Кіріспе

Гвинея-Бисау президенті 2009-2012 жылдар аралығында

Малам Бакай Санха (ˈmalɐ̃ bɐˈkaj sɐˈɲa) (5 мамыр 1947 – 9 қаңтар 2012) – Гвинея-Бисау саясаткері, 2009 жылдың 8 қыркүйегінен бастап 2012 жылдың 9 қаңтарындағы өліміне дейін Гвинея-Бисау президенті болды. Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясының (PAIGC) мүшесі Санха 1994 жылдан 1999 жылға дейін Ұлттық халық жиналысының төрағасы болды, содан кейін президент Жоао Бернардо Виейраның қызметтен алынуынан кейін 1999 жылдың 14 мамырынан 2000 жылдың 17 ақпанына дейін Гвинея-Бисау президенті міндетін атқарды. PAIGC үміткері ретінде 1999–2000 жылғы президенттік сайлауда екінші орын алды, сондай-ақ 2005 жылғы президенттік сайлауда, ал 2009 жылғы маусым-шілде айларында өткен президенттік сайлауда жеңіске жетті.

Жеке өмір

Санха 1947 жылдың 5 мамырында Куинара аймағында мұсылман отбасында дүниеге келді. Ол 2012 жылы қайтыс болғанға дейін Мариама Мане Санхамен үйленген еді.

Алғашқы саяси мансап

PAIGC-тің көп жылдық мүшесі Санха Габу және Биомбо аймақтарының губернаторы қызметін атқарды, содан кейін 1994 жылы Ұлттық халық жиналысының төрағасы болғанға дейін бірнеше министрлік портфельдерді иеленді. 1998 жылдың маусым айында генерал Ансуман Манеге адал әскер күштері мен президент Жоао Бернардо Виейраға адал күштер арасында азаматтық соғыс басталды. 1998 жылдың 26 қарашасында Санха соғыс басталғаннан бергі Ұлттық халық жиналысының алғашқы отырысында сөз сөйледі. Ол оппозициялық күштерге де, Виейраға да сын айтқанмен, сын-ескертпелерін көбінесе Виейраға бағыттады. 1999 жылдың 7 мамырында Виейра биліктен алынғаннан кейін, 11 мамырда Мане басқарған әскери хунта Санханы президент міндетін атқарушы деп тағайындады. Виейраның орнын басуға тағайындалуы конституцияға сәйкес болуы керек еді, және ол жыл соңында жаңа сайлау өткізілгенге дейін қызмет ететін болды. Санха 14 мамырда бейбітшілік орнату және саяси қуғын-сүргінге соң қою туралы уәде беріп, қызметке кірісті.

Президент сайлау науқаны

1999 жылы 28 қарашада өткен президент сайлауының бірінші турында Санха 23,37% дауыспен екінші орын алды. 2000 жылдың 16 қаңтарында өткен екінші турда ол Кумба Иаланың 72,0% дауысына қарсы тек 28,0% дауыс жинады. Мане басқарған әскери хунта оның кандидатурасын қолдады. 2003 жылы Иаланы биліктен құлатқан және өтпелі билік кезеңін басталған әскери төңкерістен кейін 2005 жылдың 19 маусымында жаңа президент сайлауы өтті, онда үш бұрынғы президент (Санха, Виейра және Иала) басты кандидаттар болды. Санха ПАИГК кандидаттығын қайтадан иеленіп, 35,45% дауыспен бірінші орынға шықты. Бұрынғы мемлекет басшысы Жоао Бернардо Виейра 28,87% дауыспен екінші орын алды. Бірінші турда көшбасшы болғанына қарамастан, Санха 2005 жылдың 24 шілдесінде өткен екінші турда Виейраға 47,65% - 52,35% есебімен жеңілді. Санха 2008 жылдың маусым-шілде айларында ПАИГК-ның жетінші кезекті съезінде партия төрағалығына ПАИГК президенті Карлос Гомес Жуниорға қарсы күресті. Алайда, 1-2 шілдеде аяқталған съезде Гомес 578 дауыспен, ал Санха 355 дауыспен қайта сайланды.

Төрағалық

2009 жылғы президенттік сайлауда Санха бірінші кезеңде жеңіске жетіп, екінші кезеңде Кумба Иаланы жеңді. Ол 8 қыркүйекте президенттік қызметке кірісті. Сол кезде ол 2009 жылдың наурызында армия бас штабының бастығы Батиста Тагме На Ваие мен президент Виейраның қазасына қатысты тергеу жүргізілетінін мәлімдеді, сондай-ақ қылмысқа, есірткі саудасына және жемқорлыққа қарсы күресуге әуестенді.

Ауру және өлім

Санья диабетпен ауыратын. 2009 жылдың желтоқсан айының басында ол Португалияға баруы тиіс болған, бірақ денсаулығына байланысты сапарды кейінге шегерді. Әлсіреп құлағаннан кейін, ол Дакарға, Сенегалға, содан кейін емделу үшін Парижге, Францияға жеткізілді. Өзінің диабетпен ауыратынын және гемоглобині төмендегенін айтты; диабетінің "адамдар ойлағандай ауыр емес" екенін мәлімдесе де, денсаулығына көбірек мән беру ниетін білдірді. Санья Парижде он күн өткізіп, содан кейін біраз уақыт Канар аралдарында болды, ал 2009 жылдың 30 желтоқсанында Бисауға оралды. Оның протокол жетекшісі оның жазылып, жақсы жағдайда екенін хабарлады. Осыдан кейін ол Дакар мен Париж ауруханаларында үнемі ем қабылдады. Парижде болған кезде, оның қайтысына екі апта бұрын қарулы күштер арасындағы жанжал салдарынан төңкеріс жасау әрекеті орын алды. Санья 2012 жылдың 9 қаңтарында таңертең Парижде 64 жасында қайтыс болды. Оның кеңсесі тарапынан келесі мәлімдеме жасалды:
"Президенттік Гвинея-Бисау мен халықаралық қауымдастықты зор қайғымен және алаңдаумен, оның Ең ардақтысы Малам Бакай Саньяның бүгін таңертең Париждегі Валь-де-Грейс клиникасында емделу кезінде қайтыс болғаны туралы хабарлайды. Үкімет жеті күндік ұлттық аза тұту жариялады, осы кезеңде елдің туы жартылай түсіріледі және барлық концерттер мен мерекелік шаралар өткізілмейді. Сондай-ақ, Саньяның денесін елге қайтару мәселесі де қарастырылуда. Конституцияға сәйкес, 90 күн ішінде сайлау өткізілуі тиіс. Осы аралықта Ұлттық халық жиналысының төрағасы Раймундо Перейра, сол партиядан болатын, міндетін атқарушы президент ретінде қызметке кірісті."