Кіріспе

Шри-Ланка президенті 1994-2005 жылдар аралығында Чандрика Бандаранайке Кумаратунга (;; 1945 жылдың 29 маусымында туған), көбінесе CBK деп аталатын, Шри-Ланканың төртінші атқарушы президенті, 1994 жылдың 12 қарашасынан 2005 жылдың 19 қарашасына дейін қызмет еткен. Бұрын ол 1994 жылдың тамызынан қарашасына дейін премьер-министр, ал 1993 жылдан 1994 жылға дейін Батыс провинциясының бас министрі болып жұмыс істеген. Ол елдің бүгінгі күнге дейін бірінші және жалғыз әйел президенті және елдің екінші әйел премьер-министрі. 2005 жылдың соңына дейін Шри-Ланка бостандық партиясының (SLFP) төрағасы болды. 1994 жылы президент сайлауында UNP үміткері Шрима Дисанаякеге қарсы үлкен жеңіске жетіп, дауыс беруге келгендердің 62% дауысын алып, президент болып сайланды.

Жас шағы мен отбасы

Чандрика Бандаранайке 1945 жылғы 29 маусымда Коломбодағы Гилфорд Крессент көшесіндегі Уентвортта Соломон Вест Риджвей Диас Бандаранайке мен Сирима Ратватте Диас Бандаранайке отбасында дүниеге келді. Отбасы бір жылдан кейін оның әкесінің әкесі сатып алған Росмид-Плейстегі үйге көшіп барды. Оның әкесі С. В. Р. Д. Бандаранайке Оксфордта білім алған адвокат, ол туған кезде жергілікті басқару министрі болған. Ұлтшыл және солшыл саясаткер, сол кезде Сингала Маха Сабахасы деп аталатын күшті жақтастар жинады. Ол Сейлонның бас өкілі және Сейлон губернаторының кеңесшісі, Маха Мудалияр Сэр Соломон Диас Бандараникедің жалғыз ұлы болды. Оның анасы Сирима Ратватте Диас Бандаранайке, британдық отаршылдық кезінде Балангоданың Ратватте Диссавасы болған, ол 1815 жылғы Кандян конвенциясына сингальдер атынан қол қойған Матале Ратватте Диссавасының ұрпағы еді. Жас Чандрика Коломбодағы Росмид-Плейстегі үйінде және оның әкесі сайлау округі болған Хораголла Валауадағы отбасылық үйінде бай Бандаранайке отбасының жайлы өмірінде өсті. Оның алғашқы жылдары әкесінің саяси мансабының өсуін көрді, ол 1948 жылы Цейлон тәуелсіздік алған кезде денсаулық сақтау және жергілікті басқару министрі болды, содан кейін 1951 жылы Сингала Маха Сабасының жақтастарымен бірге өзінің партиясы – Шри-Ланка еркіндік партиясын (SLFP) құру үшін үкіметтік партиядан кетіп қалды. Одан кейінгі сайлауларда жеңіске жетіп, сайлау аралықтарында SLFP-ны нығайтты; Бандаранайке 1952 жылы оппозиция жетекшісі, ал 1956 жылы премьер-министр болды. Премьер-министр ретінде ол автобус компанияларын және Коломбо портын ұлттандыру, касталық дискриминацияға тыйым салу, британдық әскери базаларды жою және бірқатар коммунистік мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар орнату сияқты маңызды реформаларды жүзеге асыруға жауапты болды. Сонымен қатар, ол сингаль тілін елдің жалғыз ресми тіліне айналдырды, осылайша тамилдерді, сондай-ақ ағылшын тілі ана тілі болған орта таптың білімді элитасын шеттетуге себеп болды. 1959 жылы, Чандрика он төрт жаста болғанда, ол қаза табады. Оның қазасынан кейін Бандаранайкедің қайғыға батқан жесірі SLFP-ның жетекшілігін өз қолына алып, оны сайлауда жеңіске жеткізіп, 1960 жылы әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр болды. Сондықтан Чандрика өмір бойы бауырларымен бірге саясатқа қатысты, өйткені ол отбасыдағы үш баланың екіншісі еді. Оның үлкен әпкесі Сунетра Бандаранайке қоғамдық өмірге белсенді қатысты, ал кіші інісі Анура Бандаранайке белсенді саясатқа қатысып, кейіннен министрлер кабинетінің мүшесі және Шри-Ланка Парламентінің спикері болды, сондай-ақ оппозицияның ең жас жетекшісі атанды.

