Кіріспе

8-11 ғасырлардағы Скандинавия өнері мен викингтер қоныстарының сурет өнері, сондай-ақ, норвегия өнері деп те аталады. Бұл термин скандинавиялық викингтердің және Британ аралдары мен Исландия сияқты алыс елдердегі олардың қоныстарының 8-11 ғасырлардағы сурет өнері үшін кеңінен қолданылады. Викингтер өнері кельт, герман, кейінгі романдық және Шығыс Еуропа өнерімен ортақ көптеген дизайн элементтерін қамтиды, осы дәстүрлердің әрқайсысымен байланысты әсерлерді бөліседі. Қазіргі кездегі викингтер өнері туралы білім металл және тастан жасалған берік заттарға негізделген, ал ағаш, сүйек, піл сүйегі және тоқыма бұйымдары көбінесе сақталмайды. Сондықтан, қазірге дейін жеткен көркемдік мұра толық емес. Археологиялық қазбалар мен жаңа жатқандықтар болашақта осы жағдайды жақсартуы мүмкін, бұрынғыдай. Викингтер өнері көбінесе шамамен уақыт бойынша реттелген стильдерге бөлінеді, бірақ Скандинавиядан тыс жерлерде жергіліктік әсерлер күшті болуы мүмкін және стильдердің дамуы осылайша анық болмауы мүмкін.

Тарихи контекст

Викингтердің аймақтық шығу тегі континенттік Еуропаның ең солтүстік жарым аралы – Скандинавияда жатыр, ал «Викинг» термині олардың жағалау шабуылдарына берген атауынан туындаған болуы мүмкін – осы қызмет арқылы көптеген көрші мәдениеттер аймақтың тұрғындарымен танысқан. Викингтер 8-ші ғасырдың соңынан 11-ші ғасырдың ортасына дейін Еуропаның солтүстік-батыс жағалауындағы бай нысандарға шабуыл жасады. Христиандыққа дейінгі саудагерлер және теңіз қарақшылары болған викингтер 793 жылы Линдисфарн аралындағы христиандық монахтар қауымына жасаған шабуылдарымен тарихқа енді. Викингтер бастапқыда ұзын кемелерін маусымдық түрде Еуропа жағалауларына, портына және өзендердегі елді мекендерге шабуыл жасау үшін пайдаланды. Кейіннен викингтердің қызметі Скандинавиядан шығысқа, батысқа және оңтүстікке сауда сапарларын қамту үшін кеңейді. Олар өзен жүйелері арқылы Ресейге және Қара және Каспий теңіздері аймақтарына, сондай-ақ Британ аралдары, Исландия және Гренландия жағалауларына үнемі қайталап сапарлар жасады. Христофор Колумбтың кейінгі сапарларынан бұрын викингтер Ньюфаундлендке жеткенін көрсететін дәлелдер бар. Сауда және саудагерлік қызметтер осы аймақтардың көпшілігінде қоныстану мен отарлаумен бірге жүрді.

Ағаш және органикалық материалдар

Викинг суретшілері үшін ағаш, сөзсіз, басты материал болды, себебі оны өңдеу оңай, арзан және солтүстік Еуропада кең таралған. Ағаштың көркемдік орта ретіндегі маңыздылығы викинг дәуірінің басы мен соңында сақталған ағаш өнерінің кездейсоқ үлгілерімен дәлелденеді, атап айтқанда, 9-шы ғасырдың басындағы Осеберг кемесінің жерлеу орнындағы ою-өрнектер және 12-шы ғасырға жататын Урнес Став шіркеуінің ойылған әшекейі. Джеймс Грэм Кэмпбелл былай деп қорытындылады: "Бұл керемет сақталған туындылар викинг өнерінің түпкілікті жиынтығынан бізге жетпеген нәрсені біраз көрінуге мүмкіндік береді, алайда ағаш сынықтары және басқа материалдардағы (мүйіз, янтарь және морж сүйегі сияқты) ұсақ мүсіндер қосымша мәліметтер ұсынады. Бұл тоқыма өнеріне де қатысты, өйткені тоқу және кестелеу дамыған қолөнер еді."

Тас

Викингтер дәуірінің басында Швецияда кең таралған Готланд суретті тастарын есептемегенде, Скандинавияның басқа аймақтарында 10-ғасырдың ортасына дейін, Даниядағы Йеллингтегі патшалық монументтер жасалғанға дейін тасқа ою жасау ісі дамымаған сияқты. Содан кейін, христиан дінінің таралуының ықпалымен, мәңгілік ескерткіштер үшін оюлы тастарды пайдалану жиіледі.

