Кіріспе

Біріккен Ұлттық партия (БҰҰП) — Шри-Ланкадағы орталық-оң саяси партия. БҰҰП елдің тәуелсіздігінің 74 жылының ішінде 38 жылын елдің билеуші партиясы ретінде немесе үкіметтік коалицияның бір бөлігі ретінде өткізді, оның ішінде 1947–1956 жылдар, 1965–1970 жылдар, 1977–1994 жылдар, 2001–2004 жылдар және 2015–2019 жылдар. Партия 1978 жылы құрылғаннан бастап 1994 жылға дейін және 2022 жылы қайтадан атқарушы президенттің кеңсесін басқарды. БҰҰП-ны 1994 жылдан бері президент Ранил Викрамесингхе басқарып келеді. БҰҰП Халықаралық Демократтар Одағының мүшесі.

Құрылысы (1946-1952 жж.)

UNP 1946 жылы Дон Стивен Сенанаяке құрған. Ол Сингала халқының басым бөлігінің, сондай-ақ Тамил және Мұсылман азшылықтарының үш оңшыл, доминионға жақын партияларын біріктіру арқылы құрылды. Сенанаяке рыцарьдық атақтан бас тартты, бірақ Ұлыбританиямен жақсы қарым-қатынас сақтап, Корольдің кеңесшісі болды. Оның басшылығымен тегін білім беру жүйесі іске қосылды және Перадиния университеті ашылды.

Дадли Сенанаяке дәуірі (19521953)

1951 жылдың шілдесінде ҰБТ-ның көп жылдық адамы, солшыл орталық көзқарастарымен танымал будда ұлтшыл көшбасшы Соломон Уэст Риджвей Диас Бандаранайке ҰБТ-дан шығып, Шри-Ланка еркіндік партиясын (ШЛЕП) ҰБТ мен марксистік партиялар арасындағы тепе-теңдік күш ретінде құрды. 1952 жылдың наурыз айында премьер-министр Сенанаяке атпен жол апатында қаза тапты, оның орнын ұлы Дадли Сенанаяке басты. Өкіметтік қызметінде Дадли Сенанаяке ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту үшін бірнеше жоба іске қосты және «Бат Дун Пия» (ағылш. ұлтқа тегін күріш сыйлаған әке) деп аталды. Ауыл шаруашылығын жақсарту үшін ол Баталегода күріш зерттеу орталығын, Талавакеле шай зерттеу орталығын және Лунувила кокос зерттеу орталығын құрды. Катунаяка және Биягама сияқты еркін сауда аймақтары шетелдік инвестицияларды тартты және жұмыс орындарын жасады. Үкімет гидроэлектр энергиясын және ауыл шаруашылығын дамыту үшін үлкен жұмыстар жүргізді. Виктория, Ранденигала, Рантамбе және Котмаледе су қоймалары салынды, ал Мадуру Оя және Лунугамухера су қоймалары қайта жаңартылды. Ол халыққа «Сварнабхуми» жер участаларына құжаттар берді және Шри-Джаяварданапура-Коттеде жаңа әкімшілік орталық құру үшін Исурупая және Сетширипая сияқты әкімшілік орталықтарды құрды, онда жаңа Парламент ғимараты салынды.

Премадаса дәуірі (1988-1993)

1988 жылы Джейвардене зейнеткерлікке шықты, оның орнын төменгі таптан шыққан популистік көшбасшы, үндістерге қарсы көзқарастарымен белгілі Ранасингхе Премадаса басты. 1988 жылы президент болып сайланғаннан кейін ол баспанасыз азаматтар үшін "Миллион үй" бағдарламасын іске қосты және елдің ауылдық аймақтарын дамыту мақсатында "Ауылды қайта жандандыру қозғалысын" (Gam Udawa) бастады. Премадасаның халыққа бағытталған бағдарламаларының ішінде "Жанасавия", "Киім фабрикалары бағдарламасы" және әкімшілік басқаруды аудандық хатшылықтарға децентрализациялау шаралары бар. Ол сонымен қатар Ұлттық Тұрғын үй Дамуы Агенттігі, Қалалық Дамуы Агенттігі, Орталық Қоршаған Орта Агенттігі, "Жанасавия" Сенім қоры, Тұрғын Үй Дамуы Қаржы Корпорациясы және Құрылыс Оқыту және Даму Институтын құрды. Бұл жетістіктерге қарамастан, оның билігі тұсында көптеген саяси қарсыластары, әсіресе журналист Ричард де Зойса "жоғалып кетті". 1993 жылы Премадаса LTTE-нің жанкешті шабуылшыларының қолынан 1 мамыр митингісінде қаза тапты.

