Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі (папоротник)
Species of plant (fern)
Pteridium aquilinum, көбінесе тоқыра, жайылымдық тоқыра, қарапайым тоқыра, сондай-ақ бүркіт папоротнигі деп аталады, бұл екі жарты шардың да қоңыржай және субтропиктік аймақтарында кездесетін папоротник түрі. Бастапқыда Еуразия мен Солтүстік Америкаға тән, оның спораларының ерекше жеңілдігі оның бүкіл әлемге таралуына себеп болды.
Pteridium aquilinum, commonly called bracken, brake, pasture brake, common bracken, and also known as eagle fern, is a species of fern occurring in temperate and subtropical regions in both hemispheres. Originally native to Eurasia and North America, the extreme lightness of its spores has led to it achieving a cosmopolitan distribution.
Сипаттама
Қара шаян - қыста жапырақты, шөптесін көпжылдық өсімдік. Ірі, жуаздай үшбұрышты жапырақтары жер астындағы тамырсабадан тік өсіп, биіктігіне дейін жетеді; негізгі сабағы немесе тікенегі, түбіндегі диаметрі - 6 см. Күз айында жер бетіне дейін қурап қалады. Тамырсаба тереңге дейін, диаметрі шамамен және ұзындығы бойынша өседі. Көктемде жер астындағы тамырсабадан қайта өскендіктен, P. aquilinum генетикалық тұрғыдан бірдей жапырақтарының тығыз топтарында кездеседі. Көктемде өсімдік өсу циклына енгенде, алдымен тамырсабадан жас жапырақтар шыға бастайды. Бір тамырсабаның тығыздығы мен жабатын ауманы, жаңа өрмек жібергенде оның биологиялық сәттілік мүмкіндіктерін арттырады. Жаңа өрмектер тік сабақтар түрінде пайда болады, олар күміс сұр түсті түктермен жабылып, иіліп тұрады және жапыраққа айналар алдында бірнеше метрге дейін биіктей алады.
Common bracken is a herbaceous perennial plant, deciduous in winter. The large, roughly triangular fronds are produced singly, arising upwards from an underground rhizome, and grow to tall; the main stem, or stipe, is up to in diameter at the base. It dies back to ground level in autumn. The rhizome grows up to deep, about in diameter, and up to long. Because it regrows in the spring from an underground rhizome, P. aquilinum tends to be found in dense colonies of genetically identical fronds. In the spring as the plant enters its growing cycle, fiddleheads are first sent up from the rhizome. The density and area covered by a single rhizome maximizes that rhizome's chance of biological success when sending up new growth. The new growth presents as vertical stalks, coiled and covered in silver gray hairs, that can be several feet in height before unfurling into fronds.
Көбею
Спорангиялар жапырақшаның төменгі жағындағы сорилерде қалыптасады. Олар тар қоңыр жолақтармен орналасқан және шілде, тамыз және қыркүйек айларында споралар түзеді.
Sporangia are formed in sori on the underside of the frond. They are arranged in narrow brown bands, and form spores over July, August and September.
Таксономия
Ол дәстүрлі түрде Pteridium (brackens) туысының жалғыз түрі ретінде қарастырылған; алайда, мамандар бұл туысты 11 түрге бөлді және мойындады. 1879 жылы Фридрих Адалберт Максимилиан Кун оны Pteridium туысына жатқызды. Әлемнің 100 әртүрлі жерінен алынған Pteridium-ның генетикалық талдауы екі бөлек түрді анықтады және "бракен" деген ортақ атауға қарамастан, "оңтүстік" түрі – Pteridium esculentum. Оңтүстік P. esculentum физикалық тұрғыдан оқшауланған аймақтарда генетикалық әртүрліліктің төмен деңгейін көрсетсе, P. aquilinum континенттік деңгейде ерекше топтарға ие. Дегенмен, Гавайиден алынған сынамаларда алыс қашықтыққа ген ағынының болуы анықталды, олар P. aquilinum-ның Солтүстік Америка және Азия субтүрлерінің элементтерін қамтиды.
