Кіріспе

Шри-Ланканың атқарушы мемлекет басшысы

қызмет иеленушілер тізімі

Шри-Ланка президенті (Śrī Laṃkā Janādhipathi; Ilankai janātipati) – Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасының мемлекет басшысы және үкімет басшысы. Президент – одақтық үкіметтің бас атқарушы органы және Шри-Ланка Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы.

Тарих

1947 жылғы Цейлон Тәуелсіздігі туралы заң мен 1947 жылғы Кеңестің Цейлон (Конституция және Тәуелсіздік) бұйрықтарынан тұратын Соулбери Конституциясына сәйкес, Цейлон (сол кездегі Шри-Ланка) парламенттік үкімет формасы бар конституциялық монархияға айналды. Цейлон монархы мемлекет басшысы болды, оны генерал-губернатор, ал үкімет басшысы ретінде премьер-министр білдірді. Генерал-губернатор 1815 жылдан бері бүкіл аралда атқарушы билікті жүзеге асырған Британдық Цейлонның губернаторының орнын басты. 1972 жылы жаңа Республикалық Конституция Шри-Ланканы республика деп жариялады, және Шри-Ланка енді конституциялық монархия емес еді. Генерал-губернатордың орнына Шри-Ланка Президентінің лауазымы енгізілді. Президент көбінесе рәсімдік мемлекет басшысы болды, ал нақты билік премьер-министрге жүктелді. 1978 жылы Конституцияға енгізілген екінші түзету Вестминстер жүйесінен жартылай президенттік жүйеге көшуді қамтамасыз етті. Президенттік француз президенттігінің үлгісіндегі атқарушы лауазымға айналды, енді ол мемлекет және үкімет басшысы болып, ұзақ мерзімге сайланды және Парламентке тәуелсіз болды. Президент қарулы күштердің бас қолбасшысы, министрлер кабинетінің төрағасы болды және парламент сайлауынан кейін парламент жиналғаннан кейін бір жыл өткен соң оны таратуға құқылы болды. Премьер-министр президенттің көмекшісі және орынбасары, сондай-ақ президенттің ізбасары ретінде жұмыс істеді. 2001 жылы қабылданған 17-ші Конституциялық түзету президенттің өкілеттіктерін, әсіресе жоғары сот органдарын және сайлау комиссиясы, сондай-ақ парақорлыққа қарсы комиссия сияқты тәуелсіз комиссияларды тағайындау саласында шектеді. 2010 жылы президенттікке мерзімдердің шегін алып тастау мақсатымен Конституцияға 18-ші түзету енгізілді. 18-ші түзету президенттің бірнеше мерзімге сайлануына мүмкіндік берді, сондай-ақ кең Конституциялық кеңесті шектеулі Парламенттік кеңеспен алмастыру арқылы оның өкілеттіктерін арттырды. Бұл түзетуді президент Махинда Раджапакса енгізді, ол кейіннен 2015 жылы үшінші президенттік мерзімге үміткер болды, бірақ Майтрипала Сирисенадан жеңілді. 19-шы түзету 18-ші түзетуде жасалған көптеген өзгерістерді кері қайтарды. Екі мерзімдік шектеу президент Майтрипала Сирисенамен қайта орнатылды. Бұл түзету президенттің министрлер тағайындаулары бойынша премьер-министрмен кеңесуін талап етті. Ол кез келген президенттің иммунитетін шектеді, оларды кез келген ресми әрекеттері үшін негізгі құқықтарды қорғауға шақыруға мүмкіндік берді. 2022 жылы елде ауыр экономикалық дағдарыс туды, нәтижесінде Шри-Ланкада үкіметке қарсы жаппай наразылықтар болды. Наразылық білдірушілер президент Готабая Раджапакса мен оның үкіметінің отставкаға кетуін талап етті. Наразылық білдірушілер сонымен қатар Шри-Ланка Конституциясына түзетулер енгізуді және Президенттің өкілеттіктерін азайтуды талап етті. Готабая Раджапакса отставкаға кеткеннен кейін премьер-министр Ранил Викремесингхе Парламент тарапынан президент сайланды. 2022 жылдың қазан айында 21-ші Конституциялық түзету президенттің атқарушы билігін Парламентке қайтару және президенттің өкілеттіктерін шектеу жоспары ретінде қабылданды. 21-ші түзетуге сәйкес, Президент, Министрлер кабинеті және Ұлттық кеңес Парламент алдында жауапты болады. Сондай-ақ, он бес комитет және бақылау комитеттері Парламент алдында жауапты болады. 21-ші түзетудегі маңызды қағидалардың бірі – Шри-Ланкада сайлауға қатысуға екі азаматтығы бар адамдарға тыйым салу.

