген сайын, адамдар төбеге қарай басқа көшелер ашты. Испандықтар Катбалоганды басып алғаннан кейін, олардың бір бөлігі жаңа құрылған Урайт ауылына көшті. Ауылға келгенде, су деңгейі төмен болды және жергілікті тұрғындардың көпшілігі тасты жағалауда моллюскалар мен шабақтарды жинап жүрді. Каноэ адамдар қоныстанған жерге бет алды. Испан шенеунігінің бірі ауылдың немесе жердің атын испан тілінде сұрады. Шатасқан жергілікті тұрғын тым биік келген бейтаныс адамға мақтанышпен қарады. Испандықтардың қарап тұрған тайғақ тастың атын сұрап отыр деп ойлап, жергілікті тұрғын "Паланас" деп жауап берді – тастың аты. Испандық "Паланас" орнына "Паранас" деп айтты және оны ауылдың аты ретінде тіркеді. Олар жағаға шығып, ауылдық үкіметті ұйымдастырып, Испанияның туы астында лауазымды тұлғаларды тағайындады. Испанияның ауылға билігі жергілікті тұрғындарға үлкен әсер етті. Христиан діні енгізіліп, халық оны қуана қабылдады және сене бастады. Уақыт өте келе, ауыл Македа шығанағының жағалауындағы дамыған қалалардың біріне айналды. Католик шіркеуі мен монастырь салынды, ал шіркеудің айналасына биік, қалың қабырғалар орнатылды. Испания-Америка соғысында Америка Испанияны жеңгеннен кейін, Филиппин оларға берілді. Ол кезде Паранас өзінің даңқының шыңында болды. 1890 жылы филиппин-американ соғысы кезінде Паранастықтар американдық әскерлерге қарсы күшті қарсылық көрсеткендердің бірі болды. Генерал Керри бастаған американдық әскерлер кенеттен келді және Паранастағы революционерлерді бағындырды. Жергілікті тұрғындардың көпшілігі тауға қашып кетті. Революционерлер қажырлы және батыл күресті. Көптеген американдықтар осы жерде қаза тапты. Осы қақтығыстардың бірінде генерал Керри орманда, Паранас немесе Урайттың ескі тұрғындары бар жерде жоғалып кетті. Генерал Керри үш күн бойы далада болды, ал оны құтқарған адам онымен бірге АҚШ-қа кетті. Паранас халқының мейірімділігі мен қонақжайлылығының арқасында генерал Керридің құтқарушыларының бірі болды. Генерал Керри сол кездегі Филиппиннің генерал-губернаторының құрметіне Паранас қаласын Урайт деп атауды ұсынды. Орналасқан жеріне байланысты Урайт қаласы екі негізгі саламен айналысты:
1. Farming
2. Fishing
They engage in farming because on the eastern part of the areas to town are wide vast of land on the western part in a fertile ground for fishing. The wide of land are converted into rice fields both for upland and lowland rice. One unique kind of rice that is so anosmatic and palatable to the town to town to eat is the famous “Kalinayan” an upload rice that is favorable to most of the town folks. Aside from rice, fruits, vegetables; root cops are so cheap and abundant that people of Wright used to sell to other places. The biggest and surest market of these products are the capital town of Catbalogan and Bagacay, the set of the copper mine is Samar
From the Maqueda bay, fish fresh of different kinds are so plentiful that people who engaged in fishing earned enough for the family support. Aside from the fish sea shells can also be gathered from there. The famous bahong, sabuad, baliad, ponao, saringa, bocawil, and others so plentiful and more than enough for the town's consumption. The people of Wright are lovers of socials and they love dance the Curracha. The Summer time Club is a town organization composed of both the married and single group that usually hold its annual affair very beginning of the summer vacation. During the American period, Paranas was renamed by the new administrators to Wright, in honour of General Wright. However, locals retained and still use the name Paranas. It absorbed the former town of San Sebastian. In 1950, the barrios of San Sebastian, Jitaasan, Dolores, Camanjagay, Bontod, Campidasa, Campiyak, Maslog, Balogo, Maropangpang, Binongtoan, and Bolwan was re created as a town. In 1955 the sitio of Madalanot was converted into a barrio.
