Кіріспе

Қызыл Армияның ірі операциясы
Львов қаласы үшін болған басқа шайқастар

Львов-Сандомир шабуылы немесе Львов-Сандомир стратегиялық шабуыл операциясы (Львовско-Сандомирская стратегическая наступательная операция) – Қызыл Армияның Украина мен Шығыс Польшадан неміс әскерлерін ығыстыруға бағытталған ірі операциясы. 1944 жылдың шілде айының ортасында басталған операция тамыздың соңында сәтті аяқталды. Львов-Сандомир шабуылы көбінесе Армиялар тобының орталығын жойған Багратион операциясының айқын табыстарымен қабылдана берді. Алайда, Қызыл Армия мен Қызыл Әуе күштерінің басым бөлігі Багратионның Белоруссия операцияларына емес, Львов-Сандомир операцияларына жұмсалды. Кампания «Маскировка» ретінде жүргізілді. Оңтүстік Польша мен Украинада шоғырланған күштермен кеңес әскерлері неміс мобилді резервтерін оңтүстікке тартты, Армиялар тобының орталығын шоғырланған шабуылға осал қалдырды. Кеңес әскерлері Багратион шабуылын бастағанда, ол шығыс неміс майданында дағдарыс тудырып, қуатты неміс танк күштерін орталық майданға қайтаруға мәжбүр етті, содан кейін кеңес әскерлері батыс Украинаны басып алу, Висладағы көпірбастарды иелену және Румынияда бекініп алу мақсатына қол жеткізе алды. Шабуыл үш кішігірім операциядан тұрды:
Львов шабуыл операциясы (13–27 шілде 1944 ж.)
Станислав шабуыл операциясы (13–27 шілде 1944 ж.)
Сандомир шабуыл операциясы (28 шілде – 29 тамыз 1944 ж.)

Кеңес үгітінде бұл шабуыл Сталиннің он соққысының бірі ретінде тізілген.

Өмірбаян

1944 жылдың маусым айының басында фельдмаршал Уолтер Модельдің Солтүстік Украина армиялар тобы Днепрден шегініп, Украинаның солтүстік-батыс бөлігінде бекініп қалды. Иосиф Сталин Украинаны толық азат етуге бұйрық берді, ал Ставка, Кеңес Жоғарғы Бас қолбасшылығы, Львов-Сандомир операциясына айналатын жоспарларды іске қосты. Жоспарлаудың бастапқы кезеңінде шабуыл Львов-Пшемысль операциясы деп аталды. Шабуылдың мақсаты маршал Иван Коневтің 1-Украина майданының Львовты азат етуі, неміс әскерлерін Украинадан тазалауы және Висла өзенінде бірнеше плацдармдарды басып алуы болды. Ставка сонымен қатар Коневтің шабуылымен бір уақытта өтетін, "Багратион" кодолық атымен тағы да ірі шабуылды жоспарлап отырды. "Багратион" операциясының мақсаты – Беларусьті толық азат ету, сондай-ақ Вермахтты Польшаның шығысынан ығыстыру еді. Львов-Сандомир стратегиялық шабуыл операциясы ОКХ-ның Орталық армиялар тобына қосымша күштер жіберуіне кедеріс келтіру үшін жүзеге асырылуы керек еді, осылайша ол 1944 жылғы жазда екінші деңгейдегі қолдау рөлін атқарды.

Қарсылас күштер

Ставка шабуыл жоспарларын аяқтаған кезде, фельдмаршал Модель Солтүстік Украина армиялар тобының басшылығынан алынып, оның орнына генерал-полковник Йозеф Харп тағайындалды. Харптың құрамында екі танк армиясы болды: генерал-полковник Готтард Генричи басқаратын 1-ші танк армиясы және генерал Вальтер Неринг басқаратын 4-ші танк армиясы. 1-ші танк армиясына Венгрияның 1-ші армиясы қосылды. Харптың әскерлерінде 420 танк, штурмдік зеңбіректер (StuG) және басқа да бронетехника болды. Оның армиялар тобы шамамен 400 000 адамнан тұратын және оны Luftflotte 4 әуе флотының 700 ұшағы (соның ішінде 8-ші әуе корпусының тәжірибелі әуе бөлімдері) және жақын орналасқан Luftflotte 6 әуе флотының 300-400 ұшағы қолдады. Дегенмен, күрделі басқару тізбегіне байланысты Харп әуе күштерін тікелей бақылай алмады. Коневтің 1-ші Украина майданының күштері Солтүстік Украина армиялар тобынан салмақты басып өтті. 1-ші Украина майданының құрамында 1 002 200-ден астам әскер болды. Бұған қоса, Украинадағы жақыңғы жеңістерден кейін Конев әскерлерінің рухы жоғары болды. Олар шамамен бір жылдан бері шабуылда болып, солтүстіктегі Орталық армиялар тобының күйреуін көрді. 1-ші Украина майданының шабуылы екі бағытта жүргізілуі керек еді. Біріншісі, Рава Рускаға қарай бағытталған, 3-ші гвардия, 1-ші гвардиялық танк және 13-ші армиялармен басқарылатын. Екінші бағыт Львов қаласына қарай болды, оны 60-шы, 38-ші, 3-ші гвардиялық танк және 4-ші танк армиялары бастап келер еді. Қызыл Армия шабуылдық шебін 26 шақырымға дейін шектеу арқылы немістерге қарсы айқын басымдыққа ие болды. Конев майданның әр километріне 240-қа жуық зеңбірек пен миномет жинақтады.

