Цейлон қарулы көтерілісі (1971)

Кіріспе

Сейлондегі қарулы көтеріліс

1971 жылғы Жанатха Вимукти Пермуна (ЖВП) көтерілісі (сонымен қатар 1971 жылғы көтеріліс деп аталады) – коммунистік Жанатха Вимукти Пермуна (ЖВП) Шри-Ланканың (бұрынғы Сейлон) премьер-министрі Сиримаво Бандаранайке басқаратын социалистік Біріккен Фронт үкіметіне қарсы жасаған екі сәтсіз қарулы көтерілістің біріншісі. Көтеріліс 1971 жылдың 5 сәуірінде басталып, сол жылдың маусым айына дейін жалғасты. Көтерілісшілер бірнеше апта бойы қалалар мен ауылдық аймақтарды бақылауда ұстады, бірақ достас елдердің көмегімен (адам және материалдық ресурстар жіберілді) қарулы күштер бұл аймақтарды қайта басып алды. Билікті алуға жасалған алғашқы әрекет күшпен тоқтатылса да, 1987 жылы ЖВП аралдың оңтүстік, орталық және батыс өңірлерінде бірнеше жылға созылған үлкен қарсылық қозғалысын бастады. Көтеріліс 1971 жылы ресми түрде басталды, бірақ алғашқы шабуылдар 1970 жылы жасалды. ЖВП оңшыл Біріккен Ұлттық партиямен (БҰП) күресіп, содан кейін жаңадан сайланған, социалистік Біріккен Фронт үкіметіне қарсы жауынгерлік оппозиция ұйымдастырды. Үкіметтің социалистік бағыты көптеген мемлекеттердің назарын аударды, олар оған қолдау көрсетуге мұқтаж болды. Кеңес Одағы 60 әскери-әуе күшінің әскерін жіберді, ал Үндістан форттарды қорғап, Солтүстік Корея мен Қытай жүк кемелерінің порстарға шабуыл жасауына жол бермеді. Қытай дипломатиялық көмек көрсеткенімен, оны ЖВП-ді қолдады деп айыптады; Қытай дипломаттарының Солтүстік Кореямен байланыс жасап, ЖВП-ге қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізгені хабарланды.

Шығу тегі

Сейлон (қазіргі Шри-Ланка) 1948 жылдың 4 ақпанында британдықтардан өз билігін алғанда доминион мәртебесіне ие болды. Д. С. Сенанаяке басшылығымен құрылған консервативті үкімет, британ үкіметімен келіссөздер жүргізуде маңызды рөл атқарды, нәтижесінде өз билігіне қол жеткізді. Ол үш оңшыл, доминионды қолдайтын партияны біріктіріп, Біріккен Ұлттық партияны (БҰП) құрды, ол жалпы сайлауда парламентте көпшілік дауысқа ие болды. БҰП 1956 жылы жеңіліске ұшырады, ал С. В. Р. Д. Бандаранайке солшыл топтарды біріктіре отырып, ұлтшылдық көтеріліс толқынында премьер-министр болды. Оның әйелі Сиримаво Бандаранайке 1959 жылы оның қазасынан кейін саясатқа қатысып, 1960 жылы әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр атанды. Бірінен соң бірі ауысып келген үкіметтер, әртүрлі экономикалық саясаттар мен жиі болатын ереуілдердің салдарынан Сейлонның 1960 жылдардағы экономикалық жағдайы 1948 жылы тәуелсіздік алған кездегіден нашарлап қалды, бұл 1962 жылы төңкеріс жасау әрекетіне әкеп соқты.

Жанатха Вимукти Пермуна

"Жаннатха Вимукти Пермуна" (ЖВП) қозғалысын 1960 жылдардың соңында Люмумба университетінің бұрынғы медицина студенті және Цейлон Коммунистік партиясының қызметкері Рохана Виджевира құрды. Партия басшыларымен келіспей, революциялық мақсаттың болмауына наразы болған Виджевира 1965 жылы осындай ойлы жастармен бірге қозғалысты құрды. Келесі жылы ол Цейлон коммунистік партиясының маоистік қанатынан қуылған және марксистік идеологиясын "Сингала марксистік тобы" деп аталған ұйымға әкелген. Виджевирамен бірге үш жақын серігі жаңа қозғалыстың жетекшілері ретінде көзге шықты: Санат, Карунарнатх және Атхула Нималасири Джаясингхе (Локу Атхула). Бастапқыда "Жаңа солшыл" деп те аталған бұл топ студенттер мен жұмыссыз ауыл жастарын (көбінесе 16 мен 25 жас аралығындағы) өзіне тартты, олардың экономикалық мүдделері елдің солшыл коалициялары тарапынан назарсыз қалды деп сезінді. Оқу бағдарламасының негізгі бөлігі болған "Бес лекция" Индия империализмі (кеңеюшілік), күшейе берген экономикалық дағдарыс, аралдағы коммунистік және социалистік партиялардың сәтсіздіктері және билікті күшпен, кенеттен басып алу қажеттілігі туралы талқылауларды қамтыды.

