Кіріспе
Кардамон таулары (, Chuŏr Phnum Krâvanh; ทิวเขาบรรทัด, Thio Khao Banthat) немесе Кравхан таулары – Камбоджаның оңтүстік-батыс бөлігінде және Таиландтың шығысында орналасқан тау тізбегі. Бұл тізбектің көп бөлігі Камбоджа аумағында жатыр. Кардамон тауларының силуэті Таиландтың Трат провинциясының мөрінде бейнеленген.
The Cardamom Mountains (, Chuŏr Phnum Krâvanh ; ทิวเขาบรรทัด, Thio Khao Banthat ), or the Krâvanh Mountains, is a mountain range in the southwest part of Cambodia and Eastern Thailand. The majority of the range is within Cambodia. The silhouette of the Cardamom Mountains appears in the provincial seal of Trat Province in Thailand.
Орналасуы және сипаттамасы
Таулар тізбегі Таиландтағы Чантабури провинциясынан оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай және Камбоджадағы Тайланд шығанағындағы Кох Конг провинциясынан Пурсат провинциясындағы Вел Вэанг ауданына дейін созылып, оңтүстік-шығысқа қарай Дамрей (Піл) тауларымен жалғасады. Тау жотасының тайлық бөлігі күшті эрозияға ұшыраған және шашыраңқы тау фрагменттерінен тұрады, олардың ең ірілері Чантабуридің шығысында, солтүстігінде және батысында орналасқан Хао Са Бап, Хао Сой Дао және Чамао Вонг таулары. Тығыз тропикалық жаңбырлы ормандар ылғалды батыс беткейлерінде кең таралған, онда жыл сайын мол жауын-шашын жауады. Ал, Кириром ұлттық паркі сияқты Камбоджаның ішкі жазығына қараған орманды шығыс беткейлерінде жауын көлеңкесінде 1000–1500 мм (40–60 дюйм) жауын-шашын түседі. Таулардың көп бөлігі құнарлы дала болып табылады, онда адам қоныстануы және қызметі жоқ, бірақ шығыс беткейлерінде кардамон мен бұрыш коммерциялық мақсатта өсіріледі, сондай-ақ ғасыр басынан бері бірнеше ірі құрылыс жобалары қолға алынған.
Тарих
Кардамон тауларында 15-17 ғасырларға тән көптеген тарихи орындар мен жәдігерлер сақталған. Олардың ішінде құмыра қабірлері деп аталатын ерекше жерлеу орындары бар. Қабірлер таудың шалқасынан таралып, табиғи жартастардың шеттеріне орналасқан. Оларда 60 см-лік экзотикалық керамикалық құмыралар мен қабақтан жасалған қарапайым табыттар кездеседі. Құмыра қабірлері – бұл аймақтың бірегей ерекшелігі және кхмер мәдени тарихында бұрын тіркелмеген жерлеу салты болып табылады. Жергілікті аңыздардың айтуынша, қабірдегі сүйектер Камбоджа патшалығының мүшелеріне тиесілі. Осы құмыра қабірлерімен қатар археологтар әртүрлі түсті және құрамындағы әртүрлі шыны мұныздар сияқты, қалдықтармен байланысты әртүрлі материалдық дәлелдерді тапты. Бұл шыны мұныздар жақын елдер арасындағы теңіз саудасының кең таралған өнімі болғандықтан, Кардамон тауының тұрғындары оларды ағаш және шайыр сияқты орман өнімдерін сату арқылы алған болуы мүмкін. Қанам деп аталатын ерекше тас өнер үңгірінде қызыл охр бояуымен ежелгі пілдер, піл мінгендер, бұғылар және жабайы сиырлар (немесе бұқалар) бейнеленген. Бұл орын Кардамонның шығыс бөлігінде, Кравхан қалашығының (Пурсат провинциясы) жанында орналасқан. Кардамон таулары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі қорғалған жабайы піл популяциясына мекенжай болып табылады. Адамдардың піл