Кіріспе
Батыс Африкадағы Гвинея-Бисау (/audio=En us Гвинея-Бисау.ogg/,/ɡ//ɪ//n//i// //b//ᵻ/'/s//aʊ/ GHINee biSOW; Guiné Bissau; ; Мандинка: ߖߌ߬ߣߍ߫ ߓߌߛߊߥߏ߫ Gine Bisawo), ресми атауы Гвинея-Бисау Республикасы (República da Guiné Bissau ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ βiˈsaw) – Батыс Африкадағы, шамамен 2,026,778 тұрғыны бар ел. Солтүстігінен Сенегалмен, оңтүстік-шығысынан Гвинеямен шекаралас. Гвинея-Бисау бір кезде Каабу патшалығының және Мали империясының бір бөлігі болған. Гвинея-Бисау жағалауындағы Биссаго аралдары 1936 жылы ресми түрде бағындырылып, Португалияның аймақтың құрлықтағы және аралдардағы бақылауын қамтамасыз етті. 1973 жылы тәуелсіздік жарияланып, 1974 жылы мойындалғаннан кейін, Гвинеямен (бұрынғы Француз Гвинеясы) шатастырмау үшін елдің атына астанасы Бисаудың аты қосылды. Гвинея-Бисау тәуелсіздік алғаннан бері саяси тұрақсыздыққа тап болып келеді. Қазіргі президенті – Умаро Сиссоко Эмбало, ол 2019 жылдың 29 желтоқсанында сайланды. Халықтың шамамен 2%-ы ғана ресми тіл – португал тілін ана тілі ретінде меңгерген, ал 33%-ы екінші тіл ретінде біледі. Дегенмен, Гвинея-Бисау креол тілі, португал тіліне негіделген креол тілі, ұлттық тіл және бірлік тілі деп саналады. 2012 жылғы зерттеуге сәйкес, халықтың 54%-ы креол тілін ана тілі ретінде, ал 40%-ы екінші тіл ретінде қолданады. Қалғандары түрлі африкалық тілдерде сөйлейді. Елде ислам, христиан және дәстүрлі нанымдардың көптеген жақтастары бар, бірақ ешбір діни топ халықтың көпшілігін құрамайды. Баланда және Жола тайпаларында патшалық институты әлсіз немесе болмаған, олар ауыл және отбасы басшыларына басымдық берген. Патшалық пен португалдар арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жақсы болған, бірақ уақыт өте келе нашарлаған.
Guinea Bissau (/audio=En us Guinea Bissau. ogg/,/ɡ//ɪ//n//i// //b//ᵻ/'/s//aʊ/ GHINee biSOW; Guiné Bissau; ; Mandinka: ߖߌ߬ߣߍ߫ ߓߌߛߊߥߏ߫ Gine Bisawo), officially the Republic of Guinea Bissau (República da Guiné Bissau ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ βiˈsaw), is a country in West Africa that covers with an estimated population of 2,026,778. It borders Senegal to its north and Guinea to its southeast. Guinea Bissau was once part of the kingdom of Kaabu, as well as part of the Mali Empire. The Bissagos, islands off the coast of Guinea Bissau, were officially conquered in 1936, ensuring Portuguese control of both the mainland and islands of the region. Upon independence, declared in 1973 and recognised in 1974, the name of its capital, Bissau, was added to the country's name to prevent confusion with Guinea (formerly French Guinea). Guinea Bissau has a history of political instability since independence. The current president is Umaro Sissoco Embaló, who was elected on 29 December 2019. Only about 2% of the population speaks Portuguese, the official language, as a first language, and 33% speak it as a second language. However, Guinea Bissau Creole, a Portuguese based creole, is the national language and also considered the language of unity. According to a 2012 study, 54% of the population speak Creole as a first language and about 40% speak it as a second language. The remainder speak a variety of native African languages. The nation is home to numerous followers of Islam, Christianity and traditional faiths, though no single religious group represents a majority of the population. The Balanta and Jola had weak or non existent institutions of kingship but instead put an emphasis on heads of villages and families. Relations between the kingdom and the Portuguese were initially warm, but deteriorated over time.