Металл

Ағаш пен тастан жасалған үзіліссіз артефактілік жазбалардан өзге, викинг өнерінің қайта құрылған тарихы, негізінен, әртүрлі көздерден алынған әшекейлі металл бұйымдарының безендіруін зерттеуге сүйенеді. Археологиялық тұрғыдағы бірнеше жағдай, металл заттарды қазіргі зерттеулерге дейін сақтап қалуға мүмкіндік берді, ал ерекше айта келерлік болса, бағалы металдардың беріктігі көптеген көркемдік туындылар мен еңбектерді сақтап қалды. Зергерлік бұйымдарды әйелдер де, ерлер де киген, бірақ түрлері әртүрлі болған. Әйелдер күйеуге шыққан соң, көйлектерін иық тұсында жұптасқан, ірі брошкалармен бекітіп тартқан. Қазіргі ғалымдар оларды дөңгелек пішініне байланысты көбінесе «тасбақа брошкалары» деп атайды. Әйелдердің жұптасқан брошкаларының пішіні мен стилі аймаққа қарай өзгерген, бірақ көптегендері ашық өрнекпен жасалған. Әйелдер брошкалардың арасына металл тізбектер немесе мұныздар тізіп таққан, немесе брошканың астынан әшекейлер ілген. Ерлер саусақтарына, қолдарына және мойындарына жүзік таққан, ал плащтарын жартылай дөңгелек брошкалармен, көбінесе тым ұзын инелермен бекіткен. Олардың қарулары, әсіресе қылыш саптары, көбінесе әсем безендірілген. Викингтер көбінесе күміс немесе қоладан жасалған зергерлік бұйымдарды қолданған, кейде оларды алтынмен қаптаған, бірақ қатты алтыннан жасалған, өте әсем әрі үлкен бұйымдар немесе жиынтықтар да табылды, олардың иесі патшалар немесе маңызды тұлғалар болған болуы мүмкін. Викинг дәуіріндегі қабірлерден күнделікті қолданыстағы әшекейленген металл бұйымдар жиі табылады, себебі олардың жерленген кезде қабірге сыйлықтар қою дәстүрі кең таралған. Марқұм ең жақсы киімдері мен зергерлік бұйымдарын киіп, қару-жарақ, құрал-саймандар және шаруашылық заттарымен бірге жерленген. Аз кездесетін, бірақ маңызды жағдайлардың бірі – құнды металл заттардың қазына ретінде табылуы, олардың көпшілігі иелерінің кейіннен қол жеткізе алмаған қорғау үшін жасырылған, бірақ кейбіреулері құдайларға арналған құрбандықтар болған деуге болады. Соңғы кезде металл іздеу құралдарының қолданылуының артуымен, металл бұйымдар мен әшекейлердің (көбінесе кездейсоқ жоғалған заттар) жеке-жеке табылу жиілігі артып, зерттеу үшін жаңа материалдың кеңейіп келе жатқан қорын құруда. Викинг монеталары осы соңғы санатқа жақсы сәйкес келеді, бірақ олар викинг дәуірінің жекелеген санатын құрайды, олардың дизайны мен безендіруі викинг өнерінің даму стилінен ерекшеленеді.

Басқа дереккөздер

Викинг өнеріне визуалды емес ақпарат көзі – скальдикалық өлеңдер, бұл викинг дәуірінде жасалған және ғасырлар бойы ауызша беріліп, кейін жазылған күрделі поэзия түрі. Көптеген өлеңдерде ағаш пен таста сирек сақталған суреттік безендірулер туралы айтылады. Мысалы, 9-ғасырлық скальд ақыны Брейги Боддасон қалқанға салынған төрт түрлі суретті сипаттайды. Олардың бірі Тор құдайының балық аулау саяқатын бейнелейді, ал осы мотив 10-ғасырлық ақын Ульфр Уггасонның Исландиядағы жаңа салынған залдың суреттерін сипаттаған өлеңінде де кездеседі.