мінуі піл аулау және оқытумен байланысты, бұл 1970 жылға дейін аймақтағы түрлі этникалық топтар арасында кең таралған мәдени дәстүр болды. Дәстүрлер, сарапшылар және пілдердің саны Кхмер Ружімен жойылды. Үңгір мен суреттер ата-бабалар мен рухтарды қанағаттандыру, қорғаныс іздеу (піл аулау өте қауіпті), жақсылыққа жету және арнайы білім беру (оқыту/үйрету) үшін қолданылатын ритуалдар мен сиқырлы амалдарда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Суреттерде әртүрлі жабайы сиырлар мен бұқалар бейнеленген болуы мүмкін. Қарапайым силуэт стиліне байланысты сиырды бұғыдан ажырату қиын. Дегенмен, бұзау терісі лассо, арқан, тұзақ және піл аулаумен байланысты құралдар жасау үшін өте маңызды. Жергілікті пілшілер осы өте маңызды заттарға байланысты ритуалдар мен сиқырдың піл аулаумен байланысты басқа нәрселерге қарағанда күштірек екенін айтады. Сондықтан жабайы сиыр немесе бұқа бейнесі болуы мүмкін. Бұғылардың көп саны 15-17 ғасырларда Жапонияға бұғы терісін экспорттаумен байланысты болуы мүмкін. Тайваньдағы бұғы популяциясы самурай қару-жарағы мен бұғы терісінен жасалған жапондық аксессуарларға деген шексіз сұранысқа байланысты жойылды. Бұғы терісін алу Камбоджа мен Таиландқа көшті. Бұғы популяциясы азайғанда, жергілікті аңшылар да ата-бабалары мен рухтарынан көмек сұрап, сәттілікке жету үшін сиқыр мен ритуалға көбірек инвестиция салған болуы мүмкін. Суреттердің Ангкория кезеңінің соңынан бастап Ангкориядан кейінгі кезеңге дейін (құмыра қабірлерімен бірдей кезеңде, мүмкін сол этникалық топтар жасаған және қолданған) жатады деп есептеледі. Бұл орын Фунан дәуірінде (I-VI ғасырлар) піл аулау, оқыту және сауда жасау практикасы алғаш рет тарихи түрде тіркелген кезде (біздің заманымыздан 357 жылы Қытайға оқытылған пілдермен бірге император Муға сыйлық ретінде жіберілген) пайда болған болуы мүмкін. Фунан дәуірінен бұрын піл аулау, оқыту және еңбек, бедел және соғыс үшін пайдалану болған-болмағаны белгісіз. Бұл тәжірибе, технология және білім біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының басында Оңтүстік Азияның ықпалы арқылы алынған болуы мүмкін. Бұл суреттер экологиялық тарихты түсінуге көмектеседі. Жергілікті этникалық топтар 20 ғасырға дейін пілдердің санын сақтап, оларды көбейтуге көмектесетін симбиоздық қарым-қатынасты сақтап келді. Дегенмен, бұғылар мен жабайы сиырлар 15-17 ғасырларда жойылған болуы мүмкін. Елд бұғысы, мунджак, самбар, гаур, купрей және бантенг бұрын көп таралған.
Жергілікті халықтар
Таулардың бір бөлігінде Чхонг тайпасы (Таиландта да, Камбоджада да) және Камбоджаның Пурсат провинциясындағы Пор (немесе Пир) этносы сияқты жергілікті халықтар тұрады. Олардың бәрі Пералық халықтар тобына жатады. Камбоджада жергілікті халықтарды бірге Khmer Loeu деп атайды.
Қызыл кхмерлер
Бұл көбінесе қол жеткізу қиын тау жотасы Камбоджа-Вьетнам соғысы кезінде вьетнамдық әскерлер тарапынан қуылған Қызыл кхмерлердің соңғы бекіністерінің бірі болды. Батыстағы Тай шекарасы қытайлық көмек үшін дәліз ретінде қызмет етті, сондай-ақ қашқан кхмер жауынгерлері мен босқындарға пана болды.
