Кіріспе

Британдық автор Томас Берк (29 қараша 1886 – 22 қыркүйек 1945) – британдық жазушы. Ол Лондонның Клэпхэм-Джанкшн ауданында дүниеге келген. Оның алғашқы сәтті жарияланымдарының бірі – «Лаймхаус түндері» (1916) әңгімелер жинағы, ол Лондонның кедейлікке толы Лаймхаус ауданындағы өмірге арналған. Берк кітаптарының көптеген шығармаларында қытайлық кейіпкер Квонг Ли баяндаушы ретінде бейнеленеді. «Лаймхаус түндері» жинағынан алынған «Жарқын шам сағаты» атты поэма 1919 жылы Америка Құрама Штаттарында Артур Пенн музыкаға қойды. Сол жылы американдық режиссер Д.У. Гриффит жинақтағы «Чинктің және баланың» әңгімесін «Сынған гүлдер» фильмінің сценарийіне негіз ретінде пайдаланды. Гриффит «Кыял көшесі» (1921) фильмін Берктің «Қытай ауданындағы Джина» және «Лампа әні» шығармалары бойынша түсірді.

Өмір

Берк 1886 жылғы 29 қарашада Клэпхэм-Джанкшн қаласында Сидни Томас Берк болып дүниеге келді. Берктің әкесі ол бірнеше айлық болғанда қайтыс болды, содан кейін оны Поплардағы ағасымен бірге тұруға жіберді. Он жасында оны “іскерлікпен туған, бірақ өзін асырауға жеткілікті қаражаты жоқ” орта таптың балаларына арналған үйге көшірді. Берк он алты жасқа толғанда кеңседе жұмыс істей бастады, бұл жұмысты ол терең жек көретін. 1901 жылы ол “The Bellamy Diamonds” атты алғашқы кәсіби туындысын Spare Moments журналында жариялады. Сонымен қатар, 1910–1913 жылдары жарық көрген балалар поэзиясының бірнеше антологиясын редакциялады. 1915 жылы Берк “Nights in Town: A London Autobiography” атты еңбегін жариялады, онда ол Лондонның жұмысшы табының түнгі өмірін, соның ішінде “A Chinese Night, Limehouse” атты эссесін сипаттады. Алайда, ол 1916 жылы “Limehouse Nights” жарық көргенге дейін автор ретінде айтарлықтай танылмады. Қытай иммигранттары шоғырланған төменгі тап ортасында өтетін бұл мелодрамалық әңгімелер жинағы үш британдық журналда – The English Review, Colour және The New Witness – жарияланды және әдеби сыншылардың назарына ілікті. “Limehouse Nights” Берктің “Лондонның Қытай кварталының лауреаты” репутациясын қалыптастыруға көмектесті. Дегенмен, “Limehouse Nights” шығуымен бірге дау тудырды, оны “адамгершілікке қайшылығы үшін кітапханалар таратудан тыйым салды, ал Берк “Times Literary Supplement” басылымында “ашық агитатор” деп айыпталды, себебі ол Шығыс Лондондағы аралас ортаны көркем бейнелеген”. “Times Literary Supplement” газеті былай деп жазды:

“Батыс Үндістан док жолының маңындағы бұл зиянды жерге тиісті, тұрақты жарық берудің орнына, ол шамдар мен фейерверктерге ғана қанағаттанды”. Берк Лондон өмірін сипаттауды кейінгі әдеби туындыларында дамыта берді. Ол 1926 жылы жарық көрген “The Sun in Splendor” романымен өзінің көрінісін кеңейтті. Ол сондай-ақ Лондон ортасы туралы эсселерді жариялауды жалғастырды, олардың ішінде “Нағыз Ист-Энд” және “Менің замандағы Лондон” сияқты туындылары бар. Оның “Оттермолдың қолдары” атты әңгімесі 1949 жылы сыншылар тарапынан барлық уақыттағы ең жақсы детектив ретінде танылды.