Қарсылық (1994-2001)

1994 жылғы сайлауда Халықтық одақ 17 жылдық үзіліссіз ҰБТ үкімділігінен кейін парламенттің бақылауын қолына алды. Оппозицияда болған кезде, президенттікке үміткер Гамини Дисанаяке сияқты ҰБТ-ның көптеген көрнекті өкілдері ЭЛТТ-нің қатысуымен жасалған қатыгездік шабуылдың құрбаны болды. Партия басшылығы Жаевардененің жүрегіне жақын туысы, батысқа бағытталған және неолибералдық экономикалық саясатты жақтаған Ранил Викремесинггеге өтті.

Үкіметте (2001-2004)

2001 жылы ел тәуелсіздік алғаннан бергі ең ауыр экономикалық құлдырауға тап болды, инфляция өсіп, энергетикалық дағдарыс туды. ЖІӨ 2,5%-ға төмендеді. SLFP үкіметі оппозицияның сенімсіздік білдірісінен құлдырады, бұл президент Кумаратунганы мерзімінен бұрын сайлау жариялауға мәжбүр етті. Викремесингхе бұрынғы үкіметтің ықпалды тұлғаларының, соның ішінде Кумаратунганың бұрынғы жақын кеңесшілері Г. Л. Пейрис пен С. Б. Дисанаякелердің қолдауын алды, олар кейіннен партияның маңызды мүшелеріне айналды. LTTE-мен бейбіт келісім мен экономикалық өрлеу платформасымен UNP 2001 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, бір округті қоспағанда, барлық округтерді басып алды. Викрамесингхе президент Кумаратунгамен «бірлесіп басқару» үкіметінің премьер-министрі болды. Премьер-министрлік қызметке тағайындалғаннан кейін екі ай ішінде Викремесингхе LTTE-мен маңызды атысты тоқтату келісіміне қол қойды. Келісімнен кейін этникалық қақтығысты шешу мақсатында қарқынды бейбіт келіссөздер жүргізілді. Келіссөздер толыққанша аяқталмаған ІІІ Илам соғысы кезінде LTTE жоғалтқан аумақтарды қайта басып алды. UNP үкіметі қатаң фискалдық саясатты және нарыққа бағытталған реформаларды ұстанып, экономикалық жаңаруға, ірі инвестицияларға және қарқынды экономикалық өсімге қол жеткізді. Үкімет Инвестициялар жөніндегі кеңес, Шағын және ауылдық кәсіпорындар министрлігі және Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар агенттігі сияқты маңызды экономикалық институттарды құрды. Экономикалық өсім үдеп, 2003 жылдың соңында шамамен 6%-ға жетті, ал инфляция 2%-дан төмен деңгейде болды. Көптеген жергілікті және шетелдік сарапшылар Шри-Ланка бірнеше жыл ішінде қос таңбалы экономикалық өсімге жете алады деп болжады. Алайда, LTTE-нің атысты тоқтату келісімін бұзуы, әскери тыңшыларды тұрақты түрде өлтіруі, JVP және оның байланысты ұйымдары сияқты ұлтшыл және экстремистік топтарды наразылық акцияларын ұйымдастыруға батылдырды. Олар халықты Викремесингхе LTTE-ге тым көп жеңілдіктер беріп жатыр деп сендіруге тырысты. Сингаль буддистік ұйымдары, мысалы Сингала Урумая (Сингаль мұрасы), үкіметті сынға алып, батыстық евангелисттік христиан ұйымдарына ықпал ету арқылы буддизмге қауіп төндірді деп айыптады. Сингала Урумая кейіннен өз атауын Джатика Хела Урумая (Ұлттық Сингаль мұрасы) деп өзгертті және сайлауға қатысу үшін буддалық монахтарды ұсынды. 2003 жылдың соңында президент Ұлттық лотереялар басқармасын өзіне бағындырды. UNP үкімет баспасөз орталығын қоршап, газеттің басылуына кедергі келтіру арқылы бұл әрекетке қарсылық көрсетті. Президент жауап ретінде Бұқаралық ақпарат құралдары, Қорғаныс және Ішкі істер министрліктерін өзіне бағындырды, ал премьер-министр Викремесингхе Вашингтонда Джордж Бушпен кездесіп қайтқан кезде. Кумаратунга мен оның жақтастары номиналды серіктестеріне қарсы кең ауқымды медиа шабуылдарын ұйымдастырып, Викремесингхені сатқын деп айыптады және UNP үкіметін ұлттық мұралық ескерткіштерді шетелдіктерге «сатуда» деп кінәлады.

