Кіріспе

Австралиядағы федерализмге шолу. Федерализм конституциялық принцип ретінде Австралияда 1901 жылдың 1 қаңтарында қабылданды – сол күні Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Тасмания, Виктория және Батыс Австралияның алты өздік басқаратын Австралия колониялары бірігіп, Австралия Ұлттық Одағын ресми түрде құрды. Ол Австралия Конституциясына сәйкес осы алты бастапқы штаттың федерациясы болып қала береді. Австралия – АҚШ (1789), Мексика (1824), Швейцария (1848), Канада (1867) және Бразилия (1891) елдерінен кейін әлемдегі ең көне федерациялардың алтыншысы. Австралия федерациясы құрылғаннан бері ресми (жазбаша) конституцияға салыстырмалы түрде аз өзгерістер енгізілді; бірақ іс жүзінде федеративтік жүйенің жұмыс істеу жолы үлкен өзгерістерге ұшырады. Оның ең маңызды өзгерісі – Ұлттық үкіметтің үстемдік позицияға қол жеткізуі.

Федерация

Генри Паркстің 1889 жылғы 24 қазандағы Тентерфилд сөйлемінен бастау алған Австралия колониялары 1890 жылдар бойы бірнеше конституциялық конвенциялар өткізді. Бұл нәтижесінде әзірленген Конституция жобасы жеке колонияларда халықтың дауысына салынды және, ақырында, сайлаушылармен бекітілді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте қажетті қолдау деңгейіне жеткен соңғы түзетулер енгізілгеннен кейін, ол Ұлыбританиядағы Императорлық Парламент тарапынан 1900 жылғы Австралия Ұлттық Конституциясы заңы ретінде қабылданып, Австралия Федерациясы процесін аяқтады. Федерацияның асығыссыз, жай-күйсіз ағыны шұғыл қажеттіліктің болмауына байланысты болды. Колониялар колониялар арасындағы сауда мен коммерцияға кедергі келтіретін тарифтерді алып тастаудан, стратегиялық маңыздылығын арттырудан және инвестициялық капиталға қол жеткізуді арзандатудан пайда көретін еді. Бірақ, ешқайсысы жеке алғанда, маңызды қозғаушы күш болған жоқ. Алайда, австралиялық ұлттық сананың алғаш рет пайда болуымен байланысты қарастырылғанда, олардың бәрі бірге жеткілікті болды. Бұл асығыстықтың жоқтығы олардың ең төменгі деңгейде орталықтандырылған одақ құруға деген ниеттерінде де көрінді.

Австралия Конституциясындағы федералды ерекшеліктер

Австралияның федералды жүйесі американдық федералды жүйеге үлкен ұқсастықпен құрылған. Бұған мыналар кірді: парламенттің өкілеттіктерін нақты санау (51-бап) және штаттардың емес, штаттарға кең "қалдық" өкілеттік беру (108-бап); "жоғарылық" ережесі (109-бап); күшті екіпалаталылық, онда штаттар халық санындағы үлкен айырмашылықтарға қарамастан, тең өкілдікке ие Сенат (7-бап); сенаторларды сайлау циклдары бойынша алмастырылатын түрлі топтарға бөлу (13-бап); үкіметтің кез келген деңгейінің әрекеттерін конституцияға қайшы деп жариялауға өкілетті Жоғарғы сот – Австралияның Жоғарғы соты құрылуы (71-бап); және күрделі екі кезекті түзету процедурасы (128-бап).