Шығуы және тарихы

Солтүстік-батыс Еуропаның көп бөлігінде ортақ болатын және 4-шы ғасырдан бастап дамыған үздіксіз көркемдік дәстүр викинг дәуірі өнері мен әшекейлеуінің негізін қалады: осы кезеңнен бастап скандинавиялық суретшілердің еңбектері әртүрлі заттарды безендіру үшін қолданылатын күрделі жануарлар өрнегінің түрлеріне негізделді. Өнер тарихшысы Бернхард Салин германдық жануарлар өрнегін жүйелеуді алғаш рет бастап, оны үш стильге (I, II және III) бөлді. Кейіннен Арвидсон соңғы екеуін тағы үш стильге бөлді: 7-шы және 8-шы ғасырларда гүлденген С стилі, одан кейін (әсіресе Оңтүстік Скандинавияда) D стилімен ысталды. С және D стильдері викинг дәуіріндегі жануарлар өрнегінің бастапқы көрінісіне – Е стиліне, көбінесе Осеберг/Броа стилі деп аталатын – шабыт берді. D және E стильдері кең скандинавиялық контексте дамыды, ол солтүстік-батыс Еуропаның жануарлар өрнегімен үйлесетін болғанымен, Скандинавиядан тысқары ықпал аз болды.

Шәкіртақы

Алдын ала тұжырымдамалар 19 ғасырдың соңында жасалғанымен, викинг өнерінің тарихы 20 ғасырдың басында, 1904 жылы норвегиялық археолог Хакон Шетелигтің Осерберг кемесінің жерлеуі кезінде табылған әшекейлі ағаш ою-өрнектерін толыққанды жариялағаннан кейін дамыды. Ең маңыздысы, 1966 жылы «Viking Art» атты зерттемелік жұмысты жасау үшін даниялық әріптесі Оле Клиндт Йенсенмен бірге жұмыс істеген ағылшын археологы Дэвид М. Уилсон осы саланың жүйелі сипаттамасының және дамыған хронологиялық шеңбердің негізін қалады, бұл қағидалар бүгінгі күнге дейін қолданылуда. Дэвид Уилсон кейінгі жылдары викинг өнері туралы негізінен ағылшын тілінде зерттеулер жүргізді, ал соңғы онжылдықтарда норвегиялық өнер тарихшысы Сигне Хорн Фуглесанг өзінің маңызды жариялымдарымен оған қосылды. Осы ғалымдардың еңбегі викинг өнерін мәдени өрнек ретінде түсінуді арттыру үшін біліктілікті және қолжетімділікті үйлестірді.

Озеберг стилі

Осеберг стилі викинг өнерінің бастапқы кезеңін сипаттайды. Осеберг стилі атауын Осеберг кемесі қабірінен алған, бұл Норвегияның Вестфолд аймағындағы Тёнсберг маңындағы Осеберг шаруашылығындағы үлкен обада табылған, жақсы сақталған және әшекейлі ұзын кеме. Қабірде көптеген сәнді ағаш заттары да болған. Осеберг стилінің ерекше белгісі – «ұстайтын аң» мотиві. Осы мотив ертедегі викинг өнерін бұрынғы стильдерден анық ажыратады. Ұстайтын аңның басты ерекшелігі – айналасындағы жиектерді, көрші аңдарды немесе өз денесінің бөліктерін ұстайтын тырнақтары. Қазіргі уақытта Викинг кемелері мұражайында, Бигдойда орналасқан, 70 футтан аса ұзын Осеберг кемесінде екі әйелдің қалдықтары және көптеген құнды заттар сақталған, олар табылар алдында қарақшылармен ұрланған болуы мүмкін. Осеберг кемесінің өзі жануарлардың өрілуінен жасалған, бірақ «ұстайтын аң» мотиві жоқ дәстүрлі стильде безендірілген. Дегенмен, кемеден бес ойылған ағаш жануарлардың бас тіректері табылды, ал «Каролингтердің жануарлардың бас тірегі» деп аталатын тірек, кемеден табылған басқа да қабірлік заттар сияқты, ұстайтын аңдармен әшекейленген. Каролингтердің басы – ырылдаған аң, мүмкін қасқыр, бетіне өрілген жануарлар түріндегі ою-өрнектер салынған, олар ұстап, шабуылдайтын кезде бұрылып өтеді. Осеберг стилі сонымен қатар Вендель дәуірінің дәстүрлерімен де сипатталады және қазіргі уақытта ол әрқашан дербес стиль ретінде қабылданбайды.

Бруа стилі

Бруа стилі, Готланд аймағындағы Галла қауымындағы Бруа жерінен табылған ат жабдығының құрылысымен аталған, кейде Осеберг стилімен бірге қарастырылады, ал кейде жеке стиль ретінде есептеледі.