БЖП кеңейуі мен Біріккен майданның жеңісі

1967-1970 жылдар аралығында JVP өзінің мүшелігін және ықпалын тез кеңейтті, бірқатар ірі университет кампустарында (соның ішінде Социалистік студенттер одағы) студенттік социалистік қозғалысты бақылауға алды және қарулы күштерден жаңадан келгендер мен қолдау білдіргендерді қабылдады; олардың кейбіреулері полиция бөлімшелерінің, әуежайлардың және әскери нысандардың суреттерін ұсынды, бұл көтерілістің бастапқы табысына ықпал етті. Видьялаңкара кампусында Г.И.Д. ‘Кастро’ Дхармасекера басқарған Джатика Сишья Сангамая (Ланка Ұлттық Студенттер Қоғамы) қолдауын алды, ал Перадения кампусында Самаджавади Сишья Сангамая (Социалистік Студенттер Қоғамы) мен Видьёдая кампусын бақылауға ие болды. Махинда Виджесекара "Сишия Сангамая" (Студенттер Қоғамы) ұйымын басқарды. Ұйымға жаңа мүшелерді тарту және оларды болашақ қақтығысқа дайындау мақсатында Виджевира оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларының шалғай аймақтарында «білім беру лагерьлерін» ашты, онда марксизм-ленинизм және негізгі әскери дағдылар оқытылды. Қозғалыстың орталық комитеті 1969 жылы Мадампеллада құрылды. Мадампелла конференциясын ұстанғаннан кейін Урубокка мен Дондрада тағы екі конференция өтті. Урубоккада ұйымның құрылымы, құпия, бес мүшеден тұратын топтар және «аудандық хатшылар» деп аталатын аймақтық басшылықтар шешілді, сондай-ақ қару-жарақ жасау мүмкіндігі қарастырылды. 1970 жылдың басында өткен Дондра конференциясында қару-жарақ жинау мен өндіруден өзге, жалдау, оқыту, форма киімдері және қарулы күштер туралы ақпарат жинау мәселелері де талқыланды.

Революцияның дайындықтары

1970 жылға қарай, қозғалыс Курунегала, Акмеемана, Тиссамахарама, Эльпития және Анурадхапура ауылдық аймақтарындағы лагерьлерде кадрларды тарта бастап, оларды оқытты. "Бес лекция" сабақтары аралдың барлық жерінде, көбінесе зираттар сияқты уединен жерлерде өтті. Шамамен 10 000 толық уақытты мүшелерді жинағаннан кейін, JVP 1971 жылы жаңадан қабылдауды тоқтатты. Қозғалыс бес мүшеден тұратын топтарға негізделген, олардың әрқайсысының жетекшісі болды. Полиция бөлімі аумағында бірнеше мұндай топтар болды және олардың әрқайсысының жетекшісі аудандық жетекшіні таңдады, ал аудандық жетекшілер Орталық Комитетті құрады. Орталық Комитеттің үстінде 12 мүшеден тұратын саяси бюро болды, оның құрамында Виджевера да бар еді. Байланыс кодталған хаттар арқылы жүзеге асырылды, аудандық хатшылар саяси бюродан (Коломбода екі айда бір рет отыратын) хабарламаларды жеткізді. 1970 жылы қарулы күштердің жылдық бюджеті 52 миллион рупияны (10 миллион АҚШ доллары) құрады, бұл мемлекеттік шығындардың барлығының 1,2% ғана болды. Цейлон армиясы 329 офицерден және 6291 басқа шенділерден тұратын үш жаяу әскер полкіне ие болды, әрқайсысы екі батальоннан (бір тұрақты және бір ерікті) тұрады, олар негізінен Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің қаруларымен, мысалы, Lee–Enfield .303 мылтықтарымен, Sten суб-пулеметтерімен, Bren жеңіл пулеметтерімен және Vickers пулеметтерімен, сондай-ақ бірнеше SLR мылтықтарымен жабдықталған; Ferret және Daimler бронемашиналарымен жабдықталған барлау полкі; жеңіл минометтермен және зениттік қарулармен жабдықталған артиллерия полкі. Оларда танк, далалық артиллерия, автоматтық мылтықтар, автоматтар және басқа да заманауи қару-жарақтар болған жоқ, ал бейбіт уақыттағы оқ-дәрі қоры тек бір апталық жауынгерлік операцияларды қамтамасыз ете алды. Төңкеріс әрекетінен ең көп зардап шеккен Корольдік Цейлон теңіз күштерінің (оның жаңадан қабылдауы 1969 жылға дейін тоқтатылған) флотында тек бір фрегат, HMCyS Gajabahu және бірнеше Thorneycroft жағалау моторлық қайықтары болды. 1971 жылы үш ұшу эскадрильясы және бірнеше оқытылған ұшқыштары бар Корольдік Цейлон әуе күштерінің No. 1 Ұшу оқу эскадрильясы негізгі ұшқыштарды даярлаумен айналысатын тоғыз де Гавиленд Чипманк жаттығушы ұшақтарынан тұрды; No. 2 Транспорттық эскадрильяда үш де Гавиленд Дов, төрт де Гавиленд Херон және үш шотландтық авиация пионері тұрақты қанатты ұшақтары және үш Bell 206 JetRanger тікұшақтары болды; ал No. 3 Барлау эскадрильясының екі де Гавиленд Доубесі теңіздік патрульдеуге арналған. Олар реактивтік ұшқыштарды енгізу жоспарлары тоқтатылғаннан кейін бес мергенші Jet Provost T51 реактивтік жаттығушы ұшақтарын қолдануды тоқтатты.

By 1970, the movement had begun recruiting and training cadres at camps in rural areas of Kurunegala, Akmeemana, Tissamaharama, Elpitiya and Anuradhapura. Classes delivering the "Five Lectures" were held throughout the island, primarily in secluded locations such as cemeteries. After raising a force of about 10,000 full time members, the JVP stopped recruiting in 1971. The movement was based on five member cells with a leader, and there were several such cells in a police station area with an area leader. The area leaders selected a district leader, and the district leaders made up the Central Committee. Above the Central Committee was a 12 member politburo which included Wijeweera. Communications were in code by couriers, with the district secretaries communicating messages from the Politburo (which met every two months in Colombo). In 1970, the armed forces had an annual budget of Rs 52 million (US$10mn), just 1.2% of total government expenditure. The Ceylon Army had an authorized strength of 329 officers and 6,291 other ranks with three infantry regiments each consisting of two battalions (one regular and one volunteer) armed mostly with World War II era weapons such as Lee–Enfield .303 rifles, Sten sub machine guns, Bren light machine guns and Vickers machine guns, with a few SLR rifles; a recce regiment equipped with Ferret and Daimler Armoured Cars; an artillery regiment armed with light mortars and anti aircraft guns. It lacked tanks, field artillery, automatic rifles, submachine guns and other modern weapons, and peacetime ammunition stocks could sustain only one week of combat operations. The Royal Ceylon Navy, which had suffered the most from the fallout of the attempted coup (its recruitment had been frozen until 1969) had only one frigate, HMCyS Gajabahu in its fleet along with a few Thorneycroft coastal motor boats. The Royal Ceylon Air Force which had three flying squadrons and a few trained pilots in 1971, No. 1 Flying Training Squadron consisted of nine de Havilland Chipmunk trainers tasked with basic pilot training; the No. 2 Transport Squadron had three de Havilland Dove, four de Havilland Heron and three Scottish Aviation Pioneer fixed wing aircraft and three Bell 206 JetRanger helicopters; and the No. 3 Reconnaissance Squadron had two de Havilland Doves tasked with maritime patrol. It had mothballed its five Hunting Jet Provost T51s jet trainers after plans for introducing jet fighters were scrapped.