It was traditionally treated as the sole species in the genus Pteridium (brackens); however, authorities have split and recognised up to 11 species in the genus. It was placed in the genus Pteridium by Friedrich Adalbert Maximilian Kuhn in 1879. Genetic analysis of Pteridium from 100 different locations worldwide has revealed two distinct species and despite the common name "bracken" being shared, the "southern" species is Pteridium esculentum. Though the southern P. esculentum shows little genetic diversity among physically isolated locations, P. aquilinum has distinct groups at the continental scale. However, evidence of long distance gene flow was found in samples taken from Hawaii that presented elements of both North American and Asian subspecies of P. aquilinum.
Этимология
Жалпы құрақтарды алғаш рет Карл Линней 1753 жылы «Өсімдіктер түрі» еңбегінің 2-томында Pteris aquilina деп сипаттаған. Түрлік эпитеттің шығу тегі латын тіліндегі aquila – «бүркіт» сөзінен бастау алады. 1755 жылы «Флора Суэцика» кітабының қайта басылымында Линней бұл атаудың тамырдың көлденең қимасында көрінетін бүркіт бейнесімен байланысты екенін түсіндіреді. Дегенмен, бұл атау пісіп жетілген жапырақтарының пішіні бүркіттің қанатына ұқсас болғандықтан қойылған деген пікір де бар. Алайда, орта ғасыр ғалымдары, оның ішінде Эразм, сабақтың көлденең қимасындағы талшықтардың өрнегі екі бас бүркіт немесе емен ағашына ұқсайды деп санайтын.
Common bracken was first described as Pteris aquilina by Carl Linnaeus, in Volume 2 of his Species Plantarum in 1753. The origin of the specific epithet derived from the Latin aquila "eagle". In the reprint of the Flora Suecica in 1755, Linnaeus explains that the name refers to the image of an eagle seen in the transverse section of the root. In spite of this, the opinion has been forwarded that the name pertains to the shape of the mature fronds appearing akin to an eagle's wing. However, medieval scholars, including Erasmus, thought the pattern of the fibres seen in a transverse section of the stipe resembled a double headed eagle or oak tree.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бракен Еуропа, Шығыс Азия және Солтүстік Америкада табиғи түрде өседі. Америкада ол Америка Құрама Штаттарының құрлық аймағында және Канаданың Онтарио, Квебек және Ньюфаундленд провинцияларында кездеседі. Оның таралу аймағының солтүстік шекарасы Оңтүстік Аляскаға дейін созылады, ал оңтүстік шекарасы Мексиканың солтүстік бөліктеріне, сондай-ақ Кариб теңізіндегі Үлкен Антиль аралдарына жетеді. Ирландияда бракен ашық орманды және құмды жайылымдарда өседі. Птаквилозидтің шалғынды жануарларда геморрагиялық ауруларды, шалғынды емес жануарларда ісіктер мен гематологиялық проблемаларды тудыратыны белгілі, және ол адамдарда қызыл өңеш және асқазан қатерлі ісіктерімен байланысты. Бракенді созылмалы түрде тұтыну ірі қара мал (шалғынды жануарлар) асқазан-ішек трактісінің (АІТ) жалаңаш клеткалы карциномасына (ЖКК) әкелуі мүмкін, ең агрессивті және ауыр ісіктер АІТ-тің төменгі бөлігінде орналасқан. Жапония мен Солтүстік Уэльсте асқазан қатерлі ісігінің жоғары деңгейі байқалады, онда жас сабақтары көкөніс ретінде қолданылады, бірақ бракеннің осыған қатысы бар ма, әлде қатерлі ісіктің басқа себептері бар ма, әзірге белгісіз. Птаквилозидпен ластанған сүтті тұтыну Венесуэланың Анд таулы аймақтарында адамдардың асқазан қатерлі ісігіне себеп болуы мүмкін деп саналады. Споралар да канцерогендік заттар ретінде қарастырылады. Ластанған су мен етті тұтыну да қауіпті болуы мүмкін. Дегенмен, птаквилозид суда жақсы ериді және салқын суға ұзартылған уақыт бойы сіңіру арқылы оның мөлшерін азайтуға болады.