Австралия федерализмі дамуы

Федерация құрылғаннан бері үкімет деңгейлері арасындағы билік тепе-теңдігі негізін қалаушылардың көзқарасынан айтарлықтай өзгерді. Бұл өзгеріс билікті штат үкіметтерінен Одақ үкіметіне ауыстырды. Сайлаушылар конституциялық түзетулер арқылы Одақтың өкілеттіктерін кеңейту туралы ұсыныстарды көбінесе қабылдамаса да, Жоғарғы Сот Одақтың айқындалған өкілеттіктерін кеңінен түсіндіру арқылы бұған мүмкіндік берді. Басты фактор – Одақ үкіметінің негізгі кіріс көздеріне монополиялық қол жеткізуі. Австралия федерализмінің алғашқы жиырма жылында «координациялық» көзқарас сақталды. Координациялық федерализмде Одақ пен штаттар өздерінің жауапкершілік салаларында қаржылық және саяси тұрғыдан тәуелсіз болды. Жоғарғы Соттың осы жылдардағы бірқатар шешімдері Одақ үкіметінің өкілеттіктерін штаттардың құзырына кеңейту әрекеттерін қабылдамауымен нығайтылды. Одақтың өкілеттіктерін кеңейтуге Австралияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы да әсер етті. Алайда, нағыз бұрылыс 1920 жылығы «Инженерлер ісі» бойынша Жоғарғы Соттың шешімі болды, ол «Инженерлер қоғамы мен Аделаидалық пароход компаниясы» арасындағы дауға қатысты. Бұл шешім координациялық модельді және федерациядағы штаттардың орнын қорғаған бұрынғы қағидаларды жоққа шығарды. 1920-1930 жылдары ішкі және сыртқы факторларға жауап ретінде кооперативтік федерализм жүйесі қалыптаса бастады. Кооперативтік федерализмнің элементтері: несие нарығындағы үкіметаралық бәсекеге жауап ретінде Австралиялық несие кеңесінің құрылуы; Ұлы депрессия кезінде экономикалық басқару мен бюджеттік саясатты үйлестіру; және әдетте министрлер кеңесі түріндегі бірлескен консультативтік органдардың құрылуы. Екінші бұрылыс Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен және Одақ үкіметінің қаржылық ресурстарды жұмылдыруымен байланысты болды. Конституциялық негіздеме Одақ пен штаттарға салық салуға мүмкіндік берді. Алайда, 1942 жылы Одақ табыс салығына монополия орнату үшін заң қабылдады. Ол штаттарға қаржылық гранттар (96-бап бойынша) беру арқылы, олар өздерінің табыс салығын жинамаса, осы шартты орындады. Бұл схеманың заңдылығы Жоғарғы Сотта екі рет расталды. Одақ жүргізетін «біркелкі» табыс салығы Австралия федералдық жүйесінде Одақтың қаржылық үстемдігінің және вертикальді фискалдық теңгерімсіздіктің басты құралына айналды. Бұл жүйе Одаққа білім беру, денсаулық сақтау және көлік сияқты штаттардың дәстүрлі жауапкершілік салаларына арнайы мақсатты гранттар немесе қарыздар арқылы араласуға мүмкіндік берді. 1972-1975 жылдардағы Лейбористік үкіметтің осы «байланысты гранттарды» кеңінен пайдалануы Австралия Лейбористік партиясының федерализмнің кедергілеріне қатысты ұзақ жылдар бойы жинаған наразылығын шешуге мүмкіндік берді. Осылайша, ол Австралиядағы федералдық жүйеге қарсы Лейбористердің наразылығын азайтуға көмектесті. Заң шығару және қаржылық биліктің орталықтандырылуына қарамастан, федералды парламенттің ұлттық мүддеге қатысты реттеуге құқығы жоқ көптеген салалар бар. Бұл мемлекеттік және федералды үкіметтерді ауыл шаруашылығы өнімдерін сату және бәсекелестік саясаты сияқты салаларда нормативтік режимдерді құру үшін бірлесіп жұмыс істеуге итермеледі. Австралия жылдар бойы барлық аймақтардың өз қажеттіліктеріне қарай тең салықтық мүмкіндіктерге ие болуын қамтамасыз етуге бағытталған көлденең фискалдық теңестірудің (КФТ) жүйесін дамытты. 1933 жылдан бастап Одақ үкіметінің заңды органы – Одақ гранттар комиссиясы осы мақсатқа жету үшін штаттар мен аумақтар арасындағы трансферттерді қалай бөлу керектігін анықтауға жауапты болды. 2000 жылдан бастап Ұлттық қосылған құн салығынан түсетін таза табыс ГСТ жалпы мақсаттағы төлемдер ретінде Гранттар комиссиясы белгілеген қатаң теңестіру формуласына сәйкес бөлінеді. Бұл келісімге наразылық 2012 жылы қайта қарау туралы тергеу жүргізуге әкелді.