Шабуыл басталады

Рава Рускаға қарай солтүстік шабуыл 1944 жылдың 13 шілдесінде басталды. 1-ші Украина майданының әскерлері Хорохов маңында оңай басып өтті. Әлсіреген Вермахттың XLII армия корпусы күшейтілген артқы жасақ бөлімдерін пайдалана отырып, салыстырмалы түрде ізі қалмай кері шегінуге үлкерді. Түнгі уақытта 1-ші Украина майданының 13-ші армиясы неміс шебін 20 километрге дейін теріп өтті. 1-ші Украина майданының шабуылы XIII армия корпусының солтүстігінде болды. 1944 жылдың 14 шілдесінде Львовты азат ету мақсатымен шабуыл, соғыстың басында Қызыл Армия сәтсіздікке ұшыраған Броди қаласының жанында орналасқан XIII армия корпусының оңтүстігінде басталды. Қызыл Армия бөлімдері солтүстікте Хорохов маңында және оңтүстікте Нище маңында шепті бұзып өтіп, XIII корпусты қауіпті түрде әлсіз қалдырды. Рава Рускаға қарай соққан солтүстік топ енді бөлініп, XIII армия корпусын қоршауға тырысу үшін 13-ші армияның бірнеше бөлімдерін оңтүстікке бұра бастады. Солтүстік күштері көп ұзамай 291-ші және 340-шы жаяу әскер дивизияларының әлсіз бөлімдеріне кездесті, бірақ олар тез жеңіліп қалды. 15 шілдеде Неринг өзінің 4-ші танкілік армиясының қиын жағдайда екенін түсініп, өзінің екі резервтік дивизиясына – 16-шы және 17-ші танкілік дивизияларына, советтердің солтүстік шабуылын тоқтату үшін Хорохов пен Дружкопил маңында қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Екі дивизияның барлығында 43 танк болды. Бар күштерін салса да, неміс қарсы шабуылы көп ұзамай тоқтап қалды. Көп басымдыққа ие Қызыл Армия күштері екі танкілік дивизияны кері шегініп жатқан жаяу әскер дивизияларымен біріктіруге мәжбүр етті. Конев Mobile Group Baranov тобын жарылымды пайдалану үшін шабуылға жіберді. Мобильді топ әуе көмегімен жылдам ілгерілеп, келесі үш күн ішінде Камионка Струмилова қаласын басып алып, Оңтүстік Буг өзенінің батыс жағалауындағы көпір басын басып алып, бекітті, осылайша XIII армия корпусының байланыс жолын кесіп, олардың қашу жолын тоқтатты.

Броддидегі қоршау (Бродди қазандығы)