Bracken is native to Europe, Eastern Asia and North America, In the Americas, it is found throughout the continental United States and the Canadian provinces of Ontario, Quebec, and Newfoundland. Its range's northern border extends to southern Alaska, while its southern reaches the northern portions of Mexico, as well as the Greater Antilles in the Caribbean. In Ireland, bracken is found in open woodland and sandy pastures. Ptaquiloside is known to cause hemorrhagic diseases in ruminants, tumors and hematological problems in non ruminants, and is correlated with esophageal and gastric cancer in humans. Chronic bracken consumption is also associated with upper digestive tract (UDT) squamous cell carcinomas in cattle (ruminants)—with the most aggressive and serious tumors located in the caudal (lower) UDT. High stomach cancer rates are found in Japan and North Wales, where the young stems are used as a vegetable, but it is unknown whether bracken plays any part or if the cancer can be attributed to another cause. Consumption of ptaquiloside contaminated milk is thought to contribute to human gastric cancer in the Andean states of Venezuela. The spores have also been implicated as carcinogens. Consumption of contaminated water and meat may be dangerous as well. However, ptaquiloside is water soluble, and is reduced by soaking bracken in cool water.
Тағам
Уыттылығына қарамастан, P. aquilinum-ның жаһандық таралуы – ол әлемдегі ең көп таралған бесінші қарапайым арамшөп түрі – оның әлемнің көптеген аймақтарында ұзақ жылдар бойы қолданылып келгенін көрсетеді. Уыттылығы мен кең таралуы өсімдікті тұтынуға қатысты мәдени көзқарастардың әртүрлі болуына әкелді. P. aquilinum өте жақсы өсетін Ұлыбританияда, бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін тамырсабақтары желінген. Алайда, Корольдік бағбандық қоғамы қазір оның уыттылығына байланысты оны жеуге кеңес бермейді. Бракен Кореяда, Жапонияда, Ресейдің Шығыс бөлігінде және Қытайдың кейбір аймақтарында кеңінен желетін көкөніс болып табылады, онда ол дәстүрлі түрде маңызды жабайы көкөніс ретінде қолданылып келген. Бракенді дәстүрлі түрде жейтін елдердің халқы, көшіп келгеннен кейін P. aquilinum-ның жаһандық таралуының арқасында жаңа жерлерде де оған қол жеткізе алады. Кореяда бракенді "госари" деп атайды. Оны суға жібітіп, жартылай пісіріп, қуырып, көбінесе гарнир ретінде (намул) жейді. Сонымен қатар, ол "бибимбаптың" классикалық құрамына кіреді. Жапонияда бракенді "вараби" (蕨, ワラビ) деп атайды, ал одан жасалған крахмал тәрізді желе суытылған десерт "варабимочи" үшін негізгі ингредиент болып табылады. Тау көкөністерінің (сансай) бір түрі ретінде, жас өркендерді буға пісіріп, қайнатып немесе сорпаға қосып пісіреді. Өркендерді тұзға, сакеге немесе мисоға салып сақтайды. Бракен өркендерін Сібірде және Солтүстік Американың жергілікті халықтары арасында сыра жасау үшін пайдаланған.
Despite its established toxicity, P. aquilinums global distribution—it is the fifth most widely distributed common weed species in the world—means that it has a long history of being consumed in many parts of the world. The toxicity and wide distribution has led to variation in cultural attitudes towards the consumption of the plant. In the United Kingdom where P. aquilinum is extremely successful, the rhizome was once consumed during and after World War I. However the Royal Horticultural Society now explicitly advises against its consumption due to toxicity. Bracken is a widely eaten vegetable in Korea, Japan, Russian Far East, and parts of China where they have historically been some of the most important wild vegetables consumed. Populations of these countries where bracken is traditionally consumed have been able to access bracken in new locations after immigrating due to P. aquilinums global ubiquity. In Korea, bracken is known as gosari. It is soaked, parboiled, and stir fried, and often eaten as a side dish (namul). It is also a classic ingredient of bibimbap. In Japan, bracken is known as warabi (蕨, ワラビ), and a jelly like starch made from it is a key ingredient for the chilled dessert warabimochi. As a type of sansai (mountain vegetables), young bracken shoots are steamed, boiled, or cooked in soups. The shoots are also preserved in salt, sake, or miso. Bracken shoots have been used to produce beer in Siberia, and among indigenous peoples of North America.
Фармакология
P. aquilinum қабынуға қарсы және антиоксиданттық қасиеттері зерттелді.
P. aquilinum has been investigated for its anti inflammatory and antioxidative properties.