Білім

Чандрика Коломбодағы Сент-Бриджит монастырында білім алды және заң мамандығын оқу үшін Рим-католиктік Аквинас университетінің колледжіне қабылданды. Алайда, 1967 жылы ол Француз зерттеулер институтының стипендиясы бойынша заң білімін аяқтамай Францияға кетіп қалды. Ол бір жыл бойы Aix-en-Provence саяси зерттеулер институтында (Institut d'études politiques d'Aix en Provence) француз тілі мен мәдениеті курсын оқыды. 1968 жылы ол Париждегі Саяси зерттеулер институтында (Institut d'Etudes Politiques de Paris, Sciences Po) оқуын жалғастырып, 1970 жылы саяси ғылымдар бойынша диплом алды. Содан кейін ол 1970 жылдан 1973 жылға дейін Париждегі Жоғары зерттеулер мектебінде (École Pratique des Hautes Études) даму экономикасы бойынша докторантура бағдарламасына қабылданды. Ол сингаль, ағылшын және француз тілдерін еркін меңгерген.

Алғашқы саяси мансап

Ол 1972 жылы Цейлонға қайтып келді, онда оның анасы 1970 жылы екінші рет премьер-министр болып, социалистік реформалардың кең ауқымды бағдарламасын бастады және 1971 жылы зорлықшыл коммунистік көтеріліске қарсы тұрды. Оралғаннан кейін ол әкесі құрған және қазір анасы басқаратын SLFP партиясына мүше болып, белсенді қатысты. 1974 жылы ол партияның Әйелдер лигасының атқару комитетіне мүше болды. Ол Жер реформасы заңы бойынша мемлекетке шамамен 228 мың гектар жеке жерді өткізген Жер реформасы комиссиясының (ЖЖК) қосымша бас директоры болып тағайындалды, бұл заң жеке меншіктегі жерге жиырма гектарлық шектеу қойды. 1976 жылы ЖЖК-дан кеткен соң, ол ЖЖК сатып алған жерлерден ұжымдық шаруашылықтар құрған "Жанаваса" комиссиясының төрағасы болды. 1977 жылғы жалпы сайлауда анасының SLFP үкіметі жеңіліске ұшырағаннан кейін ол мемлекеттік қызметтен кетіп, 1979 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының кеңесшісі ретінде жұмыс істеді.

Шри-Ланка Махаджана Пакшая

1978 жылы ол әйгілі актер Виджай Кумаратунгаға үйленді және ЛССП-дан СЛФП-ға саяси белсенді ретінде өтті. Ол 1983 жылы Махарадағы қосымша сайлауда оның сайлау науқанын қолдады, бірақ қайта санауда ол жеңіліске ұшырады. 1984 жылы Виджай Кумаратунга өз партиясын – Шри-Ланка Махаджана Пакшая (SLMP) құрғанда, ол СЛФП-дан шығып, оның басты партиялардың саясатына қарсы саяси қызметін қолдады. Ол SLMP вице-президенті қызметін атқарды. Бұл оның сол кезде СЛФП-ға жетекшілік еткен анасы мен ағасымен араздасуына себеп болды. 1988 жылдың 16 ақпанында Виджай Кумаратунга Нарахенпитадағы үйінің алдында әйелінің көз алдында қарулы адамдар тарапынан өлтірілді. Чандрика Кумаратунга қысқа мерзімге күйеуінің партиясын басқарды және Шри-Ланка Коммунистік партиясымен, Ланка Сама Самаж партиясымен және Нава Сама Самаж партиясымен Біріккен Социалистік Альянсты құрды. Альянс жақсы ұйымдастырылғанмен, жеткілікті дауысқа ие болмады. Өміріне қауіп сезіне, ол 1988 жылы елден қашып, Ұлыбританияда пана тапты. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Университетіндегі Дүниежүзілік даму экономикасы зерттеу институтында жұмыс істеді.

Саясатка оралу

Екінші JVP көтерілісі аяқталғаннан кейін, Чандрика 1990 жылы Шри-Ланкаға барып, саясатқа қайта араласа бастады. 1991 жылдың қыркүйегінде саяси аренада басымдық танытқан үкіметтік Біріккен Ұлттық партия, Лалит Атулаттмудали мен Гамини Дисанаяке БҰП-тан шығып, Президент Ранасингхе Премадасаға қарсы өткен сәтсіз импичмент процесінен кейін Демократиялық Біріккен Ұлттық Фронтын құрғаннан кейін күрт әлсіреп қалды. Демократиялық Біріккен Ұлттық Фронты (ДБҰФ) тез арада Премадаса үкіметіне қарсы оппозицияны ұйымдастырды. 1991 жылы елге қайта оралған Чандрика SLFP-ге қайта қосылып, саяси өмірге белсенді қатысты. 1993 жылы Атулаттмудали мен Премадаса қаза тапты. Атулаттмудалинің қазасынан кейін Чандрика Батыс провинциялық кеңесіне сайлауда басты оппозициялық кандидатқа айналып, 1993 жылдың 21 мамырында Батыс провинциясының бас министрі болып сайланды.