Бижаголар
Биягос аралдарында әртүрлі аралдарда әртүрлі этникалық топтарға жататын адамдар қоныстанды, бұл архипелагта зор мәдени алуандылыққа алып келді. Мали XIV ғасырдан бастап біртіндеп құлдырауға түсті. Бұрын қазіргі Сенегал, Гамбия және Гвинея-Бисау аумақтарындағы қауіпсіз иеліктер XVI ғасырдың басында Коли Тенгелланың күшінің өсуімен үзіліп қалды. Осылайша, Қаабу тәуелсіз патшалықтар федерациясына айналды. Билеуші топтар Нянчо (Нанко) деп аталатын элиталық жауынгерлерден құралды, олар өз әулеттік тегін Тирамахан Траореге дейін жегізеді. Нянчолар – шебер атты әскер және шабуылшылар ретінде танымал жауынгерлер еді. Қаабу Мансабасы Кансалада, бүгінде Габу деп аталатын шығыс Геба аймағында орналасқан. Құл саудасы экономиканы басып алып, жауынгерлерді импортталған мата, мұжұқ, металл бұйымдары және қару-жарақпен байытты. Португалия билігі бастапқыда құрлықта ақ адамдардың қоныстануына кедергі келтіргенімен, бұл тыйымды жергілікті мәдениет пен салты-дәстүрге сіңісіп кеткен лансадолар мен тангомандар ескермеді.
Құл саудасы
Гвинея-Бисау Атлантикалық құл саудасының алғашқы қозғалған аймақтарының бірі болды және басқа аймақтармен салыстырғанда құлдардың саны көп болмаса да, оның әсері маңызды болды. Кабо-Вердеде гвинеялық құлдар плантациялық экономиканы дамытуда, индиго мен мақта өсіруде және Батыс Африкада стандартты валютаға айналған пано матасын тоқуда маңызды рөл атқарды. Кабралдың қайтысынан кейін партия басшылығы Аристид Перейраға жүктелді, ол кейін Кабо-Верде Республикасының тұңғыш президенті болды.
Тәуелсіздік (1973)
Тәуелсіздік 1973 жылғы 24 қыркүйекте бір жақты жарияланды, қазір елдің Тәуелсіздік күні ретінде тойланады, ол мемлекеттік мереке. Ел 1974 жылғы 10 қыркүйекте тәуелсіз мемлекет ретінде ресми түрде мойындалды. Николае Чаушескудың Румыниясы Гвинея-Бисауды ресми түрде мойындаған және Гвинея мен Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партиямен келісімдерге қол қойған алғашқы ел болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін "Esta É a Nossa Pátria Bem Amada" әні ұлттық әнұран ретінде жарияланды. 1996 жылға дейін ол Кабо-Вердемен ортақ болды, кейін Кабо-Верде өзінің ресми ұлттық әнұраны "Cântico da Liberdade" әнін қабылдады. Амилкардың інісі және PAIGC-тің негізін қалаушы Луис Кабрал Гвинея-Бисаудың алғашқы президенті болып тағайындалды. 1984 жылға дейін елді революциялық кеңес басқарды. Алғашқы көппартиялық сайлау 1994 жылы өтті. 1998 жылдың мамыр айындағы әскери бүлік Гвинея-Бисаудағы азаматтық соғысқа және 1999 жылдың маусым айында президенттің қызметтен алынуына әкелді. 2000 жылы тағы сайлау өтті, нәтижесінде Кумба Иала президент болып сайланды.