Оңтүстікке қарай, 1-ші және 4-ші танк армияларының қосылысына бағытталған Қызыл Армияның күшті шабуылын 14 шілдеде Korpsabteilung C дивизиясы тоқтата алмады. Оны негізінен 349-шы жаяу әскер дивизиясы кері қайтарды. 1-ші Украина майданы шабуылын оңтүстікке жылжытты және үлкен артиллериялық және әуе шабуылынан кейін әлсіреген 349-шы және 357-ші жаяу әскер дивизияларына шабуыл жасады. 349-шы жаяу әскер дивизиясы шабуылға төтеп берді, бірақ ауыр зардап шекті және аман қалғандары уақытша дүркіреп тарады. Оның соғыс күндегісіне қарап тұрсақ, бұл дивизия 14-19 шілде аралығында белсенді шабуылға қатысқандығын көруге болады. Korpsabteilung C бастапқыда кеңес әскерінің өтуіне қарсы тұруға ешқандай қатысы болған жоқ. 357-ші жаяу әскер дивизиясы, 349-шы жаяу әскер дивизиясы, SS Freiwillige дивизиясы "Galizien" және III. Panzer Korps, әсіресе 8-ші танк дивизиясы, өтуді тоқтатуға және оны 3-4 шақырымдық аралыққа дейін шектеуге көмектесті. 1-ші Украина майданының барлық жағынан басымдылығы болғандықтан ғана Золочив және Сасив қалаларына қарай жылжып, XIII армия корпусы мен көршілес XLVIII танк корпусының арасына енді. Екі корпусқа қарасты неміс артиллериясы және 18-ші артиллерия дивизиясы Koltiv дәлізі деп аталған тар өту аймағын қанықтыруға тырысты, бірақ биік жерде тым кең жайылғандықтан тиімді от шоғырландыра алмады. 1-ші және 8-ші танк дивизиялары шапшаң қарсы шабуыл жасады, оларға SS Galicia дивизиясының бөлімдері қосылды. Жаяу әскер жақсы соғысқанмен, 1-ші және 8-ші танк дивизиялары ауыр әуе шабуылына ұшырады. 8-ші танк дивизиясының жағдайы нашар болды, өйткені оның командирі генерал Фрибе нақты бұйрықтарды орындамай, танкілерін ашық және қауіпті жолмен жылжытты. Неміс басшылығы бұл кешірілмейтін қателікке «Фрибе ауырған» деп жариялап, оны дивизия командирі лауазымынан алды. Бастапқы жетістіктерге қарамастан, 1-ші Украина майданы 2-ші әуе армиясының көмегімен неміс шабуылын тоқтатуға қол жеткізді, ол шабуылдаған неміс танктеріне 17 200 бомба тастады. 8-ші танк дивизиясының болмауы шабуылдың сәтсіз аяқталатынын білдірді. 8-ші танк дивизиясының командирі нақты бұйрықтарды елемеді және күштерін қысқа жолмен алып кетуге тырысты. Нәтижесінде дивизия Львов-Тернополь тас жолының Золочив-Зборив бөлігінде созылып, Қызыл Әуе Күштерінің Ил-2 ұшақтарынан ауыр зардап шекті. Осыған қарамастан, оңтүстік шабуыл баяулады. 16 шілдеде Конев үлкен тәуекелге барып, генерал-лейтенант Павел Рыбалконың 3-ші гвардиялық танк армиясын оңтүстік шабуылына жіберді. Бұл армия тар Колтив дәлізінен өтуі керек болды, ол үнемі артиллерия отына және неміс қарсы шабуылдарына ұшырады. 3-ші гвардиялық танк армиясы Львов бағытындағы жағдайды өзгертіп, кеңес әскерінің батысқа қарай жылжуы жаңғырды. XIII армия корпусының командирі корпустың қоршаудан сақтау үшін кері шегінуі керек екенін түсінді. Корпустың барлық бөлімшелеріне 1944 жылдың маусымында салынған, Тернопольден батысқа қарай 35 км жердегі Стрипа өзені бойымен өтетін, Принц-Евген позициясы деп аталатын, адамсыз қорғаныс позицияларына кері шегінуге бұйрық берілді. 17 шілдеде 1-ші Украина майданының күшті шабуылы Prinz Eugen Stellung-тің бір бөлігін басып алуға мүмкіндік берді. 349-шы жаяу әскер дивизиясы, SS Galicia дивизиясы және Korpsabteilung C-нің фузильер батальоны жоғалған позицияны қайтарып алу үшін шайқасқа қосылды, бірақ кейбір жетістіктерге қарамастан, кеңес әскерінің басымдығына байланысты сәтсіз аяқталды. XLVIII. Pz. Kps басшылығы III. Panzer Korps неміс майданын қалпына келтіре алады деп сенді, сондықтан корпус командирі генерал Артур Хауффе үш XIII армия корпусының дивизияларын және Korps Abteilung C-ді өздерінің тағдырына тастап, одан әрі шегінуге бұйрық бермеді. 18 шілдеде 1-ші Украина майданының қайтадан бастаған шабуылы Львов операциялық бағытындағы өтуге әкелді. Күннің соңында 1-ші Украина майданының алғы шебі Буск қаласының маңында кездесті. Қоршау толыққанды болды. 13 армия корпусының 45 000 әскері Бродидің маңында тұтқындалды және Солтүстік Украина армия тобының майданында 200 км үзіліс пайда болды.