Үкіметтің алғашқы реакциясы

Үкіметке ЖДП-ның дайындықтары туралы бірнеше ескертулер келіп түсті, бірақ олар көтерілістің масштабын түсінбеді және оған тойтарыс беруге дайын болмады. Алғашқы ескертулер Полицияның қылмыстық тергеу департаментінен (QІД) түсті, оған 1969 жылдың соңы мен 1970 жылдың басында К.С. де Сильва басқаратын "Че Гевара бюросы" ішкі қауіпсіздік жөніндегі жұмыстарды жүктеу үшін құрылған еді. Сыртқы істер және қорғаныс министрлігінің арнайы қауіпсіздік кеңесшісі болып тағайындалған, бұрынғы полиция бас инспекторы Джон Аттигалл премьер-министр Дадли Сенанаяке үкіметіне жаңа топтың қандай қауіп төндіруі мүмкін екені туралы есеп ұсынды. Үкімет полицияға Виджевираны қамауға бұйрық берді, ол 1970 жылдың мамырында ұсталды. Алайда, 1970 жылғы жалпы сайлаудан кейін, жаңадан сайланған премьер-министр Сирима Бандаранайке Виджевираны полициядан босатып жіберді, алдыңғы әкімшіліктің есептері ескерілмеді. Бандаранайке әкімшілігі полиция күштерінде өзгерістер жасады, офицерлерді қызметтен босатып, адал емес деп саналған бөлімшелерді таратып жіберді. Бұл өзгерістер QІД-ге де әсер етті; жаңа үкімет бұрынғы әкімшілікке лоялдығын сақтаған қауіпсіздік күштерінің тағы бір төңкерісінен қорқып еді. Бандаранайкедің туысы және Цейлон еріктілер күшінің капитаны Анурудда Ратватте подполковник болып тағайындалды және армияның далалық қауіпсіздік жасағының командирі болып тағайындалды, оған ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету және әлеуетті түрде адал емес офицерлерді анықтау міндеті жүктелді. Капитан Дензил Коббекадува (тергеуді басқарған) үкіметке ЖДП-дан келетін қауіптің күштірек екенін хабарлады және полиция бомба жасау шеберханаларын тергеуді бастады. Виджевира елдегі солтүстік кореялықтарға да барды, олар оны құттықтады. Ол Оңтүстік Йемен Ұлттық азаттық фронтымен байланыс орнату үшін ЖДП мүшесін Таяу Шығысқа жіберді. Елші үкіметтен хат алып оралды, онда мүмкін болса, аралға қару-жарақ жеткізілетіні уәделенді, бұл Оңтүстік Йемен дипломаттарының ЖДП-ге көмектесуі мүмкін екенін көрсетеді.

The government received multiple warnings of preparations undertaken by the JVP, but failed to comprehend the scale of the insurrection and was unprepared to counter it. Early warnings came from the Police Criminal Investigation Department (CID), which had been tasked with internal security with its late 1969 and early 1970 establishment of the "Che Guevara Desk" under ASP K. C. de Silva. John Attygalle, former Inspector General of Police who had been appointed special security advisor to the Ministry of External Affairs and Defence, submitted a report on the new group's potential threat to Prime Minister Dudley Senanayake's government. The government instructed the police to arrest Wijeweera, who was taken into custody in May 1970. After the 1970 general election, however, newly elected Prime Minister Sirima Bandaranaike had Wijeweera released from police custody; reports from the previous administration were overlooked. Bandaranaike's new administration made changes to the police force, removing officers and disbanding units perceived as disloyal. These changes affected the CID; the new government was fearful of another coup by security forces loyal to the previous administration. Bandaranaike's cousin and Anuruddha Ratwatte, a captain in the Ceylon Volunteer Force was promoted to lieutenant colonel and appointed commanding officer of the Army's Field Security Detachment, tasked with internal security by identifying potentially disloyal officers. Captain Denzil Kobbekaduwa (who led the investigations) reported that a more substantial threat to the government was posed by the JVP, and the police investigation of bomb making factories began. Wijeweera also visited North Koreans in the country, who congratulated him. He sent a JVP member to the Middle East to forge a link with the South Yemen National Liberation Front. The envoy returned with a letter from the government promising to ship weapons to the island if possible, hinting at aid from South Yemen diplomats to the JVP.

Көтеріліске әкеп соғады

1970 жылдың қазан айынан бері үнсіздік сақталғаннан кейін, JVP 1971 жылдың 27 ақпанында Коломбодағы Хайд Паркінде ірі митинг өткізді, онда Виджевира: «Жұмысшылардың, шаруалардың және әскердің революциясы жеңіске жетсін!» деді. Бұл көтеріліске дейінгі JVP-нің соңғы митингі болды.

Вьетнам соғысына қарсы наразылық

Осы кезде JVP-де жік бөліну пайда болды. Кастро Дхармасекера басқаратын топ қозғалысты құпия сақтап, партизандық соғысқа дайындалуды қалаған. Бірақ, көпшілік кардер мүшелері келіспеді, Дхармасекера мен оның қолдаушылары ұйымнан шығарылды. 6 наурызда өздерін Маоистік жастар фронты деп атаған бұл топ Коломбодағы АҚШ елшілігі алдында Вьетнам соғысына қарсы наразылық акциясын бастады. 10 наурызда бұл наразылық зорлыққа ұласты, елшілікке бензин бомбасы лақтырылды, наразылар елшілік алдында тұрған көліктерге шабуыл жасап, оларды бүлдірді. Локу Атхула басшылығымен Мао жастар фронтының мүшелері елшілікке шабуыл жасады.

