Кіріспе

Швейцариялық дәрігер Марсель Юно (14 мамыр 1904 – 16 маусым 1961) – швейцариялық дәрігер және Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) тарихындағы ең табысты далалық өкілдерінің бірі. Медициналық училищені бітіргеннен кейін және Францияның Мулхаус қаласындағы хирург қызметін қысқа мерзімге атқарғаннан соң, ол ХҚКК өкілі болып тағайындалды және Екінші Итальян-Эфиопия соғысы кезінде Эфиопияда, Испания азамат соғысы кезінде Испанияда, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа мен Жапонияда жұмыс істеді. 1947 жылы ол өзінің тәжірибесі туралы «Қоралсыз жауынгер» атты кітап жазды. Соғыстан кейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) атынан Қытайдағы бас өкіл болып жұмыс істеді және 1950 жылы Еуропаға оралды. Ол Женева кантондық ауруханасында анестезиология бөлімін құрды және Женева университетінде осы мамандық бойынша алғашқы профессор атанды. 1952 жылы ол ХҚКК мүшесі болып тағайындалды және осы ұйымда көптеген тапсырмаларды орындағаннан кейін 1959 жылдан 1961 жылы қайтыс болғанға дейін вице-президент болды.

Балалық шағы мен білімі

Марсель Юно Швейцарияның Невшатель қаласында Ричард Сэмюэл Юноның (1868–1919) және Жанна Маргарита Боннеттің (1866–1952) жеті баласының бесіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Невшательдің тәуелсіз протестант шіркеуінде пастор болды, алғаш Бельгиядағы кеншілер ауылдарында, кейін Швейцариядағы Невшатель және Ла-Шо-де-Фон қалаларының маңындағы кедей топтарда қызмет етті. Соңғысы – Марсельдің балалық шағының көп бөлігі өткен жер. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, отбасы анасының Женевадағы үйіне қайтып келді. Анасы мен тәтесі күнкөріс үшін пансионат ашты. Юно 1923 жылы Женевадағы Кальвин колледжінде бакалавр дипломын алып білімін аяқтады – бұл мектепті Қызыл Кресттің негізін қалаушы Анри Дюнан да бітірген. Оқу кезінде ол қайырымдылық жұмысына ерікті болып қатысып, Женевадағы ресейлік балаларға көмек көрсету қозғалысын басқарды. Көңілді көмекшісі Анри Александр Юноның жан-жақты қаржылық қолдауының арқасында ол Женева мен Страсбургте медицина оқып, 1929 жылы медицина докторы ғылымын бітірді. Ол хирургия саласында арнайы білім алуды жөн көрді және Женева мен Францияның Мюльхауз қалаларындағы ауруханаларда стажировкадан өтті (1931–1935). 1935 жылы Мюльхаузда оқуын аяқтап, Мюльхауз ауруханасының хирургиялық клиникасының меңгерушісі болып жұмыс істей бастады.

Екінші италиялық-абсиниялық соғыс 1935/1936

Италияның Эфиопияға шабуыл жасағаннан кейін, 1935 жылғы 15 қазанда Джунод Женевадағы досынан қоңырау алды, ол оған Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) Эфиопиядағы делегаты лауазымын қабылдауды ұсынды. Мулхауздағы клиниканың бас дәрігерінің ынталандыруымен ол ұсынысты қабылдап, көп ұзамай екінші ХҚКК делегаты Сидни Браунмен бірге Аддис-Абебаға сапарлады. Ол 1936 жылғы мамыр айында Әбіссиния соғысы аяқталғанға дейін Эфиопияда болды. Сидни Браун заң саласындағы тәжірибесінің арқасында Эфиопияда тиімді ұлттық Қызыл Крест қоғамын құруға жұмыс істеді. Джунод Мысыр, Финляндия, Ұлыбритания, Нидерланды, Норвегия және Швецияның Қызыл Крест қоғамдары ұсынған Қызыл Крест жедел жәрдем машиналарын күтіп ұстау және координациялауға баса назар аударды. Эфиопиялық Қызыл Крест соғыс басталғанға дейін жақында ғана құрылғандықтан, ХҚКК және Қызыл Крест қоғамдары лигасынан қолдау алды, ал Италиялық Қызыл Крест ХҚКК-нің қызметтерін қабылдамағандықтан, кез келген ынтымақтастықтан бас тартты. Джунод үшін соғыс кезіндегі ең қиын жағдайлардың бірі – итальяндық әскерилер мен эфиопиялық қарулы топтардың Қызыл Крест жедел жәрдем машиналарын шабуылдауы болды. 1935 жылғы 30 желтоқсанда шведтік жедел жәрдем машинасына жасалған бомбалау салдарынан 28 Қызыл Крест қызметкері мен науқасы қаза тауып, 50 адам жарақат алды. Ол сонымен қатар екі тараптың технологиялық мүмкіндіктерінің үлкен айырмашылығымен сипатталатын осы соғыстағы бірқатар қорқынышты оқиғаларға куә болды. Басқа оқиғалардың ішінде ол итальяндық әуе күштерінің Десси қаласын бомбалауына, Дегехабур және Сассабане қалаларындағы бейбіт тұрғындарға қарсы күйдіргіш газ қолданылуына және соғыстың соңғы күндері Аддис-Абебаның тонау оқиғасына куә болды. Адамдар ағаштардың астында барлық жерде жатыр еді. Олардың саны мыңдаған болса керек. Жақындағанда, жүрегім аузыма келгендей, аяқтарында және әлсіз дене мүшелерінде қоршаған жаралар мен күйіктерді көрдім. Күйдіргіш газбен күйген денелерден өмірдің өзі кетіп бара жатты. "Абиет… Абиет…" Монотонды ән императордың панасына қарай көтерілді. Бірақ кімге аяныш керек еді? Олардың азабына кім көмектеседі? Дәрігерлер жоқ еді, ал біздің жедел жәрдем машиналары қираған. (Др. Марсель Джуно: Қарусыз жауынгер. ХҚКК, Женева, 1982, 61-бет)