Қарсылық (2004-2015 жылдар)

2004 жылдың басында СЛФП және ЖДП Біріккен халықтық бостандық альянсын (БББ) құрды, бұл БҰҰ үкіметінің құлауының бастамасы болды. 2004 жылдың ақпан айында Кумаратунга ұлттық бірлік туралы сөз сөйлегеннен кейін 24 сағат ішінде парламентті таратып жіберді. 2004 жылғы 2 сәуірде өткен сайлауда БҰҰ БББ-дан жеңілді. Викрамесингхе БҰҰ-ның басшысы қалды. 2005 жылғы 17 қарашада өткен президент сайлауында Викрамесингхе дауыстардың 48,43%-ын алып, екінші орынға шықты. Солтүстік және Шығыстың бір бөлігінде сайлауға қатысудан бас тартқандықтан, оның нәтижесі өзгеруі мүмкін еді деп кеңінен айтылады, бұл қатысудан бас тартуға ЛТТЕ-нің қорқытуы себеп болды. Алайда, ол көпшілік сингалы қауымының сенімін толығымен жеңе алмады.

Үкіметте (2015 2019)

Үшінші мерзімге үміткер президент Раджапакса 2015 жылы мерзімінен бұрын сайлау өткізуді ұсынды. UNP және басқа да бірнеше партиялар SLFP бас хатшысы және денсаулық сақтау министрі Майтрипала Сирисенаны ортақ кандидат ретінде қолдады. Сирисена сайлауға қатысушылардың 81,52%-ын қамтыған сайлауда 51.28% дауыспен жеңіске жетті. Сирисена президенттік ант беріп, Ранил Викрамесингхе премьер-министр болып тағайындалды. Сирисена кабинетіндегі министрлік лауазымдардың 70% астам бөлігі UNP-ге берілді және министр Лакшман Кириелла парламент басшысы болып тағайындалды. Жаңа үкімет екі аптадан кейін парламентке бюджет ұсынды, онда жалақыны көтеру және 13 тауардың бағасын төмендету сияқты жеңілдіктер қарастырылды. Ұлттық дәрілік заттарды реттеу органы туралы заң қабылданды, ол Ұлттық дәрілік заттарды реттеу органы деп аталатын реттеуші орган құруды көздейді. Конституцияға 19-шы түзету 2015 жылдың 16 наурызында өткен төтенше мәжілісте Министрлер кабинеті тарапынан мақұлданды. 2015 жылғы жалпы сайлауда UNP көпшілік орындарды (106) жеңіп алды және Викрамесингхе премьер-министр болып тағайындалды. UNP ұлттық бірлік үкіметі үшін SLFP-мен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды, ал Викрамесингхе екі партиядан да министрлерді тағайындады. Біртұтас үкімет 30 жылдық Шри-Ланка азамат соғысының шешілмеген мәселелерін шешу үшін кем дегенде 2 жыл бойы жұмыс істейтін болды. Викрамесингхе парламенттен конституциялық шектеуден асып, 30 министрден тұратын кабинет құруға рұқсат сұрады. Бұл ұсыныс парламентте 143 дауыспен мақұлданды, 16 қарсы және 63 қатыспады. Үкіметтің беделі төмендеді және UNP 2018 жылғы жергілікті билік сайлауында жеңіліске ұшырады. Олар 340 кеңестің 34-ін ғана жеңіп алды, ал Махинда Раджапаксаның өкілі Шри-Ланка Подужана Перамауна (SLPP) 231 кеңесте жеңіске жетті. UNP 29,42% ғана алды, ал SLPP 40,47%, SLFP 12,10% дауыс жинады.