1. Шаруашылық
2. Балық аулау
1. Farming
2. Fishing
They engage in farming because on the eastern part of the areas to town are wide vast of land on the western part in a fertile ground for fishing. The wide of land are converted into rice fields both for upland and lowland rice. One unique kind of rice that is so anosmatic and palatable to the town to town to eat is the famous “Kalinayan” an upload rice that is favorable to most of the town folks. Aside from rice, fruits, vegetables; root cops are so cheap and abundant that people of Wright used to sell to other places. The biggest and surest market of these products are the capital town of Catbalogan and Bagacay, the set of the copper mine is Samar
From the Maqueda bay, fish fresh of different kinds are so plentiful that people who engaged in fishing earned enough for the family support. Aside from the fish sea shells can also be gathered from there. The famous bahong, sabuad, baliad, ponao, saringa, bocawil, and others so plentiful and more than enough for the town's consumption. The people of Wright are lovers of socials and they love dance the Curracha. The Summer time Club is a town organization composed of both the married and single group that usually hold its annual affair very beginning of the summer vacation. During the American period, Paranas was renamed by the new administrators to Wright, in honour of General Wright. However, locals retained and still use the name Paranas. It absorbed the former town of San Sebastian. In 1950, the barrios of San Sebastian, Jitaasan, Dolores, Camanjagay, Bontod, Campidasa, Campiyak, Maslog, Balogo, Maropangpang, Binongtoan, and Bolwan was re created as a town. In 1955 the sitio of Madalanot was converted into a barrio.
Олар шаруашылықпен айналысады, өйткені қаланың шығыс жағында кең алқаптар, ал батыс жағында балық аулауға қолайлы құнарлы жерлер бар. Көлемді жерлер биік және төмендіктерде күріш егістік алқаптарына айналдырылды. Қала тұрғындарының көпшілігіне ұнайтын атақты "Калинаян" күріші – ерекше күріш түрі. Күріштен, жемістерден, көкөністерден басқа, тамыр өнімдері де арзан және көп болғандықтан, Урайт тұрғындары оларды басқа жерлерге сататын. Бұл өнімдердің ең үлкен және сенімді нарығы – Катбалоган астанасы және Самардағы мыс кенінің орналасқан жері – Багакай. Македа шығанағынан түрлі жаңа балықтар көптеп табылды, балық аулаумен айналысатын адамдар отбасын асырауға жеткілікті табыс тапты. Балықтан басқа, теңіз қабықшаларын да жинауға болады. Бахонг, сабуад, балиад, понао, саринга, бокавил және басқа да түрлері қаланың тұтынуына жеткілікті. Урайт халқы әлеуметтік шараларды жақсы көреді және "Куррача" биін ойнауды ұнатады. Жазғы клуб – бұл қалалық ұйым, ол үйленген және жалғыз адамдардан құралған, әдетте жазғы демалыстың басында жылдық шарасын өткізеді. Америка кезеңінде жаңа әкімшілік Паранас қаласын генерал Урайттың құрметіне Урайт деп атады. Алайда, жергілікті тұрғындар Паранас атауын сақтап, оны әлі де қолданады. Ол бұрынғы Сан-Себастьян қаласын өзіне қосты. 1950 жылы Сан-Себастьян, Житасан, Долорес, Каманьягай, Бонтод, Кампидаса, Кампияк, Маслог, Балого, Маропангпанг, Бинонгтоан және Болуан бариолары қала ретінде қайта құрылды. 1955 жылы Мадаланот айырығы бариоға айналдырылды.
1. Farming
2. Fishing
They engage in farming because on the eastern part of the areas to town are wide vast of land on the western part in a fertile ground for fishing. The wide of land are converted into rice fields both for upland and lowland rice. One unique kind of rice that is so anosmatic and palatable to the town to town to eat is the famous “Kalinayan” an upload rice that is favorable to most of the town folks. Aside from rice, fruits, vegetables; root cops are so cheap and abundant that people of Wright used to sell to other places. The biggest and surest market of these products are the capital town of Catbalogan and Bagacay, the set of the copper mine is Samar
From the Maqueda bay, fish fresh of different kinds are so plentiful that people who engaged in fishing earned enough for the family support. Aside from the fish sea shells can also be gathered from there. The famous bahong, sabuad, baliad, ponao, saringa, bocawil, and others so plentiful and more than enough for the town's consumption. The people of Wright are lovers of socials and they love dance the Curracha. The Summer time Club is a town organization composed of both the married and single group that usually hold its annual affair very beginning of the summer vacation. During the American period, Paranas was renamed by the new administrators to Wright, in honour of General Wright. However, locals retained and still use the name Paranas. It absorbed the former town of San Sebastian. In 1950, the barrios of San Sebastian, Jitaasan, Dolores, Camanjagay, Bontod, Campidasa, Campiyak, Maslog, Balogo, Maropangpang, Binongtoan, and Bolwan was re created as a town. In 1955 the sitio of Madalanot was converted into a barrio.