Борре стилі

Борре стилі геометриялық өрнектер / түйіндер мен зооморфтық (бір жануар) мотивтерді қамтиды, алғаш рет Норвегияның Вестфолд округіндегі Борре ауылының жанындағы Борре үйіндісіндегі кеме қабірінен табылған алтын бронзадан жасалған ат жабдықтарының тобында анықталды, және осы стильдің атауы осы жабдықтардан шыққан. Борре стилі Скандинавияда 9 ғасырдың соңынан 10 ғасырдың соңына дейін басым болды, бұл мерзім Борре стиліне тән артефакттар табылған жерлерден алынған дендрохронологиялық деректермен расталады.

Таспа тәрізді денесі бар «қысып тұрған аң» осы және одан бұрынғы стильдердің мәнді ерекшелігі болып табылады. Геометриялық өрнектердегідей, Борре стилінің көрнекі күші бос кеңістікті толтырудан туындайды: жануарлардың таспалары тығыз өріліп, жануарлардың денелері тығыз, жабық композиция құру үшін орналастырылған. Осының салдарынан, фон айқын байқалмайды – Борре стилінің ерекше белгісі, ол Jellinge стилінде басым болған ашық және еркін композицияларға қатысты келеді. Борре стилінің ерекше диагностикалық белгісі – симметриялық, қос контурлы «сақина тізбегі» (немесе «сақиналы тоқыма»), оның құрамы көлденең таяқшалармен және ромб тәрізді жабынмен біріккен шеңберлерден тұрады. Борре сақина тізбегі кейде Борре және Гокстадтан табылған белдіктердегідей, жоғары рельефтегі жануар басымен аяқталады. Металл өнімдерінің жиектері көбінесе ең шебер жасалған бұйымдарда қолданылатын филигрань сымын имитациялау үшін ойылып жасалған.

Ортаңғы Урн стилі

Ортаңғы Урн стилі Харальд Хардрада (1047–1066) және Олав Кирре (1080–1090) шығарған монеталарда кездесуіне байланысты салыстырмалы түрде нақты мерзімдеуге ие. Ослодан табылған екі ағаш мүсіні шамамен 1050–1100 жылдарға, ал Хёрнинг тақтасы дендрохронологиялық әдіс бойынша шамамен 1060–1070 жылдарға мерзімделген.

Урна-роман стилі

Руналық тастарда Урнаның романдық стилі табылмайды, бұл руналық тастар жасау дәстүрі аралас стиль пайда болған кезде тоқтағанын көрсетеді, себебі ол Готландта және Швецияның негізгі бөлігінде кең таралған.

Өмірбаян

Brink, S. with Price, N. (ред.) (2008). "Викингтер әлемі", [Routledge Worlds], Routledge: Лондон және Нью-Йорк, 2008. Грэхам Кэмпбелл, Дж. (2001), "Викингтер әлемі", Лондон, 2001.

Жалпы зерттеулер

Анкер, П. (1970). Скандинавия өнері, 1-том, Лондон және Нью-Йорк, 1970. Фуглесанг, С. Х. (1996). "Викинг өнері", Тёрнер, Дж. (ред.), The Grove Dictionary of Art, 32-том, Лондон және Нью-Йорк, 1996, б. 514–27, 531–32. Грэхам Кэмпбелл, Дж. (1980). Викингтердің артефактілері: таңдамалы каталог, Британ мұражайының басылымдары: Лондон, 1980. Грэхам Кэмпбелл, Джеймс (2013). Викинг өнері, Темза және Хадсон, 2013. Фред С. Клейнер, Гарднердің өнер тарихы: Батыс көзқарасы, 1-том. (Бостон, Массачусетс : Wadsworth Cengage Learning, 2009) Roesdahl, E. және Wilson, D. M. (ред.) (1992). Викингтен крестоносқа дейін: Скандинавия және Еуропа 800–1200, Копенгаген және Нью-Йорк, 1992. [көрме каталогы]. Уильямс, Г., Пентц, П. және Вемхофф, М. (ред.), Викингтер: өмір және аңыз, Британ мұражайының басылымы: Лондон, 2014. [көрме каталогы]. Уилсон, Д. М. & Клинт Дженсен, О. (1980). Викинг өнері, екінші басылым, Джордж Аллен және Унвин, 1980.