Миссиялар

5 сәуірдегі шабуылға төрт миссия жоспарланып, белгіленді. Шабуылдардың басты жауапкершілігі студенттік қанатқа жүктелді, оны Виджевира "Қызыл гвардия" деп атады. Төрт миссияның біріншісі – елдегі ең ірі әскери орналасқан жерлердің бірі және үлкен қару-жарақ қоймасы бар Панагода гарнизонына шабуыл жасау. Пиясири 800 студенттен тұратын шабуыл тобына жетекшілік етті, олар жиырма бес адамнан тұратын топтарға бөлінді; RCyAF Катунайакке шағын шабуыл жасау жоспарланды. Екінші миссияны Нимал, Сомаванса Амарасинге, Санат Кумар және Лал Пири 50-ден астам студентпен бірге басқарды, олардың мақсаты – премьер-министрді құрықтау. Бопадж басқарған үшінші миссия – Коломбо қаласын басып алу. Елорда бес аймаққа бөлінді: Оңтүстік Коломбо, Солтүстік Коломбо, Канди тас жолы, Орталық Коломбо және Котте. Көтерілісшілер жол бойындағы полиция бөлімшелеріне шабуыл жасап, олардан қару-жарақ пен оқ-дәрілерді алуы тиіс болды. Мақсаттарға Великада түрмесі, Шрауасти, Radio Ceylon және үкімет шенеуніктерінің үйлері, соның ішінде Әділет министрі Феликс Диас Бандаранайке, Армия командирі және Ішкі істер министрі кірді. Төртінші миссия – Виджевираны Жафнадағы түрмеден босату.

Веллавайя шабуылы

Бүкіл ел бойынша көтерілісті жоспарлау асығыс және нашар үйлестірілген, кейбір аудандық басшыларға көтеріліс күні таңға дейін хабарланбады. 5 сәуірде сағат 05:20-да Веллавайя полиция бөліміне шабуыл жасалып, екі полиция констеблі қаза тапты. Веллавайяға жасалған шабуыл ЖВП жоспарлаған бірдей шабуылдардың бірінші толқынының алдын алып, олардың күтпегендік элементін жойды. Шабуылдан кейін, 5 сәуірде таң атқаннан кейін, Цейлон армиясының қолбасшысы генерал-майор Д.С. Аттыгале Дияталавадан Веллавайяға 1-ші батальонның взводына бұйрық берді. Сағат 07:00-де Radio Ceylon шабуыл туралы хабарлап, одан әрі шабуылдар күтілуде деп ескертті. Армия штабының 1-ші бас операторы (Ops) майор Гратиан Силва және DIG Рудра Раджасингхам сол күні таңертең әуе күштерінің тікұшағымен Веллавайяға ұшып, жағдайды тексеріп, Аттыгале мен Полиция бас инспекторына (IGP) хабарлады. Үкімет одан әрі шабуылдарға қарсы қарбалас дайындықтарды бастады. Аралдың бір бөлігінде коменданттық сағат жарияланды, барлық полиция бөлімдеріне шабуыл жасалуы мүмкін екені туралы ескертілді, ал Аттыгале армияға жұмылдыруды бастауға бұйрық берді. 5 сәуірде Вихарамахадеви саябағында бірнеше ЖВП мүшелері тұтқындалды, олар премьер-министр Бандаранайкеге Розмайд-Плейс-тегі жеке резиденциясында шабуыл жасауға (немесе өлтіруге) дайындалып жатқан. Бұдан кейін қала бойынша жылдам коменданттық сағат жарияланды және Котахена мен Бореллада көптеген қарулар, медициналық жабдықтар және жоспарланған шабуылда қолданылуы тиіс бомбалар табылды. Кешкі сағат 20:00-де генерал Аттыгале, IGP Стэнли Сенанаяке және подполковник Анурудда Ратватте премьер-министрдің резиденциясына келіп, Веллавайяға жасалған шабуыл және сол түні күтілетін шабуыл туралы хабарлады. Содан кейін премьер-министр генерал Аттыгале, капитан А.Р.П. (Калу) Виджератне және оның жеке күзетімен бірге Храм ағаштарына (оның ресми резиденциясы) кетті. Храм ағаштары дағдарыс кезінде үкіметтік операциялардың (азаматтық және әскери) орталығы болды және оның қауіпсіздігі күшейтілді. Бұл солшыл партиялардан шыққан көптеген министрлерге пана болды. JVP Коломбоға қарай бет алғанын күдіктенгеніне байланысты елорда айналасында тікұшақтармен қарауылдау басталды.

Planning for the countrywide insurrection was hasty and poorly coordinated, with some district leaders not informed until the morning of the uprising. At 5:20 am on 5 April, the Wellawaya police station was attacked and two police constables were killed. The Wellawaya attack had preempted the initial wave of simultaneous attacks planned by the JVP, which lost the element of surprise. Following the attack, soon after dawn on 5 April, Major General D. S. Attygalle, Commander of the Ceylon Army ordered a platoon of the 1st Battalion, Gemunu Watch from Diyatalawa to Wellawaya. At 7:00 am, Radio Ceylon reported the attack and warned of further attacks. Major Gratian Silva, Army HQ GSO 1 (Ops), and DIG Rudra Rajasingham flew by an air force helicopter to Wellawaya that morning to inspect the ground situation in Wellawaya and reported to Attygalle and the Inspector General of Police (IGP). The government began frantic preparations for further attacks. A curfew was declared in parts of the island, all police stations were warned of an impending attack, and Attygalle ordered the army to begin mobilization. Several JVP cadres were arrested at Viharamahadevi Park on 5 April as they prepared to abduct (or assassinate) Prime Minister Bandaranaike at her private residence at Rosemead Place. This was followed by a quick citywide curfew and more arrests in Kotahena and Borella, with large numbers of bombs, weapons, and medical equipment meant to be used in the planned attack on the city. At 8:00 pm, General Attygalle, IGP Stanley Senanayake and Lieutenant Colonel Anuruddha Ratwatte arrived at the prime minister's residence and briefed her on the attack on Wellawaya and an impending attack that night. Soon afterwards, the prime minister left for Temple Trees (her official residence) with General Attygalle, Captain A. R. P. (Kalu) Wijeratne, and her normal escort. Temple Trees became the centre of government operations (both civil and military) during the crisis, and its security was strengthened. It was a refuge for the ministers, most of whom were from leftist parties. Helicopter patrols around the capital began as rumours spread that the JVP was marching on Colombo.