Бродидегі жойылу: мақсаттар қайта анықталды

Броддыда қоршауға түскендерге көмек келмеді. XLVIII және XXIV танк корпустарының шаршаған және жеткіліксіз күштерінің бірнеше қаһарлы шабуылдарына қарамастан, 1-ші Украина майданының қоршауы нығайып түсті. 1-ші Украина майданының үздіксіз шабуылдары астында, Харпе өзінің күштеріне қоршауда қалған XIII армия корпусын тастап, кері шегінуге бұйрық берді. Ұдайы артиллериялық және әуе шабуылдары кезінде қиын жағдайдағы күштер бірнеше рет жарылыс жасауға тырысты, бірақ олар 1-ші Украина майданының бронетранспорттық күштерімен оңай жеңіліске ұшырады және немістер ауыр шығынға ұшырады. 22 шілдеде 1-ші Украина майданының шабуылы қоршауды екіге бөліп, түнде қарсылықтың көбісі жойылды. Шашыраған аман қалғандар кіші топтарға бөлініп, жарылыс жасауға тырысты. Немец соғыс күнделіктері шамамен 15 000 адамның неміс шебіне жеткенін, оның ішінде СС дивизиясы «Галичинаның» 3 500 шамасындағы әскерлерінің бар екенін көрсетеді. Операция алдында дивизияда 11 000 адам болған. Конев операцияның күтпеген табысына риза болды. Харпенің армия тобы кері шегінді; 4-ші танк армиясы Висла өзеніне, ал 1-ші танк армиясы 1-ші венгр армиясымен бірге Карпат таулары маңындағы аймаққа. Львов 26 шілдеде кеңес әскерлерімен қайтадан басып алынды, алғаш рет 1939 жылдың қыркүйегінде. Бұл жолы қала 1-ші Украина майданы, кеңес күштері, салыстырмалы түрде оңай басып алды. Немістер Батыс Украинадан толығымен ығыстырылды. Осы жетістікті көріп, Ставка 28 шілдеде жаңа бұйрықтар берді. Конев Висла өзенінен өтіп, нацистік оккупациядағы Оңтүстік Польшадағы Сандомирж қаласын басып алуы керек еді. Украинаның тәуелсіздік үміті Эстония, Латвия және Литвадағыдай, кеңес күштерінің күшті ықпалымен жойылды. Украиналық көтеріліс армиясы (УПА) 1950 жылдарға дейін кеңес үкіметіне қарсы партизандық соғысын жалғастырды.

Жауынгерлер қайта шабуыл жасап, Сандомиржді басып алды

Кеңес әскерінің жаңа шабуылы 29 шілдеде басталды, Коневтің алғы шебі тез арада Вислаға жетіп, Баранув-Сандомерский маңында берік көпір басын орнатты. Алайда, Сандомер маңындағы неміс әскерінің күшті қарсы шабуылдары кеңес көпір басын одан әрі кеңейтуге кедергі келтірді. Тамыз айының басында Харпке демалыс келді. Оңтүстік Украина армиялар тобынан бес дивизия, оның ішінде бір танкілік дивизия көшірілді. Олар дереу Сандомер маңындағы шайқасқа тартылды. Көп ұзамай, тағы бес неміс дивизиясы, үш венгр дивизиясы, алты StuG бригадасы және 501-ші ауыр танк батальоны (Tiger II танктерімен жабдықталған) Харптың басқаруына берілді. Неміс әскері кең ауқымды қарсы шабуылдар жасап, кеңес әскерін Висладан кері ығыстыруға тырысты. Өзеннің шығыс жағалауындағы Милец және Тарнобжег қалаларын база ретінде пайдаланып, олар кеңес әскеріне ауыр шығын келтірді. Тамыздың ортасына қарай Коневтің 6-шы гвардиялық танк корпусының құрамында 67 танк қалды. Немістер 501-ші ауыр танк батальоны мен 16-шы танкілік дивизиясымен, барлығы 140 танкпен, оның ішінде 20 Tiger II танктерімен қарқынды қарсы шабуылға шықты. Көптеген артықшылықтарына қарамастан, 6-шы гвардиялық корпус 10 Tiger II танкін жойып, көпір басын ұстап тұрды. 16 тамызға қарай неміс қарсы шабуылдары әлсіреп, көпір басының командирі Рыбалко кеңес әскері бақылайтын аумақты 120 километрге дейін кеңейтіп, Сандомер қаласын басып алды. Екі тарап та шаршағандықтан, шайқас баяулады және Львов-Сандомер шабуылы аяқталды деп жарияланды.

Жарақаттардың саны

Вермахттың есептері Фрайзердің бағалауымен сәйкес келіп, бірнеше күштің сәтті шығарылғанын көрсетті. Кеңес тарапының бағалаулары одан әлдеқайда жоғары болды: 1944 жылғы тамыздағы Кеңес ақпарат бюросының мәліметі бойынша, неміс әскерлері 350 000 адамдық шығынға ұшырады. Оның ішінде 140 000 адам қаза тапты және 32 360 адам тұтқынға алынды, көбінесе Броди қапшығында. Бұдан өзге, Кеңес әскері шабуыл барысында 1 941 неміс танкысын және 687 ұшақты жойғанын хабарлады.