Премьер-министр қызметі (1994)

1994 жылы жалпы сайлаулар тағайындалғаннан кейін, ол SLFP-нің іс жүзіндегі жетекшісі болды, сондай-ақ Халықтық одақ деп аталған коалицияны құрып, жалпы сайлауға қатысты. 1994 жылдың тамыз айында Чандрика Гампаха округінен парламент депутаты болып сайланды. Сейлон жұмысшылар конгресінің қолдауымен парламентте шағын көпшілікке қол жеткізген «Халықтық одақ» 19 тамызда Чандриканы премьер-министр етіп, анасын кабинетте министр ретінде тағайындап, үкімет құрды. Ол сондай-ақ анасынан кейін SLFP партиясының төрағасы болды. Одан немесе көп өтпей қараша айында президенттік сайлау жарияланды.

Бірінші мерзім (19941999)

Премьер-министр Кумаратунга ПА партиясының қолдауымен оппозиция жетекшісі Гамини Дисанаякеге қарсы сайланды. Бірақ Дисанаяке көп ұзамай ЛТТЕ-нің қатысушы-қатысушысынан қаза тауып, оның әйелі Срима Дисанаяке оның орнына кандидат болды. Чандрика 1994 жылғы президент сайлауында 62,28% дауыс алып жеңіске жетті. 1994 жылғы қарашада Шри-Ланканың алғашқы әйел президенті болған ол анасын премьер-министр қызметіне тағайындады.

Экономикалық саясат

Оның үкіметі БҰҰ-ның ашық экономикалық саясатын жалғастырды, соның нәтижесінде негізгі кіріс көздері артты: киім өнеркәсібі, шетелге жұмыс істеп тапқандардың жіберген ақшасы және шай экспорты. Бірақ оның көптеген маңызды экономикалық жобалары сәтсіз аяқталып, 2001 жылға қарай елде экономикалық төмендеу басталды. Ол Шри-Ланка сақтандыру корпорациясы, Мемлекеттік дистилляция корпорациясы, Air Lanka сияқты бірнеше мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендірді, бірақ бұл сатулар Кумаратунганың үлкен пара алғаны туралы күдік тудырды. Кейін Шри-Ланканың Жоғарғы соты осы сатулардың бірнешеуін заңсыз деп таныды. Ол заңсыз жерді сатып алғаны және оны Water's Edge жобасы үшін сатқаны үшін үш миллион рупия айып төледі. Сонымен қатар, ол БҰҰ партиясын қатаң қудалау саясатын ұстанды, БҰҰ үкіметінің қызметін тексеру үшін президенттік комиссиялар құрды және оппозиция жетекшісі Ранил Викрамасинге сияқты оппозиция мүшелерін жеке бақылауға алды. Оның басшылығындағы үкімет журналистерге шабуыл жасап, оларды қорқытқаны, сайлауда бұрмашылық жасағаны үшін сынға ұшырады. 2000 жылы сайлауға дейін оның басты саяси қарсыласы Викрамасингеді тұтқындауға және түрмеге қамауға тырысты.

Азаматтық соғыс

Өкілеттік мерзімінің басында ол жалғасып жатқан азаматтық соғысты аяқтау мақсатында сепаратистік Тамил жолбарыстарына (ТТЭ) келісімшіл қадамдар жасады. Бірақ бұл тыраныс 1995 жылғы 19 сәуірде ТТЭ атысты тоқтату келісімін бұзып, Шри-Ланка Әскери-теңіз күштерінің "SLNS Sooraya" және "SLNS Ranasuru" деп аталатын екі канонерлік қайығын жарып жібергеннен кейін сәтсіз аяқталды. Одан кейін ол оларға қарсы көбірек әскери стратегияны ұстанды, мысалы, ТТЭ-ден Жафна түбегін басып алған "Ривиреса" операциясы сияқты бірнеше ірі шабуылдарды бастады. Дегенмен, ол 1996 жылғы Муллаитиву шайқасында және 1998 жылғы Килиноччи шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Оның үкіметі кейіннен "Джаясикуруи" операциясын іске қосты, ол көп ұзамай ауыр шығындарға алып келді.

Сыртқы саясат

Оның сыртқы істер министрі Лакшман Кадиргамар басқарған үкіметі Шри-Ланканың халықаралық аренада танылуын және қабылдануын арттырды, ал 1980-ші жылдардағы тәртіпсіздіктер мен бүлікшілдікті басу оған ауыр соққы берген еді. Ол Халықаралық аренада «Еelam Liberation Tigers» (ТТТЕ) ұйымын тыйым салуға қол жеткізді; АҚШ және Ұлыбритания 1997 жылғы 8 қазанда және 2001 жылғы 28 ақпанда сәйкесінше «Еelam Liberation Tigers» ұйымын заңсыз деп жариялады, осылайша осы ұйымды негізгі қаржыландыру көзінен айырды. Оның үкіметі 2000 жылы Израильмен ресми дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңартты, ол аралға қару-жарақ жеткізуші елдің біріне айналды.