Шабуылдардың бірінші толқыны

Коменданттық сағат орнатылып, күдіктілер тұтқындалғаннан кейін, JVP жетекшілерінің кейбіреуі жасырынғанға түсті. Шабуыл жоспарланғандай басталды. JVP топтары бүкіл ел бойынша 92 полиция бөлімшесіне бірдей шабуыл жасады, олардың қарулы күштерінде мылтықтар, бомбалар және «Молотов коктейлі» болды; бесеуі (Денияя, Урагаха, Раджаганге, Катарагама және Варакапола) көтерілісшілер тарапынан басып алынды, ал келесі күндері 43 бөлімше полиция қызметкерлері «стратегиялық себептермен» тастап кетті. 57 полиция бөлімшесі зақымдалды. Көтерілісшілер телефон және электр желілерін кесіп, жолдарды ағаштармен тосқан. 6 сәуірде Коломбоның жанындағы Ханвелла полиция бөлімшесіне шабуыл жасалып, басып алынды. Бірақ, Панагода казармасынан келген армия күштерімен ол тез арада қайта басып алынды. Корольдік Цейлон әуе күштерінің №2 эскадрильясы үш Bell 206A JetRanger тікұшағын пайдаланды, олар қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз ету үшін шалғайдағы полиция бөлімшелеріне ұшуды бастады; келесі күндері тікұшақтар ауруханаларға жараланғандарды жеткізді. RCyAF Ekala да шабуылға ұшырады. Полиция кішігірім полиция бөлімшелерінен қызметкерлерді алып тастады. 10 сәуірге дейін көтерілісшілер Матара ауданы мен Галле ауданындағы Амбалангода қаласын басып алды және Галле мен Матара қалаларынан (екеуінің де екі голландтық отаршылдық бекінісі және шағын әскер гарнизондары болды) басқа Оңтүстік провинцияның қалған бөлігін басып алуға жақын болды. Алайда, JVP-нің төрт маңызды міндетінің ешқайсысы орындалмады. 5 сәуірде Коломбода JVP мүшелері тұтқындалғандықтан премьер-министрді ұрлауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Панагода және Коломбоға шабуыл жасалмады, себебі мүшелер жиналмады. 5 сәуір күні түнде Виджевираны босату үшін Джаффна түрмесіне шабуыл жасалды. Топ түрмеге автобус жалдап, шабуылға Пятилаке басшылық етті. Алайда, полиция күштері келген кезде бұл әрекет сәтсіз аяқталды; шабуылшылардың көп бөлігі тұтқындалды, ал кейбіреулері қаза тапты. Джаффна полиция бөлімшесіне және Караинагар теңіз жасағына жасалған шабуылдар да сәтсіз аяқталды, 6 сәуірде Слоновый асуында төрт көтерілісші қаза тапты. Кегалле және Курунегала аудандарына жетекшілік еткен Локу Атхула 3 сәуірде аймаққа кіріп, жергілікті жетекшілерді ұйымдастыра бастады. Ол Вейангода және Миригамадағы жасақтармен операцияларды үйлестірді, Кегалле ауданында 600-дан астам JVP мүшелері орналасты, олар Варакапола және Рамбукканада шоғырланды. Патрик Фернандо басқарған Пиндиния жасағы жергілікті полиция бөлімшесіне де, Богала графит кеніне де шабуыл жасап, кеннен жарылғыш заттармен жүктелген бір көлікті тартып алды. 8 сәуірде Варакапола полиция бөлімшесіне шабуыл жасалып, екі автоматты мылтық және басқа да қару-жарақтар тартып алынды, ал ғимарат өртке тоғыстырылды. Булатхоупития, Аранаяка, Маванелла, Рамбуккана және Дедигамадағы полиция бөлімшелеріне шабуыл жасалды, ал Аранаякадағы бөлімше өртенді. Кегалле ауданында тек Кегалле қаласындағы полиция бөлімшесі мен оның айналасындағы аумақ үкімет бақылауында қалды. Солтүстік Орталық провинциясында тек Анурадхапура қаласы мен оның полиция бөлімшесі тұрды, ал Вавуния және Полоннарувадағы полиция бөлімшелеріне шабуыл жасалды. Канди, Бадулла және Монерагала аудандарындағы жағдай одан аз қарқынды болды. Югославия 76 мм-лік 4 тау пулеметін жеткізді. Қытай 30 85 мм-лік 60 типті танкіге қарсы пулялар, 30 000 автоматты және жартылай автоматты мылтықтар бергенімен, ол әлі де JVP-ді қолдады деген күдік болды. Үндістан теңіз күштері үш фрегатты – INS Ganga, INS Gomathi және INS Godawari-ді Сейлон айналасында теңіз кордонын құру үшін жөнелтті, ал Корольдік Цейлон теңіз күштері өз теңізшілерін (оның жалғыз фрегатының экипажымен қоса) жағалау қорғанысына және портты қорғауға орналастырды, бұл JVP-ге теңіз арқылы көмек алуға кедергі келтірмеді. Бірақ, теңіз порттарын қорғау Үндістан және Пәкістан әскерлеріне жүктелді, бұл Цейлондық қызметкерлерді шабуылға жіберуге мүмкіндік берді. Австралия 5000 SLR мылтығын сыйға берді.

