Кіріспе

Гүлді өсімдіктер отбасы

Burseraceae – 17-19 туысқа жататын орташа көлемді отбасы және шамамен 540 ағаш гүлді өсімдік түрі. Таксономиялық дереккөздерде берілген нақты сандар, жазу кезіндегі таксономиялық қайта қарауға байланысты өзгереді. Burseraceae отбасы «оттай жанып тұрған ағаштар», «хош иісті заттар мен мирралар» немесе жай ғана «хош иісті ағаштар» деп те белгілі. Бұл отбасы ағаштар мен бұталарды қамтиды; оның түрлері Африка, Азия, Австралия және Американың тропикалық аймақтарында таралған. Таксономиялық қайта қарауларға байланысты, отбасының мөлшері (туыстар мен түрлер саны бойынша) зерттеу кезеңіне қарай өзгереді, сондай-ақ отбасының жоғары деңгейдегі туыстық байланыстары, оның ішіндегі тәртібі де өзгереді. Burseraceae – APG III жүйесінде генетикалық тұрғыдан негізделген монофилетикалық топ ретінде танылады және жиі Sapindales құрамында кездеседі. Ол Anacardiaceae отбасымен туыс болып саналады. Burseraceae отбасының ерекшелігі – барлық өсімдік тіндерінде пайда болатын, аллергия тудырмайтын шайыры және ерекше тегіс, бірақ қабыршақтанған, иісті қабығы. Отбасының пайда болуы Палеоценге (шамамен 65 миллион жыл бұрын) дейін, Мексикада Beiselia mexicana алғаш рет бөлініп шыққан кезге дейін жетеді. Отбасылық шежіредегі кейінгі айырмашылықтар және Эоценде (53 миллион жыл бұрын) Солтүстік Америкадан түрлердің таралуы, қазіргі кезде түрлердің негізгі тропикалық аймақтарда орналасуына әкелді. Бұл заттар өсімдік тініндегі тік шайыр арналары мен қабықтағы өзектерден бастап жапырақ тамырларына дейін кездеседі. Шындығында, Burseraceae отбасының синопоморфиясы – тегіс, бірақ қабыршақтанған, иісті қабық. Апылқан зерттеулері мен молекулалық деректерге сәйкес, отбасы үш тайпаға бөлінеді: Protieae, Bursereae және Canarieae. Protieae тайпасына Protium (147 түрі және бұл тайпадағы ең ірісі), Crepidospermum, Garuga және Tetragastris кіреді. Aucoumea Beiselia Boswellia (хош иісті зат) Bursera (Palo Santo) Commiphora (мирра) Garuga Triomma Canarieae Ambilobea Canarium Dacryodes Haplolobus Pseudodacryodes Rosselia Santiria Scutinanthe Trattinnickia Protieae Protium (Tetragastris-ті қоса) (копал) Белгісіз †Barghoornia (Япрес Клондайк тау құрылымы) Pachylobus

Кезектілігі

Әдебиет мәліметтеріне сәйкес, Burseraceae басқа отбасылармен біріктірілмеген және бірнеше отбасыға бөлінбеген. Дегенмен, олар бірнеше рет тәртіптерді "секіріп" өткен. Мысалы, 19 ғасырдың басында бұл отбасы, көрінетін болса, анакардиялар және подоациялармен бірге Burserales тәртібіне жатқызылған. 19 ғасырдың ортасы мен 20 ғасырдың басында отбасы Geraniales тәртібіне орналастырылды. 460 туыс. Алайда, екі отбасының да бірнеше ерекшеліктері бар. Burseraceae шайырлары аллергиялық емес және әрбір карпельде екі жұмыртқа клеткасы болады, ал Anacardiaceae шайырлары аллергиялық немесе уытты болуы мүмкін және әрбір карпельде бір жұмыртқа клеткасы кездеседі. Мексиканың тумасы – мексикалық Beiselia, қалған Burseraceae отбасының негізінде екенін анықтадық. Бұл нәтижелер отбасының Мексикадан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Келесі айырмашылық ерте эоценде болды, онда Burserinae (яғни Commiphora) Солтүстік Америкадан Африкаға, Мадагаскарға және Үндістанға таралып кетті. Ағаштың тұқымдары құстарға тамақ ретінде қызмет етеді. Барлық мүшелері сияқты, ағаш жараланғанда қабығынан шырын бөліп шығарады. Ағаштан шыққан мөлдір шырын ақ түсті, хош иісті, майлы шайырға айналады, одан шамдар мен құрбандықтар жасауға болады. Бұл ағаштың шайырлары лак және терпентин жасауға қолданылады. Оның қабығы Anacardiaceae отбасының Metopium toxiferum (улы ағаш, Флориданың улы ағашы және шошқаның илесі деп те аталады) тудырған тері тітіркенісіне қарсы дәрі ретінде қолданылады. Gumbo limbo тез өседі және тірі қоршау жасауға қолданылуы мүмкін, әсіресе тікелей жерге орналастырылған кесілген бұтақтардан немесе пионерлік түрлер ретінде қалпына келтіру жобалары үшін. Екі түрдің де туған жері Солтүстік-Шығыс Африканың (Сомали, ладан; Сомали және Эфиопия, мирра) және Арабияның (Оман және Йемен, ладан) кейбір аймақтары, бірақ олардың таралуы мен қолданылуы осы аймақтардан Индия мен Қытайға дейін кеңейді. Сол кезде мирра алтыннан да қымбат бағаланған. Қазіргі заманда осы ағаштардан алынған шайырлар қытайлық дәстүрлі медицинасы мен үнділік Аюрведа медицинасында бірнеше ауруларды емдеу үшін қолданылады. Шығыс медицинасында қан ағымын және цидің (өмірлік күш немесе рухани энергия) қозғалысын жақсарту үшін ладан және басқа да ингредиенттер бар таблеткалар бағаланады. Ал мирра артрит және астма сияқты ауырсыну мен қабынуды жеңілдету үшін қолданылады.