Қазіргі заманғы дамуы
Таулардың қолжетімсіздігі аймақтың табиғи орман және экожүйесінің салыстырмалы түрде сақталған күйде қалуына да көмектесті. Алайда, 2002 жылы Кардмондардың оңтүстігінде, жағалау бойымен Таиландқа қарай траншекаралық тас жол аяқталды. Бұл тас жол пілдер, ірі мысықтар және маймылдар сияқты ірі сүтқоректілердің мекендеу ортасын бөліп тастады. Сонымен қатар, тас жол шаруаларға орманды кесіп, өртеу арқылы егістік дала жасауға және сирек кездесетін жануарларды заңсыз аулауға мүмкіндік берді, бұл табиғи құндылықтар мен орман экожүйесіне зиян келтіруде. Кардамон тауларында туризм салыстырмалы түрде жаңа. 2008 жылы Wildlife Alliance ұйымы Чи-Фат ауылында «Кардамондарға апаратын қақпа» деп танымал, қауымдық негіздегі экотұризм бағдарламасын іске қосты. Чи-Фатқа келетін туристер саны артып келеді және бұл қауым жыл сайын шамамен 3000 келушіні қабылдап, жергілікті тұрғындарға 150 000 АҚШ долларынан астам кіріс әкелетін қауымдық экотұризмнің үлгісі ретінде қарастырылады. Аймақта жұмыс істейтін халықаралық табиғатты қорғау ұйымдарының қатарында Wildlife Alliance, Conservation International және Fauna and Flora International бар. 2016 жылы Кардамон тауларының оңтүстік беткейлері жаңа ұлттық парк ретінде жарияланды – Оңтүстік Кардамон Ұлттық паркі.
Экология
Бұл салыстырмалы түрде оқшауланған таулар Кардамон тауларының жаңбырлы ормандары экорегионының бір бөлігі болып табылады, бұл тропикалық ылғалды кең жапырақты орманнан тұратын маңызды экорегион. Экорегионның көп бөлігі мәңгі жасыл жаңбырлы орманмен жабылған, бірақ әртүрлі тіршілік орталарына ие. 700 метрден биік жерлерде ерекше қалың мәңгі жасыл орман басым, ал Фил тауларының оңтүстік беткейлерінде шағын қылқан жапырақты Дакридиум элатум ормандары өседі. Кириром үстіртінде Тенесарим қарағайлы орманы кездеседі. Кардамон тауларының солтүстік бөлігінде Бетуланың (Бетула alnoides түрі) ең оңтүстік табиғи өріс орындары орналасқан. Кардамон тауларында басқа жерлерде сирек кездесетін, құрылымын жоғалту қаупі төніп тұрған Hopea pierrei ағашы өте көп. Басқа гүлді ағаштардың түрлері: Anisoptera costata, Anisoptera glabra, Dipterocarpus costatus, Hopea odorata, Shorea hypochra, Caryota urens және Oncosperma tigillarium. Басқа қылқан жапырақты ағаштар: Pinus kesiya, Dacrycarpus imbricatus, Podocarpus neriifolius, P. pilgeri және Nageia wallichiana.
Фауна
Ылғалды климат пен таудың тік беткейлеріндегі табиғаттың бұзылмағандығы бай фаунаның гүлденуіне мүмкіндік берген секілді, бірақ Кардамон және Фил таулары жеткілікті зерттелмеген, ал мұнда бар деп есептелетін жануарлар әлі де тізімдемеленбеген. Олар 100-ден астам сүтқоректілердің, мысалы, ірі үнді цивет және бантенг сиырларының мекені деп саналады. Ең маңыздысы, таулар кем дегенде 62 әлемдік деңгейде қауіп төндіретін жануарлар түріне және 17 әлемдік деңгейде қауіп төндіретін ағаштарға пана берді деп есептеледі, олардың көпшілігі Камбоджаға тән. Жануарлардың арасында жойылып бара жатқан және қауіп төндіретін 14 сүтқоректілер түрі бар, оның ішінде Камбоджадағы Азия пілінің ең ірі популяциясы және мүмкін бүкіл Индокитайдағы ең ірі популяциясы бар, бірақ бұл әлі дәлелденуі керек. Басқа сүтқоректілерге, олардың көпшілігі қауіп төндіретін, Индокитай жолбарысы, бұлтты барс (Pardofelis nebulosa), dhole (жабайы ит) (Cuon alpinus), gaur (Bos gaurus), бантенг (Bos javanicus), даулы kting voar (Pseudonovibos spiralis), малай күн аюы, пилеатты гиббон (Hylobates pileatus), Суматра серуы (Capricornis sumatraensis), Сунда панголині және Тенассерим аққұрсақты егеуқұйрық кірпісі жатады. Мұнда кем дегенде 34 түрлі қосмекенділер бар, олардың үшеуі ғылым үшін жаңа түрлер ретінде сипатталған. Өзендер Иравади және дөңгелек дельфиндердің мекені болып табылады және өте сирек кездесетін Сиам крокодилдерінің соңғы популяцияларына және Камбоджадағы жалғыз жойылып бара жатқан солтүстік өзен бақасы немесе патшалық тасбақаға пана берді. Орман 450-ден астам құс түрінің мекені болып табылады, олардың жартысы Камбоджаның барлық түрлерінің төрт түрі, яғни каштанатты бас құсы, Льюис күміс фазаны (Lophura nycthemera lewisi), жасыл таусырай (Pavo muticus) және Сиам құсы (Arborophila diversa) осы тауларға тән. 2007 жылдың маусым айында Риверсайдтағы (АҚШ, Калифорния) Ла-Сьерра университетінің докторы Ли Грисмер және Fauna and Flora International табиғатты қорғау ұйымы жүргізген бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерді зерттеу жаңа түрлерді, мысалы, жаңа Cnemaspis геконын, C. neangthyi ашты.