Сайлау

Президент бес жылдық мерзімге бүкіл ел бойынша өтетін президенттік сайлауда сайланады. Сайланған президент ең көп дегенде екі мерзімге қызмет ете алады, әр мерзім сайланған мерзімге қатысты ресми ант беру күнінен бастап күшіне енеді. Шри-Ланка Конституциясының 31 (3А)(а)(i) бабында былай делінген: «Президент өзінің алғашқы өкілеттік мерзімі басталғаннан кейін төрт жыл өткен соң кез келген уақытта жариялау арқылы екінші мерзімге сайлау арқылы халықтан мандат сұрау ниетін білдіре алады». Бірақ «Конституцияның 40-бабының ережелеріне сәйкес Президент лауазымына ие болған адам жоғарыда көрсетілген құқықты пайдалануға құқылы емес».

Мұрагерлік немесе бос орын

Президенттік лауазымға мұрагерлік немесе бос орын бірнеше жағдайда туындауы мүмкін: қайтыс болу немесе қабілетсіздік, отставкаға кету немесе қызметтен алыну. Президент өзінің міндеттерін орындай алмаған жағдайда, оның өкілеттіктері Парламент бекіткенге дейін уақытша Премьер-министрге жүктеледі. Шри-Ланка Конституциясының 40-бабына сәйкес, «Егер Президенттің лауазымы оның өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін бос қалса, Парламент Президент лауазымына сайлануға құқылы өзінің мүшелерінен біреуін Президент етіп сайлайды. Осылайша Президент лауазымына ие болған кез келген адам тек лауазымынан кеткен Президенттің өкілеттік мерзімінің қалған бөлігіне ғана лауазымды атқарады. Мұрагер сайланғанға дейін Президенттің өкілеттіктері мен функцияларын Премьер-министр Президенттің міндетін атқарушы ретінде жүзеге асырады».

Конституциялық өкілеттіктер

Президенттің билігіне көп шектеулер қойылмаған. Президент Парламент алдында жауапты болады және Парламент мүшелерінің үштен екі көпшілігімен импичмент жарияланып, қызметтен алынуы мүмкін. Президент соғыс жариялау және бейбітшілік орнату құқығына ие. Ол елдің немесе оның кез келген бөлігінде төтенше жағдай режимін енгізе алады, онда қабылданған кез келген заңды күштен шығарып, заң шығарушы органдардың келісімінсіз кез келген қағиданы қабылдай алады. Дегенмен, төтенше жағдай режимін 6 айдан астам уақытқа ұзарту үшін Парламенттің мақұлдауы қажет. Сыртқы басқыншылық болған жағдайда, ұлттық қорғаныс режимі жарияланып, үкіметке ерекше өкілеттіктер беріледі. Төтенше жағдайлар туғанда провинцияларда әскери жағдай енгізілуі мүмкін. Сонымен қатар, Президент ұлттық және аймақтық үкіметтерді үш жағдайда биліктен уақытша шеттетуге құқылы: сыбайлас жемқорлық, мемлекетке қарсы қызмет және басқаруға қабілетсіздік.

Парламент өкілеттігі

Президент үш айда бір рет Парламентке қатысуға құқылы, бірақ дауыс беруге құқығы жоқ. Олар Парламентке сөз сөйлеуге немесе хабарламалар жіберуге, Парламентті шақыруға, сессиясын жабуға және таратуға құқылы.

Әкімшілік өкілеттіктер

Президент премьер-министрді, кабинет мүшелерін және кабинетке кірмейтін министрлерді, облыстық әкімдерді, мемлекеттік қызметшілерді, елшілерді және қарулы күштердің офицерлерін қоса алғанда, көптеген тағайындамалар жасайды. Президент хатшыларды, лауазым иелерін және қызметкерлерді де тағайындай алады.

Сот өкілеттігі

Президент бас судьяны, Жоғарғы Сот судьяларын, Апелляциялық сот судьяларын және Жоғарғы Сот судьяларын тағайындау және қызметтен босату өкілеттігіне ие болады. Президент кешірім беруге құқылы. Президент азаматтық және қылмыстық іс жүргізуден иммунитетке ие. Президент кез келген мәселені зерттеу үшін Президенттік тергеу комиссиясын тағайындап, қоғамдық сауалдау жүргізуге құқылы.

