Не тітіркенбе, адам! Тақта ойынының тарихы

Кіріспе

1972 жылғы фильм

«Mensch ärgere Dich nicht» (ағылшын тілінде: Man, Don't Get Angry) – Йозеф Фридрих Шмидт 1907/1908 жылдары жасаған неміс үстел ойыны (бірақ неміс стиліндегі ойын емес). 1914 жылы тұңғыш рет жарық көргеннен бері 70 миллионнан астам данасы сатылды және ол Еуропаның көптеген елдерінде танымал. Ойынның аты «Sorry!» ойынына ұқсас, себебі бір тікбұрыш басқа тікбұрышқа тигенде, ол «бастапқы» алаңға қайтарылады. Бұл крест және шеңбер ойынының бір түрі, онда шеңбер крестке біріктіріледі. Ол үнді «Пачиси», колумбиялық «Parqués», американдық «Parcheesi», «Aggravation» және «Trouble», француздық «Jeu des petits chevaux» және ағылшын «Ludo» ойындарына ұқсас.

Шолу

Ойынның ең көп таралған нұсқасын екі, үш немесе төрт ойыншы ойнай алады – әр ойыншы тақтаның бір жағында. Арнайы нұсқасы алты ойыншыға арналған схеманы ұсынады. Әр ойыншының төрт ойын фигурасы бар, олар ойын басталғанда «сыртқы» аймақта орналасқан және оларды ойыншының «үй» қатарына жеткізу керек. Қатарлар крест тәрізді орналасқан. Оларды алаңшалар шеңберімен байланыстырады, фигуралар сағат тілі бойынша осы шеңберде қозғалады. Тақтаның әр жағында үш алаңша бар. Ойын басында ойыншылардың фигуралары тақтаның сол жағындағы «В» әрпімен белгіленген төрт алаңшаға, «сыртқы» бөлімге қойылады. «А» әрпімен белгіленген, ортадан сәл солға қарай орналасқан түрлі түсті алаңша, әр ойыншының «бастау» алаңы болып табылады. Бастау алаңының оң жағындағы ақ алаңша «а», «б», «с», «д» әрпімен белгіленген «үй» қатарына жетелейді. Әр ойын фигурасы шеңберге «бастау» алаңынан («А») кіреді, тақта арқылы (сағат тілі бойынша) қозғалады және соңында «үй» қатарына енеді. Барлық фигураларын «үй» қатарына бірінші жеткізген ойыншы жеңіске жетеді. Ойыншылар кезекпен ойын текшелерін лақтырады және лақтырылған санға сәйкес кез келген фигураларын жылжыта алады. Алты қырлы текше тастау – ойынға бір фигураны енгізуді білдіреді («сыртқы» («В») аймақтан «бастау» немесе «А» алаңына фигураны орналастыру арқылы) және текшені қайтадан лақтыруға мүмкіндік береді. Егер фигура «А» алаңында болса және «сыртқы» аймақта әлі де фигуралар болса, оны мүмкіндігінше жылдам жылжыту керек. Егер фигураны ойынға енгізу мүмкін болмаса, онда ойындағы кез келген басқа фигура, мүмкіндігі болса, лақтырылған санға сәйкес жылжытылуы керек. Көпте ойналатын нұсқада, алаңшалар шеңберінен тысқары ешқандай фигурасы жоқ ойыншыға алты қырлы текшені тастауға үш рет мүмкіндік беріледі. Бұл классикалық ойынның ережелері 1914 жылдан бері негізінен өзгерген жоқ, бірақ қазір ойынның әртүрлі нұсқалары бар, мысалы, de және lt=Teufelsrad. Ойын алғашқы жылдары аса танымал болмаса да, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен таралды. Шмидт әскери госпитальдарға 3000 ойын жіберді, сол арқылы сарбаздардың көңілін көтеруге көмектесті. Осы тактиканың және одан кейінгі ауыздан ауызға тараған жарнаманың арқасында 1920 жылға қарай 1 миллион ойын 35 пфеннигтен сатылды.

The most played variant of the game can be played by two, three or four players – one player per board side. The special one has a pattern for six players. Each player has four game pieces, which are in the "out" area when the game starts, and which must be brought into the player's "home" row. The rows are arranged in a cross position. They are surrounded and connected with a circle of fields, over which the game pieces move in a clockwise direction. There are three fields on each side of the board. At the beginning of the game, the players' pieces are placed in the four fields marked "B" on the far left side, the "out" section. The coloured field just left of centre, marked "A", is each player's "start" field. The white field just to the right of the start field leads to the "home" row, marked "a", "b", "c", "d". Each game piece enters the circle at the "start" field ("A"), moves (clockwise) over the board and finally enters the "home" row. The first player with all of their pieces in their "home" row wins the game. The players throw game dice in turn and can advance any of their pieces in the game by the thrown number of dots on the die. Throwing a six means bringing a piece into the game (by placing one from the "out" ("B") area onto the "start" or "A" field) and throwing the die again. If a piece is on the "A" field and there are still pieces in the "out" area, it must be moved as soon as possible. If a piece cannot be brought into the game then any other piece in the game must be moved by the thrown number, if that is possible. A commonly played variation allows a player who has no pieces in the circle of fields to have three tries to throw a six. The rules of this classic game have essentially not changed since 1914, but now there are different variations of the game, e. g. de and lt=Teufelsrad. While the game was not particularly successful in the early years, it became popular during the First World War. Schmidt sent 3,000 games to field hospitals so that the soldiers had something to do to escape boredom. Thanks to this tactic and the subsequent word of mouth propaganda, it was possible to sell 1 million games at the price of 35 Pfennigs by 1920.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі даму және көшірмелер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ойын көбінесе өзгеріссіз қалды. 1953 жылы Schmidt Spiele ойынның ресми Mensch ärgere Dich nicht нұсқасын Шығыс Германияда лицензиялық басылым ретінде ұсынды. Содан кейін, Батыс Германияда "Wir werfen raus!" және "Mensch wir werfen raus!" аттарымен дерлік бірдей жалған нұсқалар пайда болды. "Verliere nicht den Kopf!" нұсқасы ойын тақтасының ортасынан қысқа жол салады. Оның ізінен келген "Raus!", шаршы пішіндес тақтасымен, сол кезде де сатылып жатты. Басқа елдерде де әртүрлі жалған нұсқалар пайда болды, мысалы, австриялық "Das Spiel" – Веналық Werner Schneider Jr. баспасынан шыққан ойын. 11 ақпан 2010 жылы Deutsche Post ойынның 100 жылдығына арналған арнайы 55 центтік марка шығарды. 2014 жылдың қаңтар айында Schmidt Spiele "Mensch ärgere Dich nicht: Das Kartenspiel" атты карта ойынын жариялады. Шмидттың туған қаласы Амберг 2017 жылдың шілдесінде 375 ойын тақтасында 1692 адаммен бірдей Mensch ärgere Dich nicht ойынының бір мезгілде ойналуы бойынша әлемдік рекордты орнатты.