With a curfew imposed and suspects being arrested, some JVP leaders went into hiding. The attack began as planned. Ninety two police stations across the country were attacked simultaneously by JVP groups armed with shotguns, bombs, and Molotov cocktails; five (in Deniyaya, Uragaha, Rajangane, Kataragama and Warakapola) were overrun by the insurgents, and 43 were abandoned by the police for "strategic reasons" during the following days. Fifty seven police stations were damaged. The insurgents cut telephone and power lines and blocked roads with trees. The Hanwella police station, near Colombo, was attacked on 6 April and overrun. It was soon recaptured by army reinforcements from the Panagoda Cantonment. The No. 2 Squadron of the Royal Ceylon Air Force deployed its three Bell 206A JetRanger helicopters, which began flying missions to remote police stations to supply them with weapons and ammunition; over the following days, the helicopters returned wounded to hospitals. RCyAF Ekala was also attacked. The police withdrew personnel from smaller police stations. The rebels had taken control of Matara District and the town of Ambalangoda in the Galle District by 10 April, and came close to capturing the remainder of Southern Province except for cities of Galle and Matara (both of which had two Dutch colonial forts and small army garrisons). However, none of the JVP's four major missions succeeded. The abduction of the prime minister failed, with arrests of JVP members in Colombo on 5 April. The Panagoda Cantonment and Colombo were never attacked, because the members did not assemble. Jaffna Prison was attacked on the night of 5 April to rescue Wijeweera. The cadre booked a bus to the prison, and Pyatilake led the attack. It failed, however, when police reinforcements arrived; many of the attackers were arrested, and some were killed. Attacks on the Jaffna police station and Karainagar naval detachment also failed, with four insurgents killed on 6 April at Elephant Pass. Loku Athula, who was given leadership of the Kegalle District and Kurunegala District, moved into the area on 3 April and began organizing the area leaders. He coordinated operations with detachments in Veyangoda and Mirigama, with over 600 JVP carders deployed across the Kegalle District concentrated at Warakapola and Rambukkana. The Pindeniya detachment, led by Patrick Fernando attacked both the local Police Station and the Bogala Graphite Mines, capturing a lorry load of explosives from the mines. On 8 April, the Warakapola Police Station was attacked, weapons including two submachine guns seized and the building set alight. Police stations in Bulathkohupitiya, Aranayaka, Mawanella, Rambukkana and Dedigama were attacked and the one at Aranayake burned down. Only the police station in Kegalle town and its surrounding area remained under government control in the Kegalle District. In the North Central Province, only the Anuradhapura town and its police station held out, while the police station in Vavuniya and Polonnaruwa were attacked. Less intense activity was reported in the Kandy, Badulla and Moneragala Districts. Yugoslavia supplied four 76mm mountain guns. Although China supplied 30 85mm Type 60 anti tank guns, 30,000 automatic and semi automatic rifles, it was still suspected of supporting the JVP. The Indian Navy deployed three frigates, the INS Ganga, the INS Gomathi and the INS Godawari setting up a naval cordon around Ceylon while the Royal Ceylon Navy had deployed its sailors (including the crew of its sole frigate) on shore duty and harbour defense, making it incapable of preventing the JVP from obtaining aid by sea. Soon harbor defense was taken over by Indian and Pakistani troops, releasing Ceylonese personnel for offensive operations. Australia donated 5,000 SLR rifles.

Солтүстік Корея

Солтүстік Корея күн сайын газеттерде революциялық үгіт-насихатты пайдаланды; Солтүстік Корея газеттері Ким Ир Сеннің революция туралы айтқан сөздерін жариялады, ал Шри-Ланка үкіметі елдің мақсаттарына күдікпен қарады. JVP базаларында елдегі Солтүстік Кореяның жоғарғы комиссиясы таратып жүрген Джуче әдебиеті болды, ол партияның дамуына көмектесті. 1971 жылдың 15 мамырында JVP-мен байланысы бар 18 солтүстіккореялық тұтқындалды. Аралдың төңірегіндегі үнді патрульдік катерлері Солтүстік Кореяға тиесілі екі кемені тоқтатып, қару-жарақ, азық-түлік жәшіктері мен әдебиеттерді тәркіледі; бұл кемелер Цейлон армиясына қарсы күшін арттыру үшін JVP бақылауындағы аймаққа бағытталған болуы мүмкін. Көмек Сейлон-Солтүстік Корея достық қауымдастығы арқылы да келген болуы мүмкін, оның бүкіл елде филиалдары болған.

Қытай ықпалы және болжамды қолдау

Көтеріліс басталған кезде Коломбо портында Танзанияға бет алған қытайлық жүк кемесі болды. Сейлон үкіметі бұл қаруды алуға жасаған өтініші Пекин мен Дар-эс-Саламға жүгінгеннен кейін қабылданбады. Кейін Сейлон үкіметі бұл қару-жарақтардың JVP-ге арналғанын мәлімдеді. Сәуір айында қытайлық жүк кемесі бір портыға шабуыл жасады, бірақ Үндістанның әскери кемелері Цейлонның жағалауына теңіз блокадасын ұстап тұрғандықтан, кеме кері қайтарылды. Матараның JVP бақылауындағы жағалауында белгісіз кеме көрінді; куәгердің сөзінше, ол сол кездегі Корольдік Цейлон теңіз күштерінің барлық кемелерінен ірі болған.