Дипломатиялық өкілеттіктер

Шри-Ланка президенті – елдің бас дипломаты. Осы лауазымы арқылы ол шетелдік көшбасшылар мен олардың үкіметтерімен келіссөздер жүргізуге және дипломатиялық өкілдерді тағайындауға жауапты.

Салтанатты міндеттер

Президент мемлекеттік рәсімдер, функциялар және мемлекеттік наградалар табыстау саласында маңызды салтанатты рөл атқарады. Ең маңыздысы – президенттің парламент алдында жаңа үкіметтің ресми саясатын баяндайтын дәстүрлі тақ сөзі. Президент тәуелсіздік күні тойлауларына, сондай-ақ еске алу күні, Вап Магул (салтанатты жыртылу) және Перахера Сандешаяны қабылдау сияқты басқа да ұлттық рәсімдерге жетекшілік етеді. Ұлттық құрметтер Шри-Ланка үкіметінің атынан президент тарапынан табыс етіледі. Президент шетелдік елшілерден сенімхаттарды қабылдайды.

Тағайындаулар

Президент провинциялық кеңесті басқаратын және провинцияда олардың өкілі ретінде қызмет ететін провинциялық губернаторларды тағайындай алады. Президент сондай-ақ, президенттік кеңесшілер ретінде кез келген сандағы кеңесшілерді тағайындай алады және оларға көмек көрсету үшін координатор-хатшыларды тағайындай алады. Президенттің заң бойынша жоғары дәрежелі адвокаттарды Президенттің кеңесшісі лауазымына тағайындау құқығы бар. Президент қарулы күштерден офицерлерді өзінің жеке көмекшісі және қосымша жеке көмекшісі етіп тағайындауы мүмкін. Бұдан өзге, президент қарулы күштердің медициналық қызметкерлерін Президенттің құрметті дәрігері және Президенттің құрметті хирургы лауазымдарына тағайындай алады.

Жалақы

Президент ай сайын (2016 жылы) 100 000 ЛКР (≈ 1000 доллар) жалақы алады, ол біріктірілген қордан төленеді. 2006 жылы ол 25 000 ЛКР (≈ 500 доллар) еңбекақысынан 100 000 ЛКР-ға дейін көтерілді.

Салықтық жеңілдіктер

Дәстүр бойынша, президент және бұрынғы президенттерге табыс салығы қойылмайды. Бұл әдет-ғұрып республика заманына дейінгі кезеңге, яғни тәж салық төлемеген уақытқа дейін барып жетеді. 2018 жылы Ішкі кірістер туралы заң қабылданып, президентке берілген салық жеңілдігі жойылды.

Құқықтық иммунитет

Президенттің қызмет мерзімінде және осы кезеңде жасаған іс-әрекеттері үшін азаматтық немесе қылмыстық іс қозғаудан иммунитеті бар.

Саяхат

Жердегі сапарлар үшін президент президенттік мемлекеттік көлігін пайдаланады, ол – қара түсті брондалған Mercedes Benz S Class (S600) Pullman Guard машинасы. Ішкі әуе сапарлары үшін Шри-Ланка Әуе Күштерінің №4 (VVIP/VIP) тікұшақ эскадрильясы қолданылады. Ұзақ қашықтыққа сапар үшін Шри-Ланка Әуе Жолдарының қалыпты рейстері пайдаланылады. Салтанатты шараларда Шри-Ланка Әскери-теңіз күштерінің кемелері мен қайықтары президенттік яхта ретінде қолданысқа беріледі.

