Қадан: Шыңғыс ханның немересі, Еуропаға шапқышыл қолбасшы

Кіріспе

Огедей әулетінің мүшесі Кадан (сондай-ақ Қадан) – моңғолдардың екінші Ұлы ханы Огедей мен оның кәнизагының ұлы. Ол Шыңғыс ханның немересі және Гүюк ханның бауыры болды. Еуропаға жасалған жорық кезінде Кадан, Байдар (Шағатай ханның ұлы) және Орда хан (Бату ханның үлкен ағасы және Ақ Орда ханы) бірге Польшаға шабуыл жасаған моңғолдардың көшбасшылық диверсиялық күштерін басқарды, ал негізгі моңғол күштері Венгрия Корольдігіне шабуыл жасады.

Өмірбаян

1241 жылдың басында Каданның әскерлері Люблин, Завихост және Сандомирц поляк қалаларын тонады. Сосын Кадан Мазовияға шабуыл жасады, ал Байдар эвакуацияланған Польша астанасы Краковты, одан кейін Битомын өртеп жіберді. Орда хан Литваның оңтүстік-батыс шебіне шабуылдады. Үш басшы кейін Силезияның астанасы Вроцлавқа шабуыл жасауға бел буды. Байдар қаланы қоршауға кірісті, бірақ Кадан мен Ордамен бірге солтүстікке, Легницаға беттеп, Силезия герцогі және Польшаның жоғары герцогі Генрих II-нің әскерін жеңді. Мазовияның Конрад I-нің күштерінің бір бөлігін жеңгеннен кейін Каданның әскері Легницада Байдар мен Орданың әскерімен қосылды. 1241 жылдың 9 сәуірінде Легница шайқасында христиан әскері талқандалды. Бірақ шайқастағы моңғол шығындары күтілгеннен көп болды, сондықтан Кадан Богемияның Венеслав әскеріне тікелей шабуыл жасауға құлшынбады. Кадан мен Байдар богемиялықтармен шайқасып, Богемия королі Бела IV-ке Венгрия короліне көмектесуден алды. Моравияны шабуылдағаннан кейін моңғолдар Венгрияға жол тартты. 1241-1242 жылдардың қысында Кадан Гьорға бара жатқанда Буданы тонады. Секешфехерварды қорғаған итальяндық жалдамалы әскерді қоршағанда, ерте мұзды қыс салдарынан қала төңірегі суға батып, Кадан әскерін кері шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін моңғол ханзадасы Беланы Хорватияда іздеу үшін бір туменмен оңтүстікке жіберілді. Кадан ең алдымен Загребте Венгрия королін іздеді, оны тонады, сосын Далмацияға қуып жетті. Бела Трогирде жасырынғанда, 1242 жылдың наурызында Хорватиядағы Клис бекінісінде Кадан басқаруымен моңғолдар Венгрияның Бела IV-нің басын іздеп, алғашқы еуропалық әскери сәтсіздікке ұшырады. Азық-түлік азайғандықтан Каданның венгр тұтқындары өлім жазасына кесілді. Король таң қалды, себебі Кадан Трогирден өтіп, Дубровникке (Рагуза) қарай оңтүстікке бет алды. Скутариге жақындағанда Кадан әкесі Өгедей ханның қайтыс болғанын естіді. Каданның Орталық Еуропадан қайтқанда Болгария арқылы жасаған шабуылдары жас Калиман I-ні Бату ханға құрмет көрсетуге және оны өзінің феодалы ретінде қабылдауға итермеледі. 1251 жылы Кадан Мунке ханның қаған болып сайлануын қабылдады. Рене Гроссе айтуынша, ол соңғысына Гююктің бас қолбасшысы Эльжигидейді тұтқындауға көмектескен болуы мүмкін. Кадан Құбылай ханға адал болды және Толуид азаматтық соғысында Арик Бекке қарсы оның әскерін қолдады. Ол Арик Беккемен болған алғашқы шайқаста моңғол әскеріне басшылық етті және оның генералы Аландарды өлтірді. Көптеген ортағасырлық дереккөздерде Каданды шежірешілер Каиду деп қате аударды, бұл еуропалық жорықта кім қатысқандығы туралы жаңсақтыққа әкелді. Сонымен қатар, ол Тибетте ықпалды болған тағы бір ағасы, Коденмен шатастырылады.

In early 1241, Kadan's forces sacked the Polish towns of Lublin, Zawichost and Sandomierz. Kadan then attacked Masovia, while Baidar burned the evacuated Polish capital, Kraków and then Bytom, and Orda Khan assaulted the southwestern border of Lithuania. The three leaders were then to attack the Silesian capital Wrocław. Baidar began to besiege the town, but marched north with Kadan and Orda to Legnica to defeat the forces of Henry II the Pious, Duke of Silesia and High Duke of Poland, before he could join King Wenceslaus I of Bohemia. After defeating some forces of Konrad I of Masovia, Kadan's forces joined with Baidar's and Orda's at Legnica. The Christian army was crushed in the ensuing Battle of Legnica of 9 April 1241. Mongol casualties were heavier than expected in the battle, however, and Kadan was reluctant to directly attack Wenceslaus' Bohemian forces. Kadan and Baidar skirmished against the Bohemians and were able to prevent the Bohemian king from helping King Béla IV of Hungary. After raiding Moravia, the Mongol diversionary force went to Hungary. During the winter of 1241–42, Kadan sacked Buda on the way to Győr. While besieging Italian mercenaries defending Székesfehérvár, Kadan was forced to withdraw his troops after an early thaw flooded the land around the town. The Mongol prince was then sent south with one tumen to search for Béla in Croatia. Kadan first sought the Hungarian king at Zagreb, which he sacked, and then pursued him into Dalmatia. While Béla hid at Trogir, Mongols under the leadership of Kadan, in March 1242 at Klis Fortress in Croatia, experienced their first European military failure, while in pursuit for the head of Béla IV of Hungary. Kadan had his Hungarian prisoners executed as supplies began to run out. To the king's surprise, Kadan headed south past Trogir toward Dubrovnik (Ragusa). While he was nearing Scutari, Kadan heard of the death of his father, Ögedei Khan. Kadan's raids through Bulgaria on his retreat from Central Europe induced the young Kaliman I of Bulgaria to pay tribute and accept Batu Khan as his liege. In 1251 Kadan accepted the election of Möngke Khan as Khagan. According to René Grousset, he probably helped the latter to capture Eljigidei, the chief general of Güyük. Kadan was loyal to Kublai Khan and supported his army against Ariq Böke in the Toluid Civil War. He commanded a Mongol army at the first engagement with Ariq Böke and killed his general Alandar. In many medieval sources, Kadan was mistranslated by chroniclers as Kaidu, leading to confusion about who participated in the European campaign. He is also confused with another brother, Köden, who was influential in Tibet.