Кіріспе

1599 жылғы Диампер колониялық псевдо диоцездік синоды

1599 жылдың маусымында Диамперде (жергілікті емес дереккөздерде Диампер деп белгілі) өткен Диампер синоды (Удайамперур синоды), Малабар жағалауының ежелгі Сент-Томас христиандары (Ма́р Тома Насранилер деп те белгілі) үшін ережелер мен регламенттер жасаған диоцездік синод немесе кеңес болды. Бұл синод оларды формалды түрде бағындырып, Үндістанның бүкіл Метрополиясын Ангамале диоцезіне төмендетіп, Латын шіркеуінің Падроадо миссионерлері басқаратын Гоа архиепископтығына бағынышты етті. Бұл синод сонымен қатар мәжбүрлі литургиялық латыншалауды және жергілікті дәстүрлер мен сенімдерден бас тартуды енгізді, нәтижесінде Сент-Томас христиандарының Кунан Кресіне берген ант деп белгілі маңызды шіркеулік наразылығына және 17 ғасырдың ортасында болған жарылысқа әкелді.

Сент-Томас христиандарының ерте тарихы

Сент-Томас христиандары, өздерінің тегін іздеген, Персияның Шығыс шіркеуімен және Селевкия-Ктесифон патриархымен рухани байланыста болды және олардың епископтарына сенді. Осылайша, Таяу Шығыстан келген епископтар шіркеудің рухани жетекшілері болса, Керала шіркеуінің жалпы басқаруын Арккадияккон немесе Архидиакон деп аталатын жергілікті дін қызметкері жүзеге асырды. Ол Сент-Томас христиандары қауымының басшысы болды. Шетелдік епископтар көп болған кезде де, бүкіл Сент-Томас қауымы үшін тек бір ғана архидиакон болды.

Португал миссионерлері мен Сент-Томас христиандары

Педро Альварес Кабрал бастаған португал флоты 1500 жылы 19 мүшеден тұратын миссионерлік топпен Малабарға келді. Олардың жартысынан астамы францискандықтар еді. Кейіннен Португалиядан келген көптеген топтардың құрамында миссионерлер болды. Алғашқыда португал миссионерлері Сент-Томас христиандарымен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ 1520 мен 1530 жылдар аралығында олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлай бастады. Бұл португалдардың Малабар христиандарына өздерінің шіркеу дәстүрлерін таңуларының нәтижесінде болды. 1552 жылғы айырылыс арқылы 1552 жылға қарай Шығыс шіркеуі құлап, Иоганн Сулақа басқарған топ (қазіргі халдей католик шіркеуі) Рим шіркеуімен бірлікке келді. Бұл айырылыс Малабардағы Сент-Томас христиандары шіркеуіне қалай әсер еткенін нақты айту қиын. Айырылыстан кейін несториандық және халдей католиктері екі топ та өз епископтарын Кералаға жіберуге кірісті. Кейіннен Ангамалидың Ыбырайымы деп танылған Ыбырайым Шығыс шіркеуінің соңғы епископтарының бірі болды. Мар Абрахам алғаш рет 1556 жылға дейін дәстүрлі несториан патриархатынан несториан епископы ретінде Үндістанға келді. Португалдар оны тұтқындап Лиссабонға жіберді, бірақ ол жол жүрісінде Мозамбикте қашып, Месопотамияға барып, Рим папасына адалдық серт берген халдей патриархы Абдисоға жетті. Патриарх Ыбырайымды қайта киялады, оны Папа Пий IV-ге хаттармен бірге жіберді. Ыбырайым үшінші рет епископтыққа бекітілді.

Синодқа дайындық

Ыбырайымның қайтысынан кейін Гоа архиепископы Алексио де Менезес Ангамали архиепископиясын Гоаның бағынысына алуға тырысты. Менезес Ангамалидің әкімшісі ретінде Франсис Росты тағайындады. Бірақ сол кезде Архиепископ Жорж (Кресттің), әдет-ғұрып бойынша және Ыбырайымның тағайындауымен Ангамали архиепископиясының басқаруын өз қолына алды. Сондықтан Менезес әкімшіні қызметтен алуға мәжбүр болды. Бірақ Менезес Сент-Томас христиандары Папаның рухани билігіне толыққанды бағыну керек деп шешті. Ол үшін Гоаның вице-королінен, Кочин португал капитанынан және Кочин патшасынан көмек сұрады. Епархияның бас кеңсесі Ангамали емес, Кочин маңындағы португал бекінісі Диампер (Удайамперур) деп аталатын шағын жер Синодты өткізу орны ретінде таңдалды.

Синод

Синод 1599 жылғы 20 маусымда Диампер (Удайампероор) шіркеуінде салтанатты түрде басталды және 1599 жылғы 26 маусымға дейін жалғасты. Синодқа 153 жергілікті дін қызметкері және 660 мирян қатысты. Менезес синодқа төрағалық етті. Бабыл патриархы дінге қарсы және жақыншыл деп айыпталып, Римнің тағайындағаннан басқа ешқандай епископты қабылдамайтынына ант берді. Диампер синоды Сент-Томас христиандарының шіркеуін латыншаға көшіруді бекітті. Ғлымдар синодтың заңдылығына күмән келтірді және оның канондық құқықты бұзған-бұзбағанын қарастырды, себебі синодты жақын маңдағы архиепископтың айыптау қаупімен шақырылған, ал ол Папаның рұқсатымен, емес, қарапайым епархиялық архиепископ емес, шектеулі өкілеттіктермен апостолдық әкімші тағайындауға рұқсат алған.