Басты бет "

Таңдау элементін жоғалтқаннан кейін, JVP-нің алғашқы шабуылы белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Дегенмен, ол өзінің басты міндеттерін орындай алмады. Бұл үкімет күштерімен күресу үшін қажетті заманауи қару-жараққа ие бола алмағанын білдірді. Үкімет шағын полиция бөлімдері мен әскерлік бөлімшелерін кері қайтарып алып, JVP-ге қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қолға түсіру мүмкіндігін бермеді. Үлкен қалалар мен кенттер сияқты қорғанысқа ыңғайлы жерлерге шегініп, үкімет оқ-дәрі қорын толықтыруға және жаңа қару-жарақ алуға уақыт тапты. Виджевира саяси идеологияны және көптеген кардерлерді ұйымдастыруда табысқа жетті. Алайда, осы кардерлердің саны көп болғанымен, оларға тиісті әскери оқыту жетіспеді. Салыстырарлық жағдайда, үкімет күштері, әсіресе олардың кәсіби әскерлері, саны аз болғанымен, жақсы басшылық пен оқытуға ие, толыққанды ерікті армия болды. Қазіргі заманғы қару-жарақ пен оқ-дәрілер жеткізіліп бастағанда, жағдай өзгерді. Ол алған қару-жарақтардың кең спектрі өз логистикалық қиындықтарын тудырды. Қарулы күштердің штаттық құрамы тез арада резервтегілерді (көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері) жұмылдыру арқылы толықтырылды, ал Пәкістан мен Үндістан әскерлері әуежайлар мен портер сияқты маңызды нысандардың қорғауын өз мойнына алды. Бұл штаттық әскерлерді бекініп қорғанудан шабуылға көшуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Виджевираның қысымға ұшыраған топтардан күткен халық көтерілісі орын алмады, ал JVP кардерлері басып алған аудандарды консолидациялаған жоқ және ұзаққа созылған көтеріліске дайындалмады, себебі JVP мұндай сценарийді жоспарламаған еді; жергілікті JVP комитеттері басып алынған аймақта қызыл ту көтеріп, басқа ештеңе жасаған жоқ. Көптеп тонаулар мен мемлекеттік мүлікке келтірілген зиян орын алды, сондай-ақ көтерілісшілер бірнеше бейбіт тұрғындарды өлтірді. Бірнеше аптадан кейін, Jet Provost-тарға Bell 47 G2-лер қосылып, жердегі нысандарға шабуылдар жасады.

Жер бетіндегі операциялар

Үкімет әскерлері жердегі өрттік күшін арттырып, JVP бақылауындағы аймақтарға шабуылға көшті. Кегалледе көтерілісшілерді тазалау үшін югославиялық тау артиллериясы орналастырылды және сәуірдің соңына қарай көптеген күдікті JVP мүшелері ұсталды, қамауға алынды немесе өздері тапсырды. Қалған жауынгерлер Кегалле, Эльпития, Денияя және Катарагама аймақтарына шегінді. Май айында армия он екі британдық Alvis Saladin бронеавтомобилін алды және оларды Курунегала және Анурадхапура аудандарында пайдаланды. Үш апталық шайқастан кейін үкімет көбінесе шалғай аймақтардан басқа барлық жерлерді қайта бақылауға алды. Көбінесе үкімет қалаларды қайта бақылауға алды; көтерілісшілер тобы джунглиге тарап, операцияларын жалғастырды, кейбір топтар 1972 жылдың басына дейін әрекет етті. 1971 жылдың мамыр және маусым айларында үкімет екі кешірім жариялады, көтерілісшілерді тапсыруға шақыратын жадынамаларды таратып берді. Тамақ, қару-жарақ және басшылықтың болмауынан көптеген жастар тапсырды; ал басқа топтар қоршалып, ұсталды. Екі JVP жетекшісі, Санат (Виджесена Виданаге) және Сусил, қарулы күштермен болған қақтығыста қаза тапты; Кегалледен Вилпатту орманына өз тобының қалдықтарын бастап әкелген Локу Атхула жараланды және ұсталды. Анурадхапура ормандарында JVP жабдықтарымен базалық лагерь және Раджангана және Тамбуттегамада операциялар жүргізетін алты қосалқы лагерь құрылған. Майор Жаявардена басқаратын 82 мм минометтері бар 1CLI жасағы мамыр айында Otthappuwa операциясын жүргізіп, осы лагерьлерді тазартты. Мамырдың соңына қарай көтерілістің көп бөлігі басылды. Көтеріліске қарсы операциялар тағы бір жылға созылды, 1CLI 1972 жылдың қарашасынан 1973 жылдың сәуіріне дейін Хоровапатанада алдыңғы базасын құрды, ал D компаниясы 1CLI Кегалле ауданындағы операцияларын 1974 жылдың желтоқсанында ғана аяқтады. Көптеген жастар айлар бойы реабилитациялық лагерьлерде ұсталды. Ресми түрде ұсталғандардың саны 5067 (оның ішінде 1117 адам Коломбодан) болды, бірақ 20000-ға дейін ұсталды деген мәлімдемелер де болды. Үкімет осы кезеңде барлық ішкі және шетелдік жаңалықтарды қатаң цензуралады. Катарагамада Премавати Манамперидің көпшілік алдында атылуы сияқты, соттан тыс өлім жазалары туралы хабарлар тарады. Қарулы күштер төменгі касталы ауылдардың барлық жастарын, қатысқан-қатпағанына қарамастан, тұтқындады, сондықтан касталық дискриминация кең таралған.

The government forces began to enhance its firepower on the ground and began offensive operations into JVP controlled areas. The Yugoslavian mountain guns were deployed in Kegalle to flush out insurgents and by late April many suspected JVP members were captured, arrested or surrendered. The remaining carders withdrew into the jungle in the Kegalle, Elpitiya, Deniyaya and Kataragama areas. The army received twelve British Alvis Saladin armoured cars in May and put them to use in Kurunegala and Anuradhapura districts. After three weeks of fighting, the government regained control of all but a few remote areas. In most cases, the government regained control of townships; insurgent groups melted away into the jungle and continued to operate, with some groups operating into early 1972. The government announced two amnesties in May and June 1971, airdropping leaflets encouraging the insurgents to surrender. Without food, weapons, and leadership, many youths surrendered; other groups were surrounded and captured. Two JVP leaders, Sanath (Wijesena Vidanage) and Susil, were killed in confrontations with the armed forces; Loku Athula, who led the remnants of his group from Kegalle into the jungles of Wilpattu, was wounded and captured. In jungles in Anuradhapura, the JVP had established a base camp with supplies along with six sub camps with which they conducted operations in Rajangana and Tambuttegama. A detachment from the 1CLI troops with 82mm mortars, commanded by Major Jayawardena carried out Operation Otthappuwa in May and cleared these camps. By the end of May, much of the insurrection was crushed. Counter insurgency operations went on for another year, with the 1CLI establishing a forward base in Horowapatana from November 1972 to April 1973, while the D company, 1CLI closed its operations in Kegalle District only in December 1974. Many youths were detained in rehabilitation camps for months. The official arrest total was 5,067 (of whom 1,117 were from Colombo), but arrests of up to 20,000 were claimed. The government imposed strict censorship of all domestic and foreign news during the period. Reports of summary executions were reported, including the public execution of Premawathi Manamperi of Kataragama. Caste based discrimination was common with armed forces arresting all the youth from low caste villages, regardless of participation.