Испаниядағы азаматтық соғыс 1936-1939 жылдар

1936 жылдың шілдесінде Халықаралық Қызыл Крест комитеті (ХҚКК) Испанияға, азаматтық соғыс басталған елге тексеру миссиясы үшін делегат іздеді. Тағы да Юнод таңдалды. ХҚКК-нің бастапқы үш апталық жоспарына қарамастан, ол үш жылдан астам уақытқа қалды, ал ХҚКК миссиясын кеңейтіп, Юнод басшылығымен ел бойынша тараған тоғыз делегаттан құрды. Қызыл Крест жұмысының кедергісіне Женева конвенцияларының азаматтық қақтығыстарға қолданылуының заңдық мәселесі тұрды. Шешім ретінде Юнод ХҚКК және соғысқан тараптар өкілдерінен құралған бірлескен комиссия құруды ұсынды, бірақ тараптар келісе алмады. Комиссия тұтқынға алынған әйелдер мен балаларды босату, бейтарап халықаралық аймақтар құру және тұтқындар тізімін жасау жұмыстарын үйлестіруі тиіс болды. Қызыл Крест ұйымының осы қақтығыстағы жұмысының заңдық негізі күмәнді болғанына қарамастан, Юнод соғысқан тараптарды тұтқын алмасу және басқа да мәселелер бойынша бірқатар келісімдерге қол қоюға және оларды іске асыруға көндіріп, көптеген адамның өмірін сақтап қалды. Барселона түскенге дейін ол қала үшін шайқасқан бес мың тұтқынның бостандыққа шығуына қол жеткізді. Ол сондай-ақ тұтқындар мен жоғалғандар туралы зерттеулер мен ақпарат алмасуды ұйымдастырды, алғаш рет азаматтық қақтығыс жағдайында Қызыл Крест карточкасын пайдаланды. Соғыс аяқталғанға дейін ХҚКК бес миллион карточка алмасуына көмектесті. . Сызықтың арғы жағында біреу болды, ал оның жақындары тірі ме, өлген ме екенін білмеді. Бұл белгісіздіктің ең үлкен азап екенін мен көп бұрын түсіндім. Мен көптеген қолдарды бір беттен екінші бетке жеткізілген қағазға созуға асыққандарын көрдім: Қызыл Крест карточкасы. Онда көп нәрсе болмады: аты-жөні мен мекенжайы және жиырма бес сөзден аспайтын хабарлама. Көбінесе ол қайтып келгенде цензура тек қолтаңбаны қалдырды, бірақ кем дегенде жақынының әлі де тірі екендігінің дәлелі болды. Содан кейін аты мен қолтаңбаны оқыған көздер қуаныштан жасқа толып, жылады. . (Др. Марсель Юно: Қарусыз жауынгер, ХҚКК, Женева, 1982, 115-бет)