Биографиялық қателіктер

Томас Берк өмірін дәл сипаттауға тырысу оның өмірінде кеңінен таралған, жастық шағы туралы көптеген құрастырылған әңгімелермен күрделіленеді. Берк өзінің төменгі топтар арасындағы өмір туралы терең білімге авторлық құқығын нығайту үшін қолданған осы автобиографиялық әңгімелерді жасауға және таратуға негізгі жауапкершілікті алды. Әдебиет сыншысы Энн Уичард атап көрсеткендей, Берк туралы біздің көптеген білімдеріміз "автобиографиялық болып есептелетін, бірақ шындықтан гөрі көбірек ойдан шығарылған нәрселерді қамтиды" деген жұмыстарға негізделген. Берк газет тілшілеріне "опиумханаларын ұстаған қытай философтарының аяқтарына отырып, қиын ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардан Шығыстың құпияларын, жақсылық пен жамандықты үйренгенін" айтқан. Берктің ерте өмірі туралы осындай романтикалық әңгімелер сол кездегі әдеби сыншылармен көбінесе қабылданып, оның замандастары тарапынан көп сынға түспеді. Берктің кейінгі жазбалары, соның ішінде «Лондонның ұлы» кітабы оның балалық шағын қала шеткеріндегі өмірінде дәлірек сипаттайды, бірақ оның көптеген өмірбаяндары жұмысшы табының өмірін жақсы білетінін көрсетеді. Осы құрастырылған өмірбаяндар Беркке Лондондағы қытайлар туралы сарапшы ретінде беделін орнатуға мүмкіндік берді, осы арқылы ол Лаймхаус туралы өзінің көркем шығармаларын сату үшін қолданған бейнені жасады. Уичард атап өткендей, Берк өзінің жазулары арқылы Лондонның қытай иммигранттары қауымдастығын бейнелеудің «көрінбейтін процесінде» өзін «көреген» ретінде көрсетті.

Бёрктің АҚШ-тағы қабылдануы

Бёрктің жұмысы, әсіресе «Лаймхаус түндері», өте жақсы қабылданды. Кинематографист Карл Браун 1973 жылғы «Д.У. Гриффитпен шығармашылық жол» еңбегінде былай деді: «Ағылшын тілінде оқитын барлық адам Лаймхаустың әрбір қараңғы және қауіпті көшесін, сондай-ақ бұрыштағы азық-түлік дүкеніне қалай бару керектігін жақсы білген». Америкалық режиссер Д.У. Гриффит «Лаймхаус түндерінен» алынған «The Chink and the Child» атты Берктің әңгімесін өзінің 1919 жылғы «Бұзылған гүлдер» (Broken Blossoms) үнсіз фильмінің негізі ретінде пайдаланды. Фильм сол кездегі блокбастер сияқты көлемді, стильді және танымал болды. Гриффит оқиғаның құқығы үшін мың фунт төледі, ол сол уақытта үлкен сома еді. Бұл Лаймхаус ауданы және Лондондағы кедейлік туралы халықтың білуін арттырды. Фильм 1936 жылы қайта түсірілді. Берктің әңгімелері негізінде тағы да фильмдер түсірілді. Чарли Чаплин «Иттің өмірі» (A Dog’s Life, 1918) фильмін «Лаймхаус түндерінен» алды, ал Берктің «Твинклтоз» (Twinkletoes, 1926) кітабы осы атпен фильмге бейімделді, оның басты рөлдерін Колин Мур, Талли Маршалл, Гладис Броквелл, Люсьен Литлфилд және Уорнер Оланд сомдады, режиссерлік жұмысын Чарльз Брабин жүзеге асырды. Морис Элвидің «Керлитоп» (Curlytop, 1924) фильмі Лаймхаус сахналарын біріктіреді, ал Берктің басқа да әңгімелері «Альфред Хичкок таныстырады» (Alfred Hitchcock Presents) бағдарламасы үшін материал ретінде қолданылды. 1949 жылғы британдық «Қайту жоқ» (No Way Back) фильмі Берктің «Берилл және Краучер» (Beryl and the Croucher) романының негізінде түсірілді.

