Кіріспе

Африка мемлекетіндегі ұйымдасқан қоғам. Анголадағы қазіргі саяси режим – президенттік, онда Республика Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады; оған Министрлер Кеңесі кеңес береді, олар Президентпен бірге ұлттық атқару билігін құрайды. Заң шығару билігі Ұлттық Ассамблеяға сайланған 220 парламентарийге жүктелген. Республика Президенті парламентпен бірлесіп сот жүйесінің ең жоғары екі органы – Конституциялық сот пен Жоғарғы сот мүшелерінің көпшілігін тағайындайды. Сот жүйесі Аудиторлар соты мен Жоғарғы әскери соттан тұрады. Ангола үкіметі атқару, заңнамалық және сот билігінен тұрады. Он жылдар бойы саяси билік Анголаны азат ету үшін халық қозғалысының төрағалығында шоғырланған.

Тарих

2010 жылы жаңа Конституция қабылданғаннан бері Ангола саясаты президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Ангола Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Президентке, үкіметке және парламентке жүктелген. Ангола 1975 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Ангола Азаттық қозғалысы (MPLA) басқарған бірпартиалық марксистік-лениндік жүйеден 1992 жылы қабылданған жаңа Конституцияға негізделген көп партиялық демократияға өтті. Сол жылы алғашқы парламенттік және президенттік сайлаулар өтті. Парламенттік сайлауда MPLA абсолютті көпшілікке ие болды. Президенттік сайлауда Президент Жозе Эдуардо душ Сантуш бірінші турда 49%-дан астам дауыспен жеңіске жетті, ал Жонас Савимби 40% дауыс алды. Екінші тур қажет болған, бірақ ол өткізілмеді. UNITA-ның алдану деп санайтын сайлаудан кейін азаматтық соғыстың жаңадан басталуы және Лусака протоколының күшін жоюы салдарынан қиын жағдай туды. Жаңа демократиялық институттар белгілі бір деңгейде жұмыс істеді, әсіресе Ұлттық Ассамблея, UNITA және FNLA-ның сайланған депутаттарының белсенді қатысуымен, ал Жозе Эдуардо душ Сантуш демократиялық легитимділіксіз өкілдігін атқаруын жалғастырды. Дегенмен, MPLA-ның қарулы күштері (қазіргі Ангола мемлекетінің ресми қарулы күштері) және UNITA 2002 жылы UNITA жетекшісі Жонас Савимби қаза болғанға дейін бір-бірімен соғысты. 2002 жылдан 2010 жылға дейін 1992 жылғы Конституциямен белгіленген жүйе салыстырмалы түрде қалыпты жұмыс істеді. Үкіметтің атқарушы органы Президент, Премьер-министр және Министрлер Кеңесінен тұрды. Барлық министрлер мен вице-министрлерден құралған Министрлер Кеңесі саяси мәселелерді талқылау үшін жүйелі түрде жиналатын. 18 провинцияның губернаторлары Президент тағайындады және оның қалауынша қызмет етті. 1992 жылғы Конституциялық заң үкімет құрылымының негізгі қағидаларын және азаматтардың құқықтары мен міндеттерін белгіледі. Құқықтық жүйе португал және әдет-ғұрып заңдарына негізделген, бірақ әлсіз және фрагменттелген. 140-тан астам муниципалитеттердің тек 12-сінде ғана соттар жұмыс істеді. Жоғарғы сот апелляциялық сот ретінде жұмыс істеді, ал заңмен рұқсат етілгеніне қарамастан, сот шешімдерін қайта қарау құқығы бар Конституциялық сот құрылмады. Іс жүзінде билік Президенттің қолында көбірек шоғырланды, ол үнемі өсіп келе жатқан аппараттың қолдауымен парламентті, үкіметті және сот жүйесін бақылады. 26 жылға созылған азаматтық соғыс елдің саяси және әлеуметтік институттарын қиратты. БҰҰ-ның бағалауынша, 1,8 миллион адам ішкі көшкін (IDP) болды, ал соғыстан зардап шеккендердің жалпы саны 4 миллионға жетеді. Елдегі, әсіресе Луандадағы (шамамен 6 миллион халқы бар) күнделікті өмірдің жағдайы әкімшілік инфрақұрылымның және көптеген әлеуметтік институттардың күйреуін көрсетеді. Ағымдағы ауыр экономикалық жағдай әлеуметтік институттарға мемлекеттік қолдау көрсетуге кедерілгі келтіреді. Ауруханаларда дәрі-дәрмек пен негізгі жабдықтар жоқ, мектептерде оқулықтар жетіспейді, ал мемлекеттік қызметкерлер күнделікті жұмыстарында қажетті құрал-жабдықтардан мүсіркеушілік танытпайды. Жозе Эдуардо душ Сантуш 2017 жылы 38 жылдық қызметтен кейін Ангола Президенті лауазымынан кетті, оның орнына Сантуш таңдаған мұрагері Жоао Лоуренсу келді. Алайда, Президент Жоао Лоуренсу душ Сантуш дәуіріндегі жемқорлыққа қарсы күресті бастады. 2017 жылдың қарашасында бұрынғы Президент Жозе Эдуардо душ Сантуштің миллиардер қызы Изабель душ Сантуш елдің мемлекеттік мұнай компаниясы Sonangol-дың басшысы лауазымынан босатылды. 2020 жылдың тамызында Анголаның бұрынғы Президенті Жозе Филомено душ Сантуштің ұлы алаяқтық пен жемқорлық үшін бес жылға бас бостандығынан айырылды. 2022 жылдың тамызында биліктегі партия MPLA тағы да абсолютті көпшілікке ие болды және Президент Жоао Лоуренсу сайлауда екінші бес жылдық мерзімге жеңіске жетті. Алайда, бұл сайлау Ангола тарихындағы ең тартысты сайлау болды.

Заң шығарушы билік

Ұлттық Ассамблеяның (Assembleia Nacional) 223 мүшесі бар, олар төрт жылдық мерзімге сайланады, оның 130 мүшесі пропорционалдық өкілдік бойынша, 90 мүшесі провинциялық округтерде, ал 3 мүшесі шетелдегі анголалықтарды өкілдік етеді. 1997 жылғы жалпы сайлау 2008 жылдың 5 қыркүйегіне ауыстырылды. Биліктегі MPLA партиясы 82% (Ұлттық Ассамблеяда 191 орын) жеңіп алды, ал негізгі оппозициялық партия 10% (16 орын) ғана жеңді. Дегенмен, сайлау толыққанды еркін деп айтуға болады, бірақ әділ емес деп сипатталды. 2008 жылғы сайлау туралы ақ кітапта 2008 жылғы парламент сайлауына байланысты барлық бұзушылықтар тізімделген.

Сот тармағы

Жоғарғы Соттың (немесе "Tribunal da Relacao") судьяларын президент тағайындайды. Конституциялық сот судьяларының саны 11. Олардың төртеуін президент, төртеуін Ұлттық жиналыс, екеуін Жоғарғы сот кеңесі және біреуін халық сайлайды. Конституциялық сотқа заңды тексеру құқығы берілген.