Қылмыстық іс

Әділет министрі Феликс Диас Бандаранайке кеңесімен премьер-министр тұтқынға алынған көтерілісшілерді сотқа беру үшін зейнеткерліктегі полиция бастығы Алерик Абейгунавардена басқаратын тергеу тобын құрды. Топтың құрамына патшалық кеңесшілер мен полиция қызметкерлері кірді. Патшалық кеңесшілерге күдіктілердің жауаптарын сотта қолдануға болатын мәлімдемелерді жазуға мүмкіндік беретін полиция аға инспекторлары лауазымы берілді. Бірақ көп ұзамай, қолдағы күдіктілердің көпшілігін қазіргі заңнама мен процедура бойынша соттап үкім шығаруға жылдар қажет екені анық болды.

Қылмыстық сот төрелігі жөніндегі комиссия

Қылмыстық сот комиссиясы тұтқындалған көтерілісшілерді тездетіп соттау үшін үкімет тарапынан құрылды. Комиссия төрағасы – Бас судья Н. Г. Фернандо, ал құрамында судья А. С. Аллес, судья В. Т. Тамотерам, судья Х. Дхерагода және судья Т. В. Раджаратнам болды. 1975 жылға қарай 139 тергеу жүргізіліп, 3872 көтерілісші күдікті айыпталды және 2919 адам комиссияға жеткізілді. 2413 күдікті шартты түрде босатылды, ал 258-і қатаң түрме жазасына кесілді, оның ішінде 3-еуі өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 50 күдікті ақталды. 1976 жылы үш судьядан тұратын екінші комиссия құрылды. 2520 күдікті шартты түрде босатылды, ал 372-сі қатаң түрме жазасына кесілді, оның ішінде 5-еуі өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 92 күдікті ақталды. 1975 жылы Виджевира өмір бойына бас бостандығынан айырылды (кейін 20 жылға қысқартылды). Көптеген сақталған ЖВП жетекшілері түрме жазасын алды; кейбіреулері, Локу Атхула мен Сомасири Куманаяке сияқты, патша куәгері болып, кешірім алды. Оңалту лагеріндегі жастардың көпшілігі біртіндеп босатылды.

Мұра

Көтеріліс мемлекеттік және жеке мүлікке 2,7 миллион рупия, ал басқа да мекемелерге 3 миллион рупия көлемінде зиян келтірді. Капиталдық дамытуға бөлінген 450 миллионнан астам рупия көтеріліс салдарынан мақсаттасқандай жұмсалмады. Сейлон, елдің JVP-ны қолдағаны туралы ақпарат негізінде Солтүстік Кореямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, 2014 жылға дейін қайта жаңғыртпады. Үкімет қарулы күштерді кеңейтті, 1971 жылы 1400 қызметкерден тұратын әуе күштері 1976 жылға қарай 3100-ге жетті, оған еріктілер күштері қосылды, ал армия Ұлттық қызмет полкін құрды. Полиция 1974 жылы Шри-Ланка резервтік полициясын құрды. Көтерілістен кейінгі алты жылдық төтенше жағдай кезеңінде JVP белсенсіз күйде болды. Үкімет полиция және қарулы күштер қызметкерлеріне ешқандай медаль тапсырмады. Бірақ 1977 жылғы жалпы сайлауда Біріккен Ұлттық партияның жеңісінен кейін, жаңа үкімет саяси төзімділік кезеңі арқылы өкілеттіктерін кеңейтуге тырысты. 1977 жылы Қылмыстық әділет комиссиясы таратылғаннан кейін, оның шешімімен сотталғандардың барлығы, Виджевира да, жалпы кешірім алды. Партияға талған тыйым алынып, JVP заңды саяси бәсекеге қатысты. 1982 жылғы президент сайлауында Виджевира 250 000-нан астам дауыс жинап, төртінші орынды иеленді (жеңімпаз Ж.Р. Джейвардене 3,2 миллион дауыс алғанмен салыстырғанда). JVP 1987 жылдан 1989 жылға дейін жалғасқан екінші көтерілісті бастады, ол ашық революция емес, көбінесе төмен қарқынды қақтығыс болды. Қозғалыс жақсы ұйымдастырылған әскери қанатпен күресті, ол әскери нысандарға шабуылдар жасап, қастандықтар ұйымдастырды және аралдың оңтүстік бөлігінде қатыгез террор және қорқыту науқанын жүргізді. Бұл 1989 жылы Виджевираның қазасына әкеп соққан JVP ұялары мен жетекшілерін нысанаға алған, оған теңдес қатыгез қарсы шабуылмен аяқталды.

Қайта өрлеуге ынталандыру

Жаңа көтеріліске екі түрткі бар: жұмыссыздық және мемлекеттік жемқорлық. Халық санының жылдам өсуі және салыстырмалы түрде жай экономикалық дамуы салдарынан, тегін білім алған көптеген жастар жұмыссыз немесе толық емес жұмыспен қамтылған; білім беру жүйесінің нәтижесіне қарағанда жұмыссыздық деңгейі жоғары, бұл мәселені еңбек нарығы шеше алмады. Саяси факторларға президент Джаяварденаның оппозицияны басу саясаты; негізгі оппозициялық партияның (SLFP) әлсіздігі; саяси байланысы жоқ адамдарды кейбір мемлекеттік қызметтерден шеттету; Үнді-Шри-Ланка бейбіт келісімі және Үндістан әскерлерінің Шри-Ланкаға енуі кіреді.