Кіріспе
Breguet 19 (Breguet XIX, Br.19 немесе Bre.19) – француздық Breguet компаниясы жобалаған және 1924 жылдан бастап шығарылған, ұзақ қашықтыққа ұшулар үшін де қолданылған, жартылай қанатты бомбалаушы және барлау ұшағы.
Даму
Breguet 19 – бірінші дүниежүзілік соғыстағы өте табысты Breguet 14 бомбалаушысының ізбасары ретінде жобаланды. Алғашқыда, ол төрт қанатты бұранданы қоздыратын Bugatti U 16 қозғалтқышымен жабдықталуы тиіс болған, және осы қозғалтқышпен жабдықталған прототипі 1921 жылғы қарашада 7-ші Париж авиашоуында көрсетілді. 1922 жылғы наурызда бір Renault 12Kb тік қозғалтқышымен жаңартылған үлгі ұшты. Сынақтардан кейін, Breguet 19 1923 жылдың қыркүйегінде француз әскерінің Әуе күштерінен (Aéronautique Militaire) тапсырыс берді. Жаппай өндіріс, Әуе күштері және экспорт үшін, 1924 жылы Францияда басталды.
Пайдалану тарихы
Breguet 19 испандық азаматтық соғыста алғашқы ұрысқа түсті, онда ол Испания Республикалық Әуе Күштерінің (Үкіметтің) бомбалаушы әскерлерінің басты күші болды.
Грекия
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Греко-Италия соғысында соғыс басталғанда 18 Брегет ұшағы қолданыста болды, оның ішінде I корпус командасының бағынысындағы 1 бақылау (немесе әскерлік ынтымақтастық) Мира Коринфке жақын Периджалиде, ал II корпус командасының бағынысындағы 2 бақылау Мира Лариса және Козаниде орналасқан. 1940 жылғы 4 қарашада 2 Мирадан Грекия Корольдік Әуе күштерінің Брегет ұшағы шабуылдаған 3-ші Юлия Альпі дивизиясын іздеуге жіберілді, оны Мецовоға жақын тау жолында тапты. Италия дивизиясын бомбалауға жіберілген тағы үш Брегетке Fiat CR.42 истребительлері шабуыл жасады. Бір Брегет атып түсірілді, біреуі апатқа ұшырады, ал үшіншісі ауыр зақымдалған күйде базаға қайтып келді.
Нұсқалар
Br.19.01 Бірінші Breguet 19 прототипі, ол алғаш рет 1922 жылдың наурыз айында ұшқан, кейіннен Испания үкіметі сатып алған. Br.19 TF Super Bidon 1929 жылы салынған, Атлантикалық мұхитты басып өтуге арналған соңғы және ең жетілдірілген ұзақ қашықтыққа арналған нұсқасы. Француздық Super Bidon – үшінші Br.19 TR Hispano, Point d'Interrogation деп аталды, өзгертілген фюзеляжы, қанатының ұзындығы және жалпы жанармай сыйымдылығы болды. Ол Hispano Suiza 12Lb қозғалтқышымен жабдықталған, кейіннен Hispano Suiza 12NLb қозғалтқышымен ауыстырылды. 1933 жылы Испанияда жабық кабинасы бар тағы бір ұшақ салынды. Cuatro Vientos деп аталатын бұл ұшақ Севильядан Кубаға ұшып, Мексикаға жетуге тырысқанда жоғалып кетті. Br.19 ter Ұзақ қашықтыққа арналған нұсқалармен алынған тәжірибелерді пайдалана отырып, 1928 жылы, мүмкін экспорт мақсатында, осы жетілдірілген барлау нұсқасы әзірленді. Ол тек прототип ретінде қалды (азаматтық тіркелме F AIXP).