Қорғалатын аумақтар
2016 жылдың мамыр айында Оңтүстік Кардамон ұлттық паркі құрылғаннан кейін Кардамон тауларының көбісі жоғары деңгейдегі қорғау аясында, негізінен ұлттық парктер мен жабайы табиғат қорықтарына енгізілді. Дегенмен, белсенді қорғау деңгейі сынға ұшырады. Қорғау статусының өте жоғары деңгейіне қарамастан, қорғау аймақтарының нақты қорғалуы және заңның іске асырылуы өте нашар болды. Қорғау заңдарының бұзылуы барлық деңгейде орын алды – мүмкіндік іздеген жергілікті тұрғындардан және кәсіпкерлерден бастап, мемлекеттік мекемелерге, шетелдік компанияларға және халықаралық қылмыстық ұйымдарға дейін. 2010 жылдардың соңында халықаралық табиғатты қорғау ұйымдары мен БҰҰ Камбоджа үкіметімен бірлесіп, қорғалатын аймақтарда жоспарланған бірқатар құрылыс жобаларын және орманды кесу жұмыстарын тоқтатты. 2016 жылы Камбоджа үкіметі халықаралық табиғатты қорғау ұйымдарымен бірлесіп, жердегі патрульдеуді және парк рейнджерлерінің жұмысын күшейту, бірнеше рейнджерлік бекеттер салу және тұтқындау құқығы бар қарулы қызметкерлерді жұмысқа алу үшін ынтымақтастық орнатты. Бұл, кем дегенде, үкіметтік жауапкершілікке қатысты бұрынғы зиянды тенденциялардың өзгеруіне нұсқауы мүмкін.
Туризм
Кардамон таулары – дамып келе жатқан туристік бағыт. Чи-Фат ауылы Wildlife Alliance консервациялық ұйымының қолдауымен, қоғамдық негіздегі экожүмыс туризмі жобасын жүзеге асырып келеді. Бұрын орман шаруашылығы және аң аулаумен айналысқан ауыл тұрғындары енді үйлерде тұру, табиғи және мәдени орындарға көп күндік саяхаттар, тау велосипедтерімен жүру, қайықпен саяхаттау және құстарды бақылау арқылы тұрақты табыс табады. Кох Конг провинциясындағы жабайы жануарларды босату орталығы – Wildlife Alliance ұйымы Камбоджадағы заңсыз жабайы жануарлар саудасынан құтқарылған жануарларды босатуға арналған орын. Бинтуронг, кірпік шошқа, панголин, циветтер, макакалар және түрлі құстар – босатылған көптеген түрлердің ішінде. Орталық 2013 жылдың желтоқсанында туристерге есігін ашты, бұл қонақтарға жабайы жануарларды қалпына келтіру және босату орталығының жұмысын көруге, сонымен қатар джунглидегі коттедждерде тұрып, камбоджалық қонақжайлылықтан ләззат алуға мүмкіндік береді. Ұсынылатын іс-шараларға: тұрақты жануарларды тамақтандыру, джунглиде серуендеу, радио көмегімен жануарларды іздеу және босатылған жануарларды бақылау үшін камера-тұзақтарды орнату кіреді. Wild Animal Rescue (WAR Adventures Cambodia) сондай-ақ Кардамон тауларының оңтүстік-батысындағы Сре Амбел аймағында отбасылық саяхаттардан бастап, қиын RAID саяхаттарына, джунглиде бағдар беру және тіршілік ету курстарына, тіпті жануарлар мен адамдардың іздерін анықтау курстарына дейін кең ауқымды джунгли іс-шараларын ұйымдастырады.