Кіріспе

Жан Луис Максим ван Хейенорт /v//æ//n// /'/h//aɪ//.//ə//n//ɔːr//t/ (van ɛjɛnɔʁt; 23 шілде 1912 – 29 наурыз 1986) – математикалық логика тарихшысы. 1932 жылдан 1939 жылға дейін Леон Троцкийдің жеке хатшысы болды, ал 1947 жылға дейін американдық троцкист болды.

Өмір

Ван Хейенорт Францияның Крейль қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы оның тууына дейін Нидерландыдан көшіп келген. Ван Хейенорт екі жасқа толғанда әкесі қайтыс болды, соның салдарынан отбасы қаржылық қиындыққа тап болды. Осы қиындықтарға қарамастан, ол білімін жалғастырып, француз тілін жақсы меңгерді. Өмірі бойы Франциядағы туыстарымен және достарымен байланысын үзбеді, 1958 жылы американдық азаматтық алғаннан кейін әр екі жылда бір рет Францияға барып тұратын.

Саяси көзқарастар

1932 жылы ван Хейеноортты Иван Крайпо троцкистік қозғалысқа қосылуға шақырды. Сол жылы ол Коммунистік лигаға мүше болды. Троцкий жер аударылғаннан кейін, ол ван Хейеноортты француз, орыс, неміс және ағылшын тілдерін жетік меңгергендіктен хатшы және күзетші ретінде жұмысқа алды. Ван Хейеноорт Троцкийдің үйінде жеті жыл өтті, ол аудармашы болып қызмет етті, Троцкийге бірнеше кітап жазуға көмектесті және бірнеше тілде кең ауқымды интеллектуалдық және саяси хат алмасу жүргізді. 1939 жылы ван Хейеноорт екінші әйелі Беатрис "Банни" Гюйермен бірге болу үшін Нью-Йоркке көшіп барды. Ол 1940 жылы Троцкийдің өліміне әкелген жағдайларға қатысы болмады. Нью-Йоркте ол Социалистік жұмысшылар партиясында (АҚШ) (SWP) жұмыс істеді және американдық троцкистік баспасөзге және басқа да радикалдық басылымдарға бірқатар мақалалар жазды. 1940 жылы ол Төртінші Интернационалдың хатшылығына сайланды, бірақ Феликс Морроу мен Альберт Голдман тарапынан қолдау көрсеткен соң, олар SWP-дан қуылғанда, ол қызметтен кетті. (Голдман кейіннен АҚШ жұмысшы партиясына қосылды, ал Морроу басқа партияға немесе топқа қосылмады.) 1947 жылы ван Хейеноорт та SWP-дан шығарылды. 1948 жылы ол "Ғасырдың есебі" деген мақала жариялады, онда ол "пролетариатты" революциялық класс ретінде қарастыратын марксизмнің сол бөлігін сынады. Ол марксизмнің басқа аспектілерін дұрыс деп санай берді. Ван Хейеноорт Маккартизмнің қысымынан құтылды, өйткені ол троцкистік басылымдарда қолданған оннан астам псевдонимдердің бірімен жарияланды. Феферманның (1993) сөзіне сүйенсек, логик ван Хейеноорт өзінің троцкистік жастығы туралы көп айтқан жоқ және саясат талқыламады. Дегенмен, ол өмірінің соңғы он жылдығына дейін троцкистік қозғалысқа үлес қосты, 1978 жылы "Көшпенділіктегі Троцкиймен" атты монографиясын және 1980 жылы Троцкийдің хаттарының жинағын жазды. Ол Гарвард университетінің Хоутон кітапханасындағы мұрағатшыларға кеңес берді және олармен бірлесіп жұмыс істеді, онда Троцкийдің көшпенділік жылдарына қатысты көптеген құжаттары сақталған.

Академиялық жұмыс

1949 жылы Дж. Дж. Стокердің жетекшілігімен Нью-Йорк университетінде математикадан докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, Ван Хейеноорт Нью-Йорк университетінде математикадан сабақ беруді бастады, бірақ Георг Крейзельдің ықпалымен логика мен математика философиясына көшті. Ол философиядан сабақ берді, алдымен Колумбия университетінде жартылай штат бойынша, содан кейін 1965 жылдан 1977 жылға дейін Брандейс университетінде толық уақытты. Өмірінің соңғы онжылдығының көп бөлігін Стэнфорд университетінде өткізіп, сегіз кітап жазып, редакциялады, оның ішінде Курт Гёдельдің жинақталған еңбектерінің бөліктері де болды. «Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логикадағы дереккөздер кітабы» (1967) – логика тарихы мен математика негіздері туралы аудармалардың антологиясы. Ол Фрегенің 1879 жылғы «Бегрифсшрифт» еңбегінің алғашқы толық аудармасымен басталады, содан кейін 1889 және 1931 жылдар аралығында жарық көрген математикалық логика мен аксиоматикалық жиын теориясы бойынша 45 қысқа мақала келеді. Антология Гёдельдің Пеано арифметикасының толық еместігі туралы маңызды еңбегімен аяқталады. «Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логиканың бастапқы кітабы» кітабының мазмұнының көп бөлігі тек Солтүстік Американың бірнеше университет кітапханаларында ғана қолжетімді болды (мысалы, тіпті Конгресс кітапханасы 1964 жылға дейін «Бегрифсшрифт» көшірмесін алған жоқ), ал төрт мақаладан басқа барлығы алты еуропалық тілден аударылды. Мүмкін болған жағдайда, түпнұсқа мәтіндердің авторлары аудармаларды қарап, түзетулер мен толықтырулар енгізді. Әр мақала редакторлық түсіндірмелермен және кіріспемен (көбінесе Ван Хейеноорттың, бірақ кейбіреулері Уиллард Куин мен Бертон Дребеннің) жабдықталды, сілтемелер жан-жақты библиографияда біріктірілді, баспа қателері, сәйкессіздіктер мен қателер түзетілді. «Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логиканың дереккөздер кітабы» қазіргі заманғы логиканың «Бегрифсшрифт»пен басталатыны және оған сүйенетіні туралы көзқарасты дамытуға үлкен үлес қосты. Граттан Гиннес (2000) логика тарихына осы көзқарас дұрыс емес деп санайды, себебі Фреге ерекше нотация қолданды және Пеанодан кем оқылды. Иронияға орай, ван Хейеноорттың (1967) еңбегі логика мен математикаға қатысты модельдік көзқарасты ұнататындармен жиі сілтеме жасалады. Бұл көзқарастың жетекші өкілдері Джордж Буль, Чарльз Сандерс Пирс, Эрнст Шредер, Леопольд Лёвенхайм, Торальф Сколем, Альфред Тарски және Яакко Хинтикка болып табылады, және олар туралы Брейди (2000) зерттеуінде айтылған. «Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логиканың дереккөздер кітабы» Де Морган, Буль, Пирс және Шредердің алгебралық логикасын жеткілікті бағаламады, бірақ Фрегеден басқа ешкімге қарағанда Сколемге көбірек орын берді және модель теориясының негізін қалаушы Лёвенхаймның (1915) мақаласын қамтыды.

Жеке өмір

Ван Хейеноорттың төрт әйелінен екі баласы болды. Троцкиймен Койоаканда бірге тұрғанда, ван Хейеноорттың бірінші әйелі Троцкийдің әйелімен дауласып, оны тастап кетті. 1986 жылы ол Мексика қаласында өзінің төртінші әйелі Анн Мари