Қауіпсіздік

Президенттің қауіпсіздік бөлімі (PSD) – Шри-Ланка Президентінің жақын қорғауын қамтамасыз ететін негізгі бөлімше. Президент Махинда Раджапаксаның өкіметтік кезеңінде Президенттік қауіпсіздік үшін Армияның арнайы бөлімшесі – «Президент гвардиясы» құрылды. Президент гвардиясы құрылғанға дейін 1996 жылдан бастап әскери қызметкерлер Президенттің қауіпсіздік бөлімінің құрамындағы эскадрилья ретінде қызмет етіп, президенттік резиденцияның, «Храм ағаштары» деп аталатын үйдің периметрінің қауіпсіздігі сияқты маңызды міндеттерге бағытталды. Шри-Ланканың 5-ші броньды корпусы Чандрика Бандаранайке Кумаратунга президенттік кезеңінде Шри-Ланка Президентінің қауіпсіздігіне арналған алғашқы әскери бөлім болды. Бірақ 2015 жылдың сәуір айында Президент Майтрипала Сирисена Президент гвардиясын таратып жіберді. Қазіргі таңда Президенттің қауіпсіздігін Шри-Ланка полициясының элиталық арнайы топтары (STF) қамтамасыз етеді.

Президенттік ту (1972-2022)

Сайланған президент ант қабылдағаннан кейін, президент өзінің лауазымының символы ретінде президенттік туды бекітті. Әр президенттің жеке штандарты болды, ол президенттің өзіне немесе оның туған жеріне қатысты дәстүрлі символдарды қамтыды. Бұл Ранил Викрамесингхе президент міндетін атқарушы болып тағайындалғанға дейін және президенттік туды жойғанға дейін жалғасты.

Президенттік диспетчерлік сөмке

"Аташе кейсі" - президент сапарда жүрген кезде маңызды және құпия құжаттарды алып жүретін президенттік жеделхат сөмкесі. Бұл Шри-Ланка армиясымен арнайы жасалған. Президент Диспетчерлік сөмкені келесі президентке тапсырады.

Президенттің хатшылығы

Президент хатшылығы – президент кеңсесі және аппарат ретінде жұмыс істейтін, президенттің әкімшілік функцияларын, сондай-ақ президенттің басқа да министрлік өкілеттіктерін қолдайтын үкіметтік министрлік. Алғашқыда Президент үйінде орналасқан президент кеңсесінің штаттары атқарушы президенттік жүйе құрылғанда кеңейді және 1980 жылдары Коломбодағы бұрынғы Парламент ғимаратына көшірілді, қазір сол ғимаратта Президент хатшылығы орналасқан. Президент хатшылығына елдегі ең жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкер – президент хатшысы (кейде президенттің хатшысы деп те аталады) жетекшілік етеді.

Президенттің кеңесшілері

Президент кез келген сандағы кеңесшілерді президенттік кеңесшілер ретінде тағайындауға құқылы. Олардың ең жоғары дәрежесі – аға кеңесшілер. Өкіметтік өкілеттігінің кезеңінде президент Махинда Раджапакса 38 кеңесші тағайындаған.

Қызметкерлер кеңесі

Штаб бастығы – президент әкімшілігімен айналысатын ең жоғары ранкті офицер. Сагала Ратнайака – қазіргі президенттің штаб бастығы.

Үйлестіруші хатшылар

Президент өзіне көмек көрсету үшін кез келген сандағы үйлестіруші хатшыларды тағайындауға құқылы.

Президент қоры

Президент – Президент қорының Басқарушылар кеңесінің төрағасы болып табылады. Аталған қор 1978 жылғы 7 қазандағы №7 Заңға сәйкес, кедейлікті жеңілдету, ерекше медициналық көмекке қолжетімділік, білім беруді және ғылымды дамыту, дін мен мәдениетті жетілдіру, елге қызмет еткен тұлғаларды марапаттау және қоғамға пайдалы немесе қызығушылық тудыратын кез келген басқа да мақсаттар үшін қаржы жәрдемі көрсету мақсатында құрылған. Оны Президенттік хатшылық басқарады.

Төрайымнан кейінгі кезең

Шри-Ланка Конституциясына сәйкес, президент лауазымын атқарушыларға қызмет еткен кезеңдегі соңғы жалақысына тең зейнетақы және жұмыс істеп тұрған министрлерге берілетіндей артықшылықтар қарастырылады. Бұл артықшылықтарға ресми өкімділік тәртібі, ресми резиденция, кеңсе, қызметкерлер, көлік және қауіпсіздік кіреді. Бұл зейнетақы олардың бұрынғы қызметтері үшін алуға құқылы басқа зейнетақыларына қосымша төленеді. Бұрынғы президенттің әйеліне күйеуінің жалақысының үштен екі бөлігінен зейнетақы беріледі, сондай-ақ оның қайтыс болған күйеуіне берілгендей ресми резиденция, көлік және өкімділік тәртібі сияқты артықшылықтар да қарастырылады.