Екінші дүниежүзілік соғыс 1939-1945 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Юнодты Женеваға Қызыл Крест Халықаралық Комитетінің (ҚХКК) хатымен шақырды және ол қайтадан ҚХКК делегаты болып тағайындалды, осымен Швейцария армиясының медициналық офицері міндеттерінен босатылды. Ол 1939 жылдың 16 қыркүйегінде Берлиндегі миссиясын бастады және ұзақ уақыт бойы Германияда және жақын арада оккупацияланатын аумақтардағы ҚХКК-нің жалғыз өкілі болды. Тек он бір күннен кейін, 27 қыркүйекте ол поляк әскери тұтқындары бар лагерьді барлап көрді. 1940 жылдың маусымында ол француз әскери тұтқындарын жоспарланған жазалау шарасы ретінде, неміс парашютистерінің жойылғаны туралы жалған хабарламаға жауап ретінде атудан сақтап қалды. Ол тағы да Женевадағы ҚХКК-нің әскери тұтқындар жөніндегі орталық бюросының қолдауымен әскери тұтқындар туралы ақпаратты жинау және алмасуды ұйымдастырды. Бұл соғыстағы басты міндеттер – әскери тұтқындар лагерьлеріндегі Женева конвенцияларының орындалуын бақылау және оккупацияланған аумақтардағы азаматтық халыққа азық-түлік пен медициналық жабдықтарды тарату болды. Дегенмен, азаматтық халыққа көмек көрсету ҚХКК-нің заңмен белгіленген міндетіне кірмейтін және 1949 жылғы Төртінші Женева конвенциясына дейін солай болып қалатын мәселе еді. Осы жұмыстың логистикалық қолдауын қамтамасыз ету үшін Юнод Қызыл Крест кемелерін, ҚХКК-нің бейтарап белгілерімен арнайы белгіленген, қажетті тауарлар мен жабдықтарды жеткізу үшін пайдалануды енгізуге ұмтылды. Мысалы, Бельгия ("Caritas I", "Caritas II" және "Henri Dunant"), Түркия ("Kurtulus", "Dumlupinar") және Швеция ("Hallaren", "Sturebog") бірнеше кемелерді ұсынды. Өкінішке орай, 1942 жылдың 9 маусымында "Sturebog" бейтарап белгілеріне қарамастан итальяндық ұшақпен батып кетті. Біз үш апта бойы "Sturebog" Александрияға аман-есен жеткені туралы хабарды асыға күттік. Женева Лондон, Рим, Берлин және Анкарада оның қайда екенін анықтауға тырысты. "Sturebog" теңізде жоғалып кетті және біз оның тағдыры туралы ештеңе білмейтінімізді ойлай бастадық. Содан бір күні Палестина жағалауында екі бедуин жағадан келе жатып, құмға жартылай көмілген дене тапты. Ол "Sturebog" кемесінен аман қалған жалғыз португалдық теңізші еді. Ол бірте-бірте қалпына келді және бір аптадан кейін оқиғаны айта алды. "Sturebog" Пирейден шыққаннан кейін бірден екі итальяндық ұшақ оның үстінен ұшып өтті. Олар айналып-айнала ұшып, кеменің ақ түсті қабырғасына салынған үлкен қызыл кресттерді байқауға жеткілікті уақыт болды. Дегенмен олар бомба тастап, "Sturebog" кемесін екіге бөлді. (Др. Марсель Юно: Қарусыз жауынгер, ҚХКК, Женева, 1982, 202-бет) 1944 жылдың желтоқсанында Юно Евгения Жоржетта Перре (1915-1970) әйеліне үйленді. Делегат қызметінен қысқа үзіліс жасағаннан кейін, оның бір бөлігінде ол Женевадағы ҚХКК штаб-пәтерінде жұмыс істеді, ал 1945 жылдың маусымында ол Жапонияға жіберілді және 9 тамызда Токиоға келді. Оның бастапқы міндеті жапон лагерьлеріндегі әскери тұтқындарды тексеру және Жапония аумағындағы Женева конвенцияларының орындалуын қадағалау болды. Оның Жапониядағы миссиясы әйелі үйде бала күтіп жатқан кезде өтті. Хиросимаға (1945 жылдың 6 тамызы) және Нагасакиге (1945 жылдың 9 тамызы) атом бомбалары тасталғаннан кейін және жапондықтардың капитуляциясынан кейін Юнод әскери тұтқындар лагерьлерін эвакуациялауды және одақтастардың көбінесе ауыр жарақат алған тұтқындарды құтқаруын ұйымдастырды. 30 тамызда ол Хиросимадағы жағдайдың фотосуреттері мен телеграммалық сипаттамасын алды. Ол дереу көмек көрсету миссиясын ұйымдастырды және 8 қыркүйекте оқиға орнына жеткен алғашқы шетелдік дәрігер болды. Оған американдық тергеу тобы, екі жапондық дәрігер және 15 тонна медициналық жабдықтар еріп келді. Ол бес күн бойы сол жерде болды, осы уақытта ол барлық ірі ауруханаларды аралап, жабдықтарды таратуды ұйымдастырды және жеке медициналық көмек көрсетті. Ол ҚХКК-ге тапсырған Хиросимадан алынған фотосуреттер, жарылыстан кейін Еуропаға жеткен қаланың алғашқы суреттерінің бірі болды. Сағат 8.15-те өрттен сағат тоқтады. Бұл, мүмкін, адамзат тарихында жаңа дәуірдің басталуын сағат бетінде жазылған алғашқы жағдай болды. (Др. Марсель Юно: Қарусыз жауынгер, ҚХКК, Женева, 1982, 300-бет)