XXI ғасыр: тұрақтылықты іздеу
2003 жылдың қыркүйегінде әскери төңкеріс жасалды. Әскерилер Яланы «проблеманы шешуге қабілетсіз» деген айыппен тұтқындады. Бірнеше рет кейінге жылжытылған парламент сайлауы 2004 жылдың наурыз айында өтті. 2004 жылдың қазан айында жалақының кешіктірілуіне байланысты бүлік шығып, қарулы күштердің басшысы қаза тапты. 2005 жылдың маусым айында президент сайлауы Иаланы құлатқан төңкерістен кейін алғаш рет өтті. Иала ПРС партиясынан кандидат ретінде ел президенті болуға қайта оралды, бірақ сайлауда 1999 жылғы төңкеріс кезінде құлатылған бұрынғы президент Жоао Бернардо Виейра жеңіске жетті. Виейра Малам Бакай Санханы екінші турда жеңіп алды. Санха бастапқыда екі сайлау округінде, оның ішінде ел астанасы Бисауда, сайлау алаяқтықтары мен бұрмалаушылықтар болды деп мойындаудан бас тартты. Шетелдік бақылаушылар сайлауды «тыныш және ұйымдасқан» деп сипаттады, бірақ сайлау алдында елге қару-жарақ әкелінгені және үкіметтік кеңселерге белгісіз қарулы адамдардың жасаған шабуылдары сияқты бірнеше «бұзылыстар» болды. Үш жылдан кейін Санханың ПАИГК партиясы 2008 жылдың қараша айында өткен парламент сайлауында 100 орынның 67-сін жеңіп алып, парламентте басымдыққа ие болды. 2008 жылдың қараша айында президент Виейраның ресми резиденциясына қарулы күштердің өкілдері шабуыл жасады, нәтижесінде күзетші қаза тапты, бірақ президент зардап көрмеді. Алайда, 2009 жылдың 2 наурызында Виейра, алдын ала мәліметтерге сәйкес, өткен күні жарылыста қаза тапқан Батиста Тагме На Ваи бас штаб офицерінің өліміне кек қайтарған сарбаздар тобының қолынан қаза тапты. Виейраның өлімі кең ауқымды зорлық-зомбылыққа әкелмеді, бірақ Swisspeace атты құқық қорғау тобының мәлімдемесіне сәйкес, елде тұрақсыздық белгілері байқалды. Елдің әскери басшылары конституциялық мұрагерлік тәртібін сақтауға уәде берді. Ұлттық Ассамблея спикері Раймундо Перейра 2009 жылдың 28 маусымында өткізілетін жалпыұлттық сайлауға дейін уақытша президент болып тағайындалды. Сайлауда ПРС партиясынан кандидат болған Кумба Иалаға қарсы Малам Бакай Санха жеңіске жетті. 2012 жылдың 9 қаңтарында президент Санха қант диабетінің асқынуынан қайтыс болды, ал Перейра қайтадан уақытша президент болып тағайындалды. 2012 жылдың 12 сәуірінде кешке елдегі әскерилер төңкеріс жасап, уақытша президентті және президенттікке басты үміткерді тұтқындады. Бұрынғы бас штаб орынбасары генерал Мамаду Туре Курума өтпелі кезеңде елді басқаруды өз қолына алды және оппозициялық партиялармен келіссөздер бастады. 2014 жылғы жалпы сайлауда Хосе Марио Ваз Гвинея-Бисау президенті болып сайланды. Ваз өзінің бес жылдық мерзімін толық аяқтаған алғашқы сайланған президент атанды. Сонымен қатар, ол 2019 жылғы президенттік сайлаудың бірінші турында жеңіліп, нәтижесінде Умаро Сиссоко Эмбало жеңіске жетті. ПАИГК партиясының қолдауысыз сайланған алғашқы президент Эмбало 2020 жылдың ақпан айында қызметке кірісті. 2022 жылдың 1 ақпанында президент Умаро Сиссоко Эмбалоны құлату мақсатымен төңкеріс жасауға тырысылды. 2022 жылдың 2 ақпанында мемлекеттік радио төрт шабуылшы мен екі президенттік күзетшінің қаза тапқанын хабарлады. Африка Одағы мен ЭКОУАС (ECOWAS) бұл төңкерісті айыптады. Төңкеріс талпырысынан алты күн өткен соң, 2022 жылдың 7 ақпанында Бисау Гвинея үкіметін сынаған Rádio Capital FM радиостанциясының ғимаратына шабуыл жасалды. Бұл радиостанция екі жылдан кем уақыт ішінде осындай шабуылға екінші рет ұшырады. 2023 жылдың 30 қарашасынан 1 желтоқсанына дейін ел астанасы Бисауда төңкеріс жасауға тырысқандығы хабарланды, бұл Эмбалоны оппозиция бақылайтын парламентті таратуға мәжбүр етті.
Саясат
Гвинея-Бисау – республика. Бұрынғыда үкімет жоғары дәрежеде орталықтандырылған болатын. Көп партиялық жүйе 1991 жылдың ортасына дейін құрылмаған. Екі басты саяси партия – ПАИГК (Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партия) және ПРС (Әлеуметтік жаңару партиясы). 20-дан астам ұсақ партиялар бар.
Сыртқы қатынастар
Гвинея-Бисау Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының (CPLP) негізін қалаушы мүшесі, сондай-ақ Лусофондық достастық деп те аталады. Бұл португал тілі мемлекеттік тіл болып табылатын лусофондық елдердің халықаралық ұйымы және саяси бірлестігі.
Әскери
2019 жылғы бағалау бойынша Гвинея-Бисау қарулы күштерінің құрамы шамамен 4400 адамды құрады, ал әскери шығындар ЖІӨ-нің 2 пайызынан кем. 2018 жылы Гвинея-Бисау ядролық қаруға қатысты тыйым салу туралы БҰҰ келісіміне қол қойды.
Әкімшілік бөлімшелер
Гвинея-Бисау сегіз аймаққа (regiões) және бір автономиялық секторға (sector autónomo) бөлінеді. Олар өз кезегінде 37 секторға бөлінеді. Аймақтар: , Елде екі экологиялық аймақ бар: Гвинея орман-саванна мозаикасы және Гвинея мангрлері.
At , The country is home to two ecoregions: Guinean forest–savanna mosaic and Guinean mangroves.
Климат
Гвинея-Бисауда жыл бойы жылы болып, температура айтарлықтай өзгере қоймайды; орташа температурасы 26,3 °C (79 °F) құрайды. Бисаудағы орташа жауын-шашын мөлшері , алайда бұл көбінесе маусым мен қыркүйек/қазан айлары аралығындағы жаңбырлы маусымға толығымен сәйкес келеді. Желтоқсаннан сәуірге дейін елде құрғақшылыққа тап болады.
Қоршаған орта мәселелері
Қоршаған ортаның күрделі проблемаларының қатарында орманды кесу, топырақ эрозиясы, малдың шамадан тыс жайылуы және балықты көп аулау кіреді.
Экономика
Гвинея-Бисаудың жан басына шаққандағы ЖІӨ және Адам даму индексі әлемдегі ең төмен көрсеткіштердің қатарында. Халықтың үштен екісі кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. Экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына байланысты; балық, кашу жаңғағы және жер жаңғағы оның негізгі экспорттық тауарлары болып табылады. Ұзақ саяси тұрақсыздық кезеңі экономикалық белсенділіктің төмендеуіне, әлеуметтік жағдайдың нашарлауына және макроэкономикалық теңгерімсіздіктің күшеюіне әкелді. Гвинея-Бисауда жаңа бизнесті тіркеу, Суринамнан басқа, әлемдегі кез келген елге қарағанда көбірек уақыт алады (233 күн немесе шамамен 33 апта). Елдегі басты саяси партиялар тұрақтылық туралы келісімге келгеннен кейін Гвинея-Бисау экономикалық прогресске қол жеткізе бастады, бұл ХВҚ қолдауымен құрылымдық реформалар бағдарламасына жол ашты. Бірнеше жылдық экономикалық құлдырау мен саяси тұрақсыздықтан кейін, 1997 жылы Гвинея-Бисау CFA франк ақша жүйесіне қосылды, бұл ішкі ақша-кредиттік тұрақтылыққа әкелді. 1998-1999 жылдардағы азаматтық соғыс және 2003 жылдың қыркүйегіндегі әскери төңкеріс экономикалық қызметке кедерес келтіріп, экономикалық және әлеуметтік инфрақұрылымның маңызды бөлігін қиратты және бұрыннан бар кедейлікті күшейтті. 2004 жылғы наурыздағы парламенттік сайлаулар мен 2005 жылғы шілдедегі президенттік сайлаулардан кейін ел әлі де нәзік саяси жағдайға қарамастан, ұзақ тұрақсыздықтан қалыпқа келтіруге тырысуда. 2005 жылдан бастап Латын Америкасынан келген есірткі сатушылар Гвинея-Бисауды, сондай-ақ бірнеше көршілес Батыс Африка елдерін, кокаинды Еуропаға транзиттік тасымалдау орталығы ретінде пайдалана бастады. Біріккен Ұлттар Ұйымының бір өкілі елдің «наркомемлекетке» айналу қаупі бар екенін мәлімдеді. 2012 жылғы төңкерістен кейін есірткі трафигі күшейді, ал үкімет пен әскер оны тоқтатуға аз күш жұмсады. The Economist журналының хабарлауынша, Гвинея-Бисау үкіметі әлі де заңсыз есірткі таратумен күресуде. Гвинея-Бисау Африкадағы Бизнес құқығын үйлестіру ұйымының (OHADA) мүшесі.
Дін
Түрлі зерттеулер Гвинея-Бисау халқының жартысынан аздап кемі мұсылман, ал маңызды азшылықтар халықтық діндерді немесе христиан дінін ұстанады. CIA World Factbook 2020 жылғы бағалауынша, халықтың 46,1% мұсылман, 30,6% халықтық діндерді ұстанады, 18,9% христиан, 4,4% басқа немесе дінге жатпайды. 2015 жылғы Pew Templeton зерттеуі халықтың 45,1% мұсылман, 30,9% халықтық діндерді ұстанатын, 19,7% христиан және 4,3% дінге қатысы жоқ екенін көрсетті. Мұсылмандардың діни танылуына қатысты Pew есебі Гвинея-Бисауда ең басым сектанттық танылудың жоқ екенін анықтады. Гвинея-Бисау осы ерекшелікті Танзания, Уганда, Либерия, Нигерия және Камерун сияқты Сахарадан оңтүстік Африка елдерімен бөліседі. Бұл Pew зерттеуі сондай-ақ, осы зерттеуде ешқандай анық басым сектанттық танылуы жоқ деп мәлімдеген елдердің көп бөлігі Сахарадан оңтүстік Африкада шоғырланғанын көрсетті. "Дүниежүзілік діндердің болашағы" атты тағы бір Pew есебі 2010 жылдан 2050 жылға дейін Гвинея-Бисауда ислам дінін ұстанатындардың үлесінің артатынын болжайды. Көптеген тұрғындар ислам және христиан діндерінің синкретизмімен айналысады, олардың амалдарына дәстүрлі африкалық сенімдерді қосады. Мұсылмандар солтүстік және шығыста басымдыққа ие, ал христиандар оңтүстік және жағалау аймақтарында басым. Рим-католик шіркеуі христиан қауымының көп бөлігін құрайды. 2021 жылғы АҚШ Мемлекеттік департаментінің Халықаралық діни еркіндік туралы есебінде әртүрлі діни қауымдастықтардың басшылары қазіргі қауымдастықтардың көбінесе төзімді екенін айтса да, елдегі діни фундаментализмнің күшеюіне қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. 2022 жылдың шілдесінде мұсылмандар көпшілік құрайтын Габу аймағындағы католик шіркеуіне жасалған вандализм христиан қауымының ислами экстремизм елге еніп кетуі мүмкін деген алаңдаушылығын тудырды. Алайда, осыған ұқсас басқа оқиғалар болған жоқ және ислами экстремистерге тікелей байланыс анықталған жоқ.
Білім
7-13 жас аралығында білім алу міндетті. 3-6 жас аралығындағы балаларға арналған мектепке дейінгі білім беру ерікті және бастапқы кезеңде жүзеге асырылады. Білім берудің бес деңгейі бар: мектепке дейінгі білім беру, бастауыш және қосымша негізгі білім беру, жалпы және қосымша орта білім беру, жалпы орта білім беру, техникалық және кәсіптік оқыту, жоғары білім беру (университеттер және университет емес білім беру орталықтары). Негізгі білім беру реформадан өтуде, қазір ол алты жылдық білім беруді қамтитын бірыңғай цикл құрайды. Орта білім беру кеңінен қолжетімді, және екі циклден тұрады (7-9 сыныптар және 10-11 сыныптар). Мемлекеттік білім беру ұйымдарында кәсіптік білім беру тоқтап тұр, алайда жекеменшік білім беру ұйымдары ашылды, оның ішінде São João Bosco оқу орталығы (2004 жылдан бері) және Luís Inácio Lula da Silva оқу орталығы (2011 жылдан бері). Формалды емес білім беру көбінесе аудандық мектептерге және ересектерге білім беруге бағытталған.
Қақтығыстар
Көбінесе Гвинея-Бисаудағы түрлі этникалық топтар бейбіт түрде қатар өмір сүреді, бірақ дау-жанжал туғанда, олар көбінесе жерге қол жеткізу мәселесіне байланысты болады.
Музыка
Гвинея-Бисау музыкасы көбінесе полиритмиялық гумбе жанрымен байланысты, ол елдің басты музыкалық экспорты болып табылады. Дегенмен, жылдар бойы азаматтық тәртіпсіздіктер мен басқа да факторлар гумбе және басқа жанрларды, тіпті әдетте синкретистік африкалық елдерде де, кең аудиториядан шеттетіп келді. Кабаса – Гвинея-Бисаудың басты музыкалық аспабы, ол өте жылдам және күрделі ритмикалық би музыкасында қолданылады. Ән мәтіндері көбінесе Гвинея-Бисау креол тілінде, португал тіліне негіделген креол тілінде жазылады, және олар көбінесе қазіргі оқиғалар мен дау-дамайлар туралы әзілді және өзекті болып келеді. Гумбе сөзі кейде жалпылама түрде, елдің кез келген музыкасын білдіру үшін қолданылады, бірақ ол ең алдымен елдің онға жуық халықтық музыка дәстүрін біріктіретін ерекше стильді көрсетеді. Тина және тинга – тағы да бір танымал жанрлар, ал халықтық дәстүрлерге жерлеу рәсімдерінде, қабылдау және басқа да обрядтарда қолданылатын салтанатты музыка, сондай-ақ Баланта броска және куссунде, Мандинга джамбадон және Биссагос аралдарының кундере дыбысы кіреді.
Ас мәзірі
Жалпы тағамдарға сорпалар мен қайнатпалар жатады. Жиі қолданылатын ингредиенттерге ямс, тәтті картоп, маниок, пияз, помидор және банан кіреді. Тамақ дайындауда дәмдеуіштер, бұрыштар және ащы бұрыштар пайдаланылады, оның ішінде Aframomum melegueta тұқымдары (Гвинея бұрышы).
Фильм
Флора Гомес – халықаралық деңгейде танымал кинорежиссер; оның ең танымал фильмі – Нха Фала Гоместің «Морту Нега» («Өлімге мойын бұрмау») (1988) – Гвинея-Бисауда түсірілген алғашқы көркем фильм және екінші толық метражды фильм. (Алғашқы толық метражды фильм 1987 жылы режиссер Үмбан У Ксеттің «Ныттуруду» фильмі болды.) 1989 жылы ФЕСПАКО фестивалінде «Морту Нега» беделді Омару Ганда жүлдесін жеңіп алды. 1992 жылы Гомес «Уджу Азул ди Йонта» фильмін түсірді, ол 1992 жылғы Канн кинофестивалінде «Un Certain Regard» бөлімінде көрсетілді. Гомес сонымен қатар Африкаға бағытталған көптеген кинофестивальдердің кеңес мүшесі болып қызмет етті. Актриса Бэбетида Саджо Гвинея-Бисаудың Бафата қаласында дүниеге келген.
Спорт
Гвинея-Бисауда футбол ең танымал спорт түрі. Гвинея-Бисау ұлттық футбол құрамасы Гвинея-Бисау Футбол Федерациясының басқаруында. Олар Африка Футбол Конфедерациясының (CAF) және ФИФА-ның мүшелері.