Әдеби шығармалары

Томас Берк өзін туғаннан және рухынан лондондық деп есептеді, ал оның жазбаларының көп бөлігі Лондонның күнделікті өміріне арналған. Лондон жұмысшы табының ортасы мен халқы Берк шығармаларының маңызды бөлігіне айналды, ал төменгі таптың ортасы мен кейіпкерлердің «үлгілері» оның көркем және ғылыми эсселерінде қайта-қайта қолданылады. Берк жазуы Джеймс Гринвуд пен Джек Лондонның дәстүрін жалғастырады, олар Лондон көшелерін және ондағы адамдарды журналистік тұрғыдан бейнелейді. Берк 1915 жылы жарық көрген «Nights in Town» атты алғашқы кітабымен танылды. «Limehouse Nights» оның ең танымал жетістігі болды, бірақ ол «Nights in Town» кітабындағы сол материалды, тек көркем әдебиет түрінде қайталады. Шындығында, Берк сол материалды жазудың әртүрлі жанрларын жасау үшін пайдаланды: «Nights Town: A London Autobiography» эсселерінде, «Limehouse Nights» әңгімелерінде, «Twinkletoes» романында және «The Song Book of Quong Lee of Limehouse» поэзиясында. Берк жазбаларының көп бөлігі Лондонға, әсіресе Ист-Энд пен Лаймхаус аудандарына қатысты болғанымен, ол бірнеше эклектикалық және «ерекше емес» шығармалар да жариялады. «Night Pieces» (1935) және «Murder at Elstree or Mr. Thurtell and His Gig» арқылы Берк қорқыныш жанрында өзін сынап көрді. Оған қарамастан, Берк «The Beauty of England» (1933) және Англияның ауылдарын бейнелейтін «The English Inn» (1930) кітаптарын, сондай-ақ Лондон маңындағы серуендер туралы «The Outer Circle» кітабын жариялады. 1901 жылы «The Bellamy Diamonds» «Spare Moments» журналында жарық көрді, онда «әр апта сайын ең жақсы әңгіме үшін гвинея сыйлық ретінде берілді» (169).

Әдеби стиль және сары қауіп

Берктің әдеби стилі Лондонның драматикалық бейнесін жасау үшін бірнеше жазу ережелерін үйлестірді. "Limehouse Nights" және оның түрлі жалғаулары Беркті "Лондонның төменгі топтары арасындағы құмарлық пен кісі өлтіру туралы мелодрамалық әңгімелерді тарататын" деңгейіне жеткізді. Ғалымдар сондай-ақ "Limehouse Nights" шығармасындағы қытай иммигранттарының бейнесі, Шығыс Азиялықтарды Батыс әлеміне қауіп-қатер ретінде көрсеткен "Сары қауіп" тұжырымымен қалай байланысты екенін зерттеді. Ғалым Энн Витчард Берктің туындылары, қытай иммигранттарының Батыс бейнелерінің көпшілігінен өзгеше, "сол кездегі жағдайды ескеретін болсақ және Сакс Ромердің Фу Манчу триллерлерімен салыстырғанда, ерекше нәсілдік төзімділікті" көрсеткенін айтты, сондай-ақ "Limehouse Nights" шығармасында нәсілдер араласқандығына қатысты моральдық айыптаудың болмауын атап өтті.