Жазу нұсқалары
Стандартты және модификацияланған Breguet 19 ұшақтары көптеген рекордтық ұшуларда қолданылды. Біріншісі – Br.19 прототипі, ол 1923 жылғы 17 ақпанда Мадридтегі әскери ұшақтардың жылдамдық байқауында жеңіске жетті. 1923 жылғы 12 наурызда ол жүк тасымалдауда халықаралық биіктік рекордын орнатты. Кейіннен оны Испания үкіметі сатып алды. Көптеген экипаждар Br.19 ұшақтарында ұзақ қашықтыққа ұшты. 1925 жылғы ақпанда Тиффри Брюссельден Леопольдвиллге, Африканың орталық бөлігіне ұшты. Жапондық "Asahi Shimbun" газеті екі Br.19 A2 ұшағын сатып алып, оларды қосымша отын бактарымен жабдықтады. 1925 жылғы шілдеде Х. Абэ мен К. Кавачи Токио – Париж – Лондон бағытында ұшты. 1926 жылғы 27 тамыз бен 25 қыркүйек аралығында Болеслав Орлинский басқаратын поляк экипажы өзгертілген Br.19 A2 ұшағымен Варшава – Токио және кері бағытын ұшты, жол жүзінде оның төменгі қанатының бірі сынғанына қарамастан. 1928 жылғы 8 маусымда грек Br. A2 ("ΕΛΛΑΣ" en: Hellas), К. Адамидис пен Э. Пападакос басқарды, Жерорта теңізі бойындағы ұзақ сапарға шықты және 1 шілдеде Афинадағы Татои әуежайына апатсыз қонды. 1927-1930 жылдары Румыния, Югославия және Польшаның Br.19 ұшақтары Кіші Антантаның әуе жарыстарында жиі пайдаланылды. Breguet 19 GR және TR ұшақтары бірнеше әлемдік рекордтарды орнатты, көбінесе ұзақ қашықтыққа тоқтамай ұшу бойынша, 1925 жылғы 2-3 ақпанда Арахарт пен Лемайтрдың Парижден Вилла-Сиснеросқа 24½ сағат ішінде жасаған ұшуынан бастап. 1926 жылғы 14-15 шілдеде Гирьер мен Дордилли Париж – Омск бағытында жаңа рекорд орнатты, ол 31 тамызда – 1 қыркүйекте Шаль мен Вайзер, ал 28 қазанда Диедон Кост және Риньо бұл көрсеткішті жаңартты. 1927 жылғы 10 қазаннан 1928 жылғы 14 сәуірге дейін Кост және Ле Брикс Br.19 GR (Nungesser Coli деп аталды) ұшағымен әлемді айналып келді, бірақ Сан-Франциско мен Токио арасындағы сапар кемемен жасалды. "Супер Бидон" Атлантиканы аралау үшін арнайы жасалды. Ол "Сұрақ белгісі" ("Point d'Interrogation") деп аталды. Диедон Кост пен Морис Беллонте осы ұшақта 1929 жылғы 27-29 қыркүйекте Парижден Мульларға тоқтамай ұшу бойынша рекорд орнатты. 1930 жылғы 1-2 қыркүйекте олар Парижден Нью-Йоркке ұшты, бұл – Солтүстік Атлантиканы шығыстан батысқа тұрақты қанатты ұшақпен алғашқы тоқтамай жасалған өткел. Екінші "Супер Бидон", испандық "Cuatro Vientos", 1933 жылғы 10-11 маусымда Севильядан Кубаға жасалған трансатлантикалық ұшудан кейін Мексика үстінде М. Барберан мен Дж. Коллар Серрамен бірге жоғалып кетті.
Тірі қалған әуе кемелері
Breguet Br.19 GR no.1685 Nungesser et Coli, Парижге жақын Le Bourget әуе және ғарыш мұражайында (2009 жылдан бері көпшілікке көрсетілмейді)
CASA Br.19 TR Bidon Jesús del Gran Poder, Museo del Aire, Cuatro Vientos, Мадрид
Breguet Br.19 TF Super Bidon Point d'Interrogation, Әуе және ғарыш мұражайында (реставрацияланған, көпшілікке көрсетіледі)
CASA Br.19 TR Bidon Jesús del Gran Poder, in the Museo del Aire, Cuatro Vientos, Madrid
Breguet Br.19 TF Super Bidon Point d'Interrogation, in the Musée de l'Air et de l'Espace (restored, on public display)