Федерацияны реформалау

Мемлекеттердің Ұлттар Достастығынан қаржылық трансферттерге тәуелділігі, "қайталау мен дубликацияның" жоғары деңгейі, соның салдарынан үкімет деңгейлері арасындағы саяси қақтығыстар мен шатасу тұрақты түрде сынға ұшыратып, "федерацияны реформалау" қажеттігі туралы шақырулар тудырады. 2009 жылы Руддтың Лейбористік үкіметі нақты мақсаттағы төлемдердің шамадан тыс басқаруын азайтуға бағытталған бірқатар реформаларды бастады. Соңғы кезде Эбботтың Либералды-Ұлттық партия коалициялық үкіметі "Федерацияны реформалау" тақырыбында Ақ кітап жасатты.

Аумақтар

Штаттардан басқа, Австралияда бірқатар территориялар бар. Олардың екеуі өзін-өзі басқарады: Австралия астаналық аумағы (ACT) және Солтүстік аумағы (NT). Қалғандары Австралия үкіметімен басқарылады. Барлығы конституциялық тұрғыдан Достастық Парламентінің билігінде. Конституцияның 122-бабында Достастық Парламентіне берілген, территориялардың басқаруы үшін заң шығаруға қатысты өкілеттік, ешқандай шектеулермен қамтылмаған. Бұл, әдетте, штаттарға олардың Конституциялық актілерімен берілген «бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет» өкілеттіктерімен тең келетін толық билік деп есептеледі. Алайда, Конституцияда федерация ішіндегі территориялардың рөліне қатысты дерлік ешқандай ереже жоқ. Мысалы, Сенат әр штаттан тең санда сенаторлардан құрылуы тиіс болған. Ерекше мәселе – территориялардың Сенатқа қатысуына тыйым салынған-дығы болды. Солтүстік территория мен Австралия астаналық аумағына екі-екі орын бөлінген, ал әр штатқа он екі орыннан берілген. Ресми түрде жеке ішкі территория болғанымен, Джервис шығанағы территориясы Өкілдер палатасындағы өкілдік үшін Феннер бөлімінің құрамына, ал Сенаттағы өкілдік үшін Австралия астаналық аумағының құрамына кіреді. Үш мекенделген сыртқы территорияның екеуі, атап айтқанда Рождество аралы мен Кокос (Килинг) аралдары, Солтүстік территорияның сенаторлары мен өкілдерімен өкілдік етіледі. 2019 жылдан бері Норфолк аралын Австралия астаналық аумағының сенаторлары және Бейн (2019 жылдан бері) немесе Канберра (2016-2019) округінің Өкілдер палатасының депутаты өкілдік етеді. Бұрын, 2015 жылға дейін өзін-өзі басқару кезінде жоғары дәрежедегі автономияға ие болғандықтан, ол өкілдікке ие болмаған. 1998 жылғы Солтүстік территориядағы референдумда Солтүстік территорияның штат мәртебесіне ие болу ұсынысы тартыспен қабылданды. Территорияны жаңа штат ретінде қабылдау, парламенттегі өкілдікке қаншалықты орын берілетіні туралы қиын мәселелерді тудырады, әсіресе оның халқы өте аз болғандықтан.

Үкіметаралық қатынастар және атқарушы федерализм

Екі деңгейлі үкіметтер арасындағы өзара байланыстың күшеюіне жауап ретінде, Австралия федерализмі үкіметаралық қатынастардың кең ауқымды тәжірибесін қалыптастырды. Олардың ең жоғары деңгейі – премьер-министр, штаттардың премьер-министрлері, екі өзін-өзі басқаратын аумақтың бас министрлері және Австралия жергілікті өкімет қауымдастығының президенті арасындағы ресми кездесулер. 1990 жылдардың басында бұл кездесулер Австралия Үкіметтері Кеңесі (COAG) ретінде заңдастырылды. COVID-19 пандемиясы басталған кезде COAG-тің ресми процедуралары «Ұлттық Кабинет» деп аталған үкімет басшыларының жиі, жедел және өзара келісіммен өтетін отырыстарына жол берді. 2005 жылы штат және аумақтық үкіметтер Канададағы Федерация Кеңесінің үлгісімен Австралия Федерациясы Кеңесін (CAF) құрды. Дегенмен, CAF бірнеше жыл ғана жұмыс істеді және пайдаланылмай қалды.