Оппозицияның бөлініп кетуі мен толық құлдырауы (2019-2022)

2019 жылғы президенттік сайлауда ҰБТ ішкі қайшылықтардың салдарынан ұзақ күткен соң Сажит Премадасаны кандидат ретінде ұсынды. Премадасаны 52,25% дауыс жинаған Готабая Ражапакса жеңді, ал Премадаса 41,99% дауыс алды. Партия Премадасаны 2020 жылдың сәуірінде жаңа сайлау тағайындалғанша оппозиция жетекшісі қызметіне таңдады. 2020 жылдың басында партияның жұмыс комитеті бұрын мақұлдаған жаңа альянс мәселесінде дауласып, үлкен жарылысқа ұшырады. Альянс басшылығына оның орынбасары, халыққа танымал Сажит Премадаса тағайындалды. Парламенттік топтың төрттен үш бөлігінен астамы партияның тізімі бойынша кандидаттыққа қол қоюдан бас тартып, "Самағи Жана Балавегая" (ағылш. Peace People's Power, SJB) альянсы атынан кандидаттар тіркеді. Соның салдарынан партияның 99 жоғары лауазымды өкілі мүшеліктен шеттетілді. Партия тараптары мен қолдау білдірген аз ұлт өкілдері жаңа альянсқа қосылды. Сәтсіз келіссөздерден кейін SJB және ҰБТ 2020 жылғы парламенттік сайлауға жеке-жеке қатысуға келісті. COVID-19 пандемиясынан кейін кешіктірілген 2020 жылғы парламенттік сайлауда SLPP сенімді жеңіске жетіп, 59,09% дауыс жинап, 145 мандатты қамсыздады, ал SJB 23,90% дауыс алып, 54 орынға ие болды. ҰБТ тарихтағы ең ауыр жеңіліске ұшырады, сайлаушылардың тек 2,15% дауысын ғана алды. Алғаш рет партия парламентте бір мандатқа ие бола алмай, ұлттық тізім бойынша тек бір орынды ғана жеңіп алды. Парламенттік сайлаудағы жеңілістен кейін Викрамесингхе 25 жылдан астам партияны басқарғаннан кейін партия төрағасы лауазымынан кетуге дайын екенін бірнеше рет мәлімдеді. Жаңа басшы таңдалғанша, жалғыз ұлттық мандатты тағайындауды күтіп отыратынын айтты, осылайша ол немесе оның орнына тағайындалған адам парламентте өкілдік етуі мүмкін болар еді. Алайда, ол бұрынғы мәлімдемесін орындамады және Викрамесингхе екі лауазым бойынша шешімді үнемі кейінге шегерді. Нәтижесінде, ол партия төрағасы болып қалды және 2021 жылдың маусым айында жалғыз парламенттік мандатты өзіне алды.

Дағдарыстық үкімет (2022 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Экономикалық дағдарыстың ушығуы мен 2022 жылы кеңінен тараған наразылықтарға байланысты Премьер-министр Махинда Раджапакса отставкаға кетті. Ұлттық бірлік үкіметін құруды ниеттенген Президент Готабая Раджапакса, оппозициямен келісуді мақсат тұтып, Викремесингхеді тағы да Премьер-министр лауазымына шақырды. Парламентте өкілдігі бар тиісті партиялар – «Самаги Жаңа Банавегая» және «Тамил Ұлттық Альянсы» мұндай кабинетте портфельдерді қабылдаудан бас тартты, бірақ экономиканы жаңғыртуға бағытталған саясатқа шартты қолдау көрсетті. Викремесингхе партиясының парламентте бір ғана мандаты болғанына қарамастан, Премьер-министр болды, бұл Шри-Ланка парламентінің тарихында тұңғыш рет болды. 2022 жылдың 9 шілдесінде экономикалық жағдай нашарлаған кезде наразылық білдірушілер Президенттік резиденцияға шабуыл жасап, басып алды. Викремесингхе 13-і күні отставкаға келісті, ал Президент Готабая Раджапакса 13-і күні отставкаға келісуге мәлімдеді. Алайда, 13 шілде күні таңертең Раджапакса жұбайы мен жеке күзетімен бірге Мальдив аралдарына қашып кетті. Парламент Спикері түстен кейін Президент Раджапаксаның өзінің болмаған кезінде Премьер-министр Ранил Викремесингхеді міндетін атқарушы Президент етіп тағайындағанын мәлімдеді. Наразылық білдірушілер Премьер-министрдің отставкасын талап етіп, оның кеңсесіне шабуыл жасады. Келесі күні Раджапакса Парламент Спикеріне электрондық пошта арқылы отставка туралы хат жіберді. 15 шілдеде Спикер Махинда Япа Абевардана Президент Готабая Раджапаксаның ресми түрде отставкаға кеткенін жариялады. Ранил Викремесингхе ресми түрде міндетін атқарушы Президент болып ант берді, кейін Шри-Ланка Парламенті Раджапаксаның қалған мерзімін аяқтау үшін оны сайлады. 2023 жылдың 10 қаңтарында ЮНП Бас хатшысы Палита Ранге Бандара ЮНП пен ШЛПП одақ құрып, 2023 жылғы Шри-Ланканың жергілікті сайлауында кейбір округтерде піл символымен, кейбір округтерде гүл бүршігі символымен және басқаларында ортақ символмен қатысатынын мәлімдеді.

Электрондық мүшелік

2016 жылдың 23 маусымында партия электрондық мүшелік бағдарламасын іске қосты. Партия Google Play және Apple дүкендерінің онлайн қосымшаларының көмегімен мүшелер санын 20%-ға ұлғайтуды жоспарлап отыр.

Президенттік

Сайлау жылы Үміткер Дауыс саны Пайыздық көрсеткіш Нәтижесі1982 Ж.Р. Жаевардене 3,450,811 52,91% 1988 Ранасинге Премадаса 2,569,199 50,43% 1994 Шрима Дисанаяке 2,715,283 35,91% 1999 Ранил Викрамесинге 3,602,748 42,71% 2005 Ранил Викрамесинге 4,706,366 48,43% 2010 Сарат Фонсеканы қолдады 4,173,185 40,15% 2015 Майтрипала Сирисенаны қолдады 6,217,162 51,28% 2019 Сажит Премадаса 5,564,239 41,99% 2022 Ранил Викрамесинге 134 (Е.В.) 61,19% 2024 Ранил Викрамесинге Белгісіз

Парламент

Сайлау жылы Жеңген орын +/– Лидер Нәтижесі 1947 0 Д. С. Сенайаке 1952 13 Дадли Сенайаке 1956 46 Джон Котелавала 1960 (наурыз) 42 Дадли Сенайаке 1960 (шілде) 20 1965 36 1970 49 1977 123 Джуниус Ричард Джейвардене 1989 15 Ранасинге Премадаса 1994 31 Дингири Банда Виджетунга 2000 5 Ранил Викрамесинге 2001 20 2004 27 2010 22 2015 46 2020 105 (2020–2022) (2022 жылдан бері)