Кабо-Верде саяси жүйесі

Кіріспе

Кабо-Верде саяси жүйесі жартылай президенттік өкілді демократиялық республика аясында құрылған, онда Кабо-Верде премьер-министрі үкімет басшысы, ал Кабо-Верде Республикасының президенті мемлекет басшысы болып табылады, сонымен қатар көп партиялық жүйе қолданылады. Атқару билігі президент және үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, Ұлттық жиналысқа да берілген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. Үкіметтік құрылымның негізін 1980 жылы бекітіліп, 1992 жылы маңызды өзгерістер енгізілген Конституция құрайды. Онда үкімет елдің жалпы ішкі және сыртқы саясатын анықтайтын, басқаратын және іске асыратын орган ретінде белгіленген және Ұлттық жиналысқа есепті екендігі көрсетілген.

Саяси жағдайлар

1975 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партия (PAIGC) бірпартиялық саяси жүйе құрды. 1980 жылы бұл Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партиясы (PAICV) болып өзгерді, себебі Кабо-Верде Гвинея-Бисаудағы наразылықтардан кейін осы елден қашықтықтануға тырысты. 1991 жылы көппартиялық қоғам құруға күшейген қысымнан кейін алғаш рет көппартиялық сайлаулар өтті. Оппозициялық партия – Демократия үшін қозғалыс (Movimento para a Democracia, MpD) парламенттік сайлауда жеңіске жетіп, үкімет құрды. MpD кандидаттары президенттік сайлауда да PAICV кандидаттарын жеңді. 1996 жылғы сайлауда MpD өзінің көпшілігін арттырды, бірақ 2001 жылы PAICV билікке оралып, парламенттік және президенттік сайлауда жеңіске жетті. Жалпы алғанда, Кабо-Вердеде тұрақты демократиялық жүйе қалыптасқан. Сайлаулар еркін және әділ деп танылды, баспасөз бостандығы қамтамасыз етілген, ал мемлекет заң үстемдігін сақтайды. Мұны мойындаған Freedom House, Кабо-Вердеге өзінің жылдық «Freedom in the World» есебінде екі бірінші орын берді, бұл ең жоғары баға. Бұл көрсеткішті алған жалғыз африкалық ел – Кабо-Верде. Премьер-министр – үкімет басшысы, ол басқа министрлер мен мемлекеттік хатшыларды ұсынады. Премьер-министрді Ұлттық Ассамблея жасайды, ал Президент тағайындайды. Президент – мемлекет басшысы және ол бес жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланады; соңғы сайлау 2021 жылы өтті. Заң шығарушы биліктегі Ұлттық Ассамблея (Assembleia Nacional) 72 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша бес жылға сайланады. 2016 жылғы парламенттік сайлауда Демократия үшін қозғалыс (MpD) 15 жылдан кейін алғаш рет биліктегі Африкалық Кабо-Верде тәуелсіздігі партиясын (PAICV) жеңіп шықты. MpD партиясының төрағасы Улисс Коррейя и Силва 2016 жылдан бері премьер-министр болып табылады. Хорхе Карлос Алмейда Фонсека 2011 жылдың тамызында президент болып сайланды және 2016 жылдың қазанында қайта сайланды. Ол MpD партиясымен де байланысты. 2021 жылдың сәуірінде премьер-министр Улисс Коррейя и Силва басқаратын оңшыл Демократия үшін қозғалыс (MpD) парламенттік сайлауда жеңіске жетті. 2021 жылдың қазанында оппозициялық кандидат және бұрынғы премьер-министр Жозе Мария Невес (PAICV) Кабо-Вердеде президенттік сайлауда жеңіске жетті. 2021 жылдың 9 қарашасында Жозе Мария Невес Кабо-Верде Президентінің қызметіне ант берді.

Following independence in 1975, the African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde (PAIGC) established a one party political system. This became the African Party for the Independence of Cape Verde (PAICV) in 1980, as Cape Verde sought to distance itself from Guinea Bissau, following unrest in that country. In 1991, following growing pressure for a more pluralistic society, multi party elections were held for the first time. The opposition party, the Movement for Democracy (Movimento para a Democracia, MpD), won the legislative elections, and formed the government. The MpD candidate also defeated the PAICV candidate in the presidential elections. In the 1996 elections, the MpD increased their majority, but in the 2001 the PAICV returned to power, winning both the Legislative and the Presidential elections. Generally, Cape Verde enjoys a stable democratic system. The elections have been considered free and fair, there is a free press, and the rule of law is respected by the State. In acknowledgment of this, Freedom House granted Cape Verde two first places in its annual Freedom in the World report, a perfect score. It is the only African country to receive this score. The Prime Minister is the head of the government and as such proposes other ministers and secretaries of state. The Prime Minister is nominated by the National Assembly and appointed by the President. The President is the head of state and is elected by popular vote for a five year term; the most recent elections were held in 2021. Also in the legislative branch, the National Assembly (Assembleia Nacional) has 72 members, elected for a five year term by proportional representation. Movement for Democracy (MpD) ousted the ruling African Party for the Independence of Cape Verde (PAICV) for the first time in 15 years in the 2016 parliamentary election. The leader of MpD, Ulisses Correia e Silva has been prime minister since 2016. Jorge Carlos Almeida Fonseca was elected president in August 2011 and re elected in October 2016. He is also supported by MpD. In April 2021, the ruling centre right Movement for Democracy (MpD) of Prime Minister Ulisses Correia e Silva, won the parliamentary election. In October 2021, opposition candidate and former prime minister, José Maria Neves of PAICV, won Cape Verde's presidential election. On 9 November 2021, José Maria Neves was sworn in as the new President of Cape Verde.