Төрайымнан кейінгі кезең

2006 жылы ол SLFP партиясының төрағасы болып қалды, бірақ Махинда Раджапакса президенттік лауазымға келгеннен кейін оған көрсетілген үздіксіз қысымды айтып, партия төрағалығынан уақытша бас тартты және жақын арада Ұлыбританияға өз еркімен эмиграцияға кетті. Кумаратунга Әйелдер әлемдік лидерлер кеңесінің және Global Leadership Foundation мүшесі. 2009 жылдың қараша айында Кумаратунга Мадрид клубының 12 мүшеден тұратын директорлар кеңесіне тағайындалды. Ол Клинтонның жаһандық бастамасының тұрақты қатысушысы және кеңесшісі, сондай-ақ әр жылдың қыркүйек айында өткізілетін жылдық жиналысқа кеңес береді. Кумаратунга 2007 жылы былай деп мәлімдеді: «Мен этникалық мәселені шешу үшін саяси келісімге жетуге шынайы ниетпен тырыстым және елді бөліп-жармай, тамил халқының саяси ұмтылыстарын қанағаттандыратын көп түрлі конституцияны енгізуге ұмтылдым». 2009 жылдың қыркүйегінде Кумаратунга Үндістанның Керала штатына жеке сапары барысында журналистерге: «Мен де өмірімді сақтаймын. Қазіргі үкімет менің партиямның (Шри-Ланка бостандық партиясының) үкіметі болғанымен, мен қауіпсіздік сезінбеймін», – деді. Ол одан әрі: «Елде жалпы еркіндік жоқ және қорқыныш атмосферасы басып алған. Шри-Ланкада адамдардың негізгі құқықтары мен медиа еркіндігі шектеледі», – деп жалғастырды. 2017 жылдың ақпан айында Кумаратунга Бангладештің Читтагонг қаласында орналасқан Азия әйелдер университетінің (AUW) беделді халықаралық меценаттар кеңесіне қосылуға шақыруды қабылдады.

2015 жылғы Шри-Ланка президенттік сайлауы

2014 жылдың 21 қарашасында Кумаратунга елдегі оппозициялық коалиция өткізген баспасөз конференциясында белсенді саясатқа оралуын ресми түрде жариялады. Бұл, коалицияның шешім қабылдауына қатысу мүмкіндігі туралы апталар бойы болған болжамдардан кейін болды. Ол 2015 жылғы президенттік сайлауда Махинда Раджапаксаны жеңген оппозицияның ортақ үміткері ретінде Майтрипала Сирисенаны сәтті қолдады. Сол жылы Кумаратунга Раджапаксаның премьер-министр болуына жол бермеу үшін парламент сайлауында Біріккен Ұлттық партияны қолдады. 2015 жылы ол Шри-Ланкадағы ұлттық бірлік пен келісімді қамтамасыз ету үшін Ұлттық бірлік және келісім кеңсесінің төрағасы болып тағайындалды.

2018 жылғы Мальдив президенттік сайлауы

2018 жылғы Мальдив президенттік сайлаудан кейін Кумаратунганың қолдағы президент Абдулла Яминге қарсы оппозициялық альянс құруда шешуші рөл атқарғаны анықталды. Кумаратунга Мальдивтер мен Шри-Ланкадағы оппозиция жетекшілерімен үйлестіріліп жұмыс істеді, даулы оппозициялық партиялар арасындағы сенімді арттырып, коалиция құруға көмектесті.

2018 жылғы Шри-Ланка конституциялық дағдарысы

2018 жылғы Шри-Ланка конституциялық дағдарысы кезінде Кумаратунга үнсіз қалды және кейіннен ол 2018 жылғы 4 желтоқсанда өткен SLFP-нің ерекше съезіне шақырылмағанын айтты.

2019 жылғы Шри-Ланка президенттік сайлауы

Кумаратунга 2019 жылғы Шри-Ланка президенттік сайлауында Сажит Премадасаны жақтады.

Жеке өмір

Чандрика 1978 жылы актер және саясаткер Виджая Кумаратунгаға тұрмысқа шықты, ол 1988 жылдың 16 ақпанында Чандрика мен олардың бес және жеті жастағы екі баласының көз алдында өз үйінің жанында қанымен өлтірілді. Олардың қызы Ясодара Кумаратунга 1980 жылы дүниеге келді, Кембридж университетінің Корпус Кристи колледжінде және Лондон университетінің Сент-Джордж колледжінде оқыды, дәрігер болды және Дорсеттен келген тәжірибелі медицина қызметкері Роджер Уокерге үйленді. Олардың ұлы Вимукти Кумаратунга 1982 жылы туды және Бристоль университетінде мал дәрігері болып білім алды.