Шығармашылық емес шығармалар

Томас Берк өзінің автобиографиялық "Nights in Town" кітабынан басқа, "Out and About" кітабында Қытай ауданы туралы құжаттық жазба жазды. "Қытай ауданына қайта оралу" деп аталатын тарауда Берк 1919 жылы Лаймхаус ауданына жасаған сапары туралы айтады. Досы Кобернмен бірге ол жерде болған Берк, "Лаймхаус түндері" кітабында сипаттаған Лаймхаустың жоғалып кеткенін байқайды. Ол Лаймхаустың қылмыс, сексуалдық қатынас және зорлық-зомбылық сипаттамалары жергілікті полиция тарапынан реттелгенін түсіндіреді. Берк жасаған қытай ауданының өмірі енді онда болмайды. Ол "Қытай ауданының тартымды ұяты жоғалып кетті" деп атап көрсетеді. Мэтт Хоулбруктың "Queer London" еңбегінде талдағандай, Томас Берктің кейінгі құжаттық жұмыстары Лондонның гомосексуалдық қауымдастықтарын, тікелей болмаса да, қарастырады. 1922 жылы Берк "The London Spy: A Book of Town Travels" кітабын жариялады, оның бір бөлігінде қаладағы қоғамдық кеңістіктерде еркектер арасындағы гомосексуалдық қатынастар сипатталады: "Тік туманды көшелердің бұрыштарында ғана [гомосексуалдық жұптар] іздеген жалғыздыққа жете алады. Жас ғашық үшін көше үйден де жеке болып сезіледі". 1937 жылы Берк "Сіздің қолайлылығыңыз үшін: Лондондықтар мен қонақтарға арналған нұсқаулық диалог" кітабын шығарды. Хоулбруктың сөзіне сәйкес, Берктің құжаттық еңбегі "заманауи сексуалдық нормаларға ирониялық, бірақ жасырылған айыптауды" ұсынады және жеке емес, қоғамдық кеңістіктерді, әсіресе, дәретханаларды гомосексуалдық құштарлықтың орындары ретінде қайта бекітеді. Лондонның ауызша және бейне картасын жасау арқылы, дәретханалардың орналасқан жерлерін нақты көрсете отырып, Берк "[ерлердің осы сексуалдық мүмкіндіктер туралы білімін формалдайды]" және "[осы орындарды қауіпсіз пайдалану үшін қажетті тактика туралы білімдерін кодификациялайды]". Берктің қалалық бақылаушы ретіндегі жұмысы оған Лондонның квир әлемін картаға түсіруге және Лондонның қоғамдық ескерткіштерімен өзара әрекеттесу гомосексуалдық қауымдастықтарды жеке тұлғаны қалыптастырудың тарихи баянына қаншалықты қатыстыратынын ойлануға мүмкіндік береді.

Екіншілік библиография

Р. Тёрстон Хопкинс, "Томас Бёрктің ізімен", «Лондон саяхаттары» XIII тарауы (Лондон: Брентано, 1928), 193–210 бб. Барри Миллиган, «Қызығу мен қайғы: Опиум және XIX ғасырдағы британдық мәдениеттегі Шығыс» (Шарлоттсвилл және Лондон: Вирджиния университетінің баспасы, 1995). Джордж А. Уэйд, «Кокни Джон Чынаман», «Ағылшын суреттері» журналы (1900 жылғы шілде): 301–07. Энн Витчард, «Әдеби Лаймхаус сарылары: Томас Бёрк және «Кайнатауның тартымды ұяты»», «Әдеби Лондон: Лондонды бейнелеудегі пәнаралық зерттеулер», 2, 2 (2004 жылғы қыркүйек): 7 б. http://homepages.gold.ac.uk/london_journal/september%202004/witchard.html.

" Ерекше мырзалар лигасы "

Quong Lee, Down East Limehouse-та шайхана иесі рөлінде сомдалған, Алан Мурдың "The League of Extraordinary Gentlemen" кітабының бірінші томында шағын эпизодтық рөлде пайда болады, онда ол басты кейіпкерлерге "Шайтан дәрігердің" іс-қимылдары туралы ишаралар жасайды.