Соттар мен қылмыстық құқық

Сот жүйесі Жоғарғы Соттан және аймақтық соттардан тұрады. Жоғарғы Соттың бес судьясының біреуін Президент, біреуін Ұлттық Ассамблея, ал үшеуін Жоғары Сот Кеңесі тағайындайды. Бұл кеңеске Жоғарғы Сот Төрағасы, Бас Прокурор, сегіз жеке азамат, екі судья, екі прокурор, Бас Прокурор кеңсесінің аға заң инспекторы және Әділет министрлігінің өкілі кіреді. Судьялар тәуелсіз және саяси партияға мүше болмауы керек. 2000 жылдың қазан айында отбасылық зорлық-зомбылық істерінде қатаң заңдық шаралар қолданғанымен танымал әйел судья астанадан елді мекенге ауыстырылды. Азаматтық, конституциялық және қылмыстық істерді бөлек соттар қарастырады. Апелляция Жоғарғы Сотқа беріледі. 1998 жылы жүктемелі сот жүйесін күшейту мақсатында реформалар жүргізілді. Мұқтаж жандарға тегін заңдық көмек көрсетіледі, айыпталушылар кінәлі деп дәлелденгенге дейін кінәсіз деп есептеледі және сот отырыстары ашық өтеді. Судьялар ұсталғаннан кейін 24 сағат ішінде айыптау қоюға тиіс. Конституция тәуелсіз сот жүйесін қарастырады және үкімет осы ережеге іс жүзінде құрметпен қарайды. Конституцияда әділ сотқа және заңмен қамтамасыз етілген сот процесіне құқық көзделген, ал тәуелсіз сот жүйесі әдетте осы құқықты сақтайды. Өткен жылмен салыстырғанда, сот жүйесінде саяси ықпал мен жақпару туралы ешқандай хабарлама түспеді. Бұрынғы мемлекеттік қызметкерлерге қатысты істер әлі де тергеліп жатыр. Мысалы, бұрынғы премьер-министрдің ENACOL (жарыммемлекеттік мұнай тасымалдау фирмасы) жекешелендіру кезінде ұрлық жасады деген айыптама бойынша тергеу жалғасуда, ол сатып алушылардан шамамен 16 250 доллар (2 миллион Кабо-Верде эскудосы) ұрлады деп күдіктелді. 1996 жылы шіркеуге зардап келтірді деген айыппен ұсталған төрт адамның ісі де тергеліп жатыр. Бұл адамдар сот полициясына қарсы дәлелдерді жасауға тырысқандығы туралы шағыммен Бас Прокурорға жүгінді. Конституцияда әділ сотқа қатысу құқығы көзделген. Айыпталушылар кінәсіз деп есептеледі; олар жұртшылық алдында, қазыларсыз сотталуға, адвокатқа, куәгерлерді шақыруға және сот шешіміне шағымдануға құқылы. Аймақтық соттар ауылдық жерлердегі жергілікті деңгейдегі ұсақ-кене дауларды қарастырады. Әділет министрлігі сот билігіне ие емес, бұл билік соттардың құзырында. 1997 жылғы 25 тамызда «Лусофондық азаматтардың мәртебесі» туралы 36/V/97 заңы жарияланды, ол Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының кез келген мүше елдің азаматтарына қатысты (2-бап), оның 3-бабында «Кабо-Вердеде тұратын лусофондық азаматтар заңмен белгіленген шарттар бойынша муниципалды сайлауларда белсенді және пассивті сайлау құқығына ие болады. Кабо-Вердеде тұратын лусофондық азамат өзінің сайлау құқығына байланысты саяси қызметпен айналысуға құқылы».

The judicial system is composed of the Supreme Court and the regional courts. Of the five Supreme Court judges, one is appointed by the President, one by the National Assembly, and three by the Superior Judiciary Council. This council consists of the President of the Supreme Court, the Attorney General, eight private citizens, two judges, two prosecutors, the senior legal inspector of the Attorney General's office, and a representative of the Ministry of Justice. Judges are independent and may not belong to a political party. In October 2000, a female judge who was known for taking strict legal measures in cases of domestic violence was transferred from the capital to the countryside. Separate courts hear civil, constitutional and criminal cases. Appeal is to the Supreme Court. Reforms to strengthen an overburdened judiciary were implemented in 1998. Free legal counsel is provided to indigents, defendants are presumed innocent until proven guilty, and trials are public. Judges must lay charges within 24 hours of arrests. The Constitution provides for an independent judiciary, and the government generally respects this provision in practice. The constitution provides for the right to a fair trial and due process, and an independent judiciary usually enforces this right. Unlike in the previous year, there were no reports of politicization and biased judgement in the judiciary. Cases involving former public office holders still are under investigation. For example, investigations continued in the case of the former prime minister accused of embezzlement in the privatization of ENACOL (a parastatal oil supply firm) in which he allegedly embezzled approximately $16,250 (2 million Cape Verdean escudos) from the buyers of the parastatal. The case of four persons accused of church desecration in 1996 also was under investigation. These individuals filed a complaint with the Attorney General against the judiciary police for alleged fabrication of evidence. The constitution provides for the right to a fair trial. Defendants are presumed to be innocent; they have the right to a public, non jury trial; to counsel; to present witnesses; and to appeal verdicts. Regional courts adjudicate minor disputes on the local level in rural areas. The Ministry of Justice does not have judicial powers; such powers lie with the courts. A law nr. 36/V/97 was promulgated on August 25, 1997 regulating the "Statute of Lusophone Citizen", concerning nationals from any country member of the Community of Portuguese Language Countries (article 2), stating in its article 3 that "The lusophone citizen with residence in Cape Verde is recognized the active and passive electoral capacity for municipal elections, under conditions of the law. The lusophone citizen with residence in Cape Verde has the right to exercise political activity related to his electoral capacity."