Синодтың жарлықтары

Синод тоғыз отырысқа (сессияға) бөлінген 200 қаулы шығарды. Несторий, Феодор және Диодордың анафоралары (соңғысы қазір жоғалып кетті) күштен шығарылып, олардың қолжазбаларын жою үшін Менезиске жеткізу сұралды.

Шешімдер қоғамдық өмірге әсер етті

Диампер Синоды индуистердің көптеген сенімдерін, әсіресе қайта туу, тағдыр және жұлдыжосымен байланысты наным-сенімдерді айыптады. Сент-Томас христиандары арасында кең таралған неке, өлім, туу және төменгі касталарды тиген кезде тазарумен байланысты индуистік рәсімдер мен әдет-ғұрыптар толығымен тоқтатылды. Оларға тіпті Онам сияқты индуистік мерекелерге қатысуға тыйым салынды. Синод сондай-ақ, әрбір адам, дініне қарамастан, барлық жақсы және жұмаққа жетелейтін заңдары арқылы құтқарылуы мүмкін деген сенімді де сынады. Синод христиан мұғалімдеріне мектептерінде индуистік құдайлардың бейнесін орнатуға немесе пайдалануға тыйым салды. Көп әйел алу және қалыңдықтармен қарым-қатынасқа тыйым салынды, сондай-ақ дін қызметкерлеріне некелесуге, индуист әміршілеріне әскери қызмет етуге және басқа да дүниелік құмарлықтарға баруға тыйым салынды. Бұрын христиан шіркеулерінде индуист музыканттары бағдарламалар өткізген, бірақ Синод бұл амалды толығымен тыйым салған.

Кітаптарды жою

XVI жарлықта Сирия тіліндегі барлық қолжазбалар шіркеулерді аралап жүрген архиепископқа немесе оның өкіліне берілуі тиіс еді. Баспа кітаптарының жетіспеуіне байланысты Құрбанға арналған қолжазбалар бұл жарлықтан тыс қалды.

Синодты қабылдау

Шіркеу басшылары синодтың нәтижесі олар күткендей тиімді болмағанын байқады. Католик энциклопедиясының (1913) айтуынша: "Ежелгі шығыс обрядтары қасақана римдік үлгіде өзгертілген жалғыз жағдай – Униат Малабар христиандары, онда бұл Рим билігінің емес, Гоа архиепискобы Алексиус де Менезестің және оның португалдық кеңесшілерінің Диампер синодында (1599) ескі Малабар обрядын бұзуға тырысқан жаңылыс ынтасы болды". Диампер синодынан кейін, 1599 жылдың 25 қарашасында архиепископ Папаға синод пен оның жұмысы туралы ақпаратты қамтитын хат жіберді. Хатта Менезестің еңбегі мақталып, Менезесті немесе Франциск Росты олардың епископы етіп тағайындау туралы өтініш білдірілді. Алайда, бұл хат архиепископтың нақты сезімдерін толыққанды көрсете қоймайды, себебі ол сол кезде португалдықтардың ықпалында толығымен қалып, олардың нұсқауларын орындаудан басқа амалы қалмаған еді.

Әкімшілік өзгерістер

1600 жылы Аңғамалы архиепископтығы Гоа епископтығының қарауына өтіп, епископтық деңгейіне төмендетілді. Осылайша португалдық Падроадо билігі орнатылып, Сент-Томас христиандарының епископтары португалдық Падроадо арқылы тағайындала бастады. Португалдық Падроадо тұсында Сент-Томас христиандарын басқару үшін латын епископтары тағайындалды. Франсис Рос 1599 жылғы 5 қарашада Ыбырайымның ізбасары ретінде тағайындалды. Епископ Рос барлық билікті өзіне шоғырландырып, архидиаконның құзыретін дерлік жойды. Роз 1624 жылғы 16 ақпанда қайтыс болды, ал оның орнына епископ Стивен Брито келді. Георгий Крест шамамен 1634 жылы қайтыс болды, оның орнын архиекон Томас басты. Брито 1641 жылы қайтыс болды, ал оның орнына епископ Гарсия Франциск тағайындалды. Франциск пен Томас арасында үнемі қақтығыс болып тұрды.

Ұлы иілген крест анты (Кунан крест анты)

Португалиялық Падроадоның қатал үстемдігі Сент-Томас христиан қауымынан күшті наразылық тудырды. Алғашқы ресми наразылық 1653 жылы болды. Архиекон Томаның жетекшілігімен, Насранилер 1653 жылғы 24 қаңтарда (М. Е. 828 Макарам 3) Маттанчерри шіркеуінде жиналып, "Бүгілген кресттің Ұлы серті" деп белгілі болған ант қабылдады. Крестке тигісе алмағандар крестке арқан байлап, арқанды қолдарымен ұстап ант берді. Салмағының әсерінен крест сәл бүгілген дейді, содан бері ол "Бүгілген крест серті" (Куонен Курису Сатьяма) деп аталады. Анттың нақты сөздері әлі де даулы. Анттың мәтіні туралы әртүрлі нұсқалар бар, бірінде ант португалдықтарға қарсы, екіншісінде иезуиттерге қарсы, үшіншісінде Рим шіркеуінің билігіне қарсы бағытталған деп айтылады.

Сент-Томас христиан қауымындағы жік алу

Кунан крестіне берілген антынан кейін төрт ай өткен соң, шіркеудің он екі діни қызметкері Архиекон Томасқа қол қойып, оны І Томас деп киялады. Португал миссионерлері Сент-Томас христиандарымен келісуге тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Франциск Рос Сент-Томас христиандарының олардың ежелгі митрополит атағын жоюға қарсылық танытып отырғанын түсінді. Ол Диампер синодын алмастыру үшін жаңа синод шақыруды шешті. 1603 жылы Ангамалыдағы екінші синод өтті, ал 1608 жылы Ангамалы қайтадан жеке архиепископтыққа айналды. Кейін Папа Александр VII Жозеф Себастьян басқаратын кармелиттер делегациясын жіберді, олар Сант-Томас христиандарының көпшілігін, соның ішінде Палливеттил Чанди Катанар мен Кадавил Чанди Катанарды архиеконның митрополит ретінде киялауының заңды емес екеніне көндірді. Томас І-нің киялауының дұрыстығы күмәнді болғандықтан, ол жақтастарынан айырыла бастады. Темірде, Себастьян Римге оралып, 1659 жылдың 15 желтоқсанында Пападан епископқа кияланды. Жозеф Себастьян 1661 жылы Кералаға оралды және қысқа мерзім ішінде Томас І-ге қарасты көптеген шіркеулерді Римге қайтарды. Осылайша, 1663 жылға қарай 116 шіркеудің 84-і Себастьянды қолдады, ал тек 32 шіркеу ғана Томас І-ді қолдады. Алайда, 1663 жылы голландтар Кочинды басып алғаннан кейін португалдар Малабар жағалауындағы билігінен айырылды. Голландтар барлық еуропалықтардың Малабарды тастап кетуін бұйырды. Кераладан кету алдында, 1663 жылдың 1 ақпанында Себастьян Палливеттил Чандиді Рим шіркеуіне адал Томас христиандарының метрани етіп киялады. Томас І, осы аралықта, епископ ретінде канондық киялау алу үшін әртүрлі шығыс шіркеулеріне өтініштер жіберді. 1665 жылы Сирия православие шіркеуінің епископы Грегориос Абдал Джалель Үндістанға келді және Томас І басшылығындағы топ оны құшақ жайып қарсы алды. Епископ Томаның Сирия православие патриархатына жіберген хатына жауап ретінде жіберілді. Абдул Джалиль епископы Томас І-нің епископтық тізбегін реттеді. Содан кейін Палливеттил Чандидің католик шіркеуімен байланысты тобы өзін Пажаякутукар ("Пажаякуор фракциясы" немесе "Ескі партия") деп атады, ал Томас І-ге адал топ Путханкутукар ("Путхенкуор фракциясы" немесе "Жаңа партия") деп аталды. Бұл атаулар біршама даулы болды, өйткені екі топ та өздерін Сент-Томас дәстүрінің нағыз мұрагерлері деп санайды және екіншісін еретик деп есептеді. Грегориос Абдал Жалелдің бұл сапары Путхенкур фракциясына Батыс Сирия литургиясын, әдет-ғұрыптарын және жазуын біртіндеп енгізді. Антиохия Сирия православие шіркеуінің прелаттарының сапарлары содан бері жалғасты және бұл Шығыс Сирия ритуалдық литургиясын Батыс Сирия ритуалымен және Шығыс Православ Қауымдастығының Миафизит Христианологиясына жататын фракциямен біртіндеп алмастыруға әкелді. Пажаякур фракциясы Шығыс Сирия дәстүрлерін және Диофизит сенімін сақтап, католик шіркеуінде қалды. Осы процесте Сент-Томас христиандары Шығыс Сирия және Батыс Сирия тармақтарына бөлінді. Кейін тағы да бөліністер болды, нәтижесінде Сент-Томас христиандары қазіргі уақытта бірнеше түрлі шіркеулерге жатады. Пажаякур фракциясы Сиро-Малабар шіркеуі мен Халдей Сирия шіркеуі болып бөлінді, ал Путхенкур фракциясы Джейкобиттік Сирия христиан шіркеуі, Маланкара православиелік Сирия шіркеуі, Оңтүстік Үндістан шіркеуі Сент-Томас англикан шіркеуі, Мар-Тома Сирия шіркеуі, Үндістанның Сент-Томас евангелистік шіркеуі, Сиро-Маланкара католик шіркеуі және Малабар тәуелсіз Сирия шіркеуі болып бөлінді.