Бруна Фабригар
Бруна Фабригар (жергілікті атағы Бунанг) – Паранас, Самардағы халық қаһарманы және Филиппин-Америка соғысы кезіндегі әйгілі Пулажан қозғалысының батыл да қайсар көшбасшыларының бірі.
Жергілікті наным-сенімдер
Паранас жағалауында тұратын қала тұрғындары құрлыққа өлу үшін келген тасбақаларды қауіптің белгісі, тайфун мен теңіз апаттарының алғы хабаршысы деп санайды. Осы сенімнің әсерімен егде жастағы балықшылар осы жайбасар жануарларға тиіспеуге және мазаламауға батыл болмайды. Жасыл теңіз тасбақалары мен қызамық тасбақалары Самардың жағасындағы шағын шығанақтарға жұмыртқа салуға немесе жағалаудың саяз суларында аралап жүзуге жиі келеді. Аса ірі қызамық тасбақалары тіпті бұрынғы жылдары да сирек кездесетін. Олар жағаға шығып, жұмыртқа салмайтын болса, көздерінен адамдай жас шығады. Күн шығысымен олар өліп, денелері күйіп кетеді. Содан кейін балықшылар теңізде жоғалып кетеді, тайфундар болады, қайықтар айналып құлайды немесе жүк кемелері батып кетеді. Жергілікті тұрғындар "Дона Паз" кемесі батып, мыңдаған адамның қаза болуына себеп болғанда, тасбақалар олардың жағалауына өлу үшін келгенін айтады.
Көлік
Панафилиппин тас жолы Паранас қаласынан өтеді. Ішкі рейстермен саяхаттайтындар ұшақтардың ұзын жолағы мен құрлық көлігінің қолайлылығына байланысты, көбінесе Таклобан қаласындағы Даниэль З. Ромуалдес әуежайы арқылы Паранасқа оралуды жөн көреді. Басқа мүмкіндіктерге жақсартылған Калбайог әуежайы және сирек пайдаланылатын Катбалоган әуежайы (негізінен шағын ұшақтарға арналған) жатады. Халықаралық рейстермен саяхаттайтындар Манила, Себу немесе Давао қалалары арқылы Таклобанға ұшып, содан Паранасқа да жете алады. Алдағы бірнеше айда Таклобан әуежайы тікелей халықаралық рейстерді қабылдауға дайындықтан өтеді.
Белгілі тұлғалар
Пациано Бабарано (1880–1882) – Паранас қаласының тұңғыш мэрі. Джон Миллер (1882–1900) – Паранастағы алғашқы американдық мұғалім. Чарльз Шуггер – американдық кезеңде Паранас Побласионының алғашқы президенті. Ол Райт Оңтүстік бастауыш мектебіндегі Габалдон ғимаратын салдырды және сонымен қатар Паранастағы алғашқы американдық мұғалім деп есептеледі. Маурисио Габон – американдық кезеңде қаладағы тұңғыш филиппин мұғалімі. Ол үшінші сыныпқа дейін оқытып, 1902 жылы қаладағы алғашқы ер адам мұғалім болып тағайындалды. Қалада сабақ берген және 4-сынып бітірген алғашқы әйел мұғалімдер. Ангел Росалес – қаладағы алғашқы корпорадор (судья) болды. Ол қаладағы қоғамдық базарды салдырды. Доктор Норберто Бетонг Росалес – қалаға тағайындалған алғашқы ауылдық дәрігер. Қала әкімі Сесилио Сисон – қаланың әйгілі Ризаль ескерткішін салдырды. Қала әкімі Фортунато Габон – өзінің атымен аталатын Габон бульвары көшесін салдырды.
Mr. Charles Shougger the first President in the Poblacion of Paranas during the American time. He built the Gabaldon Building in Wright South Elementary School and he is also considered the first American teacher in Paranas. Mauricio Gabon the first Filipino teacher during the American time in the town. He reaches up to Grade Three and assigned as the first male teacher in town in the year 1902. First female teachers who taught in the town and have an educational attainment of grade four. Judge Angel Rosales was the first Corporador (Judge) in the town. He built the public market in the town. Dr. Norberto Betong Rosales the first rural doctor assigned in the town. Mayor Cecilio Sison He built the famous Rizal monument of the town. Mayor Fortunato Gabon He make his own street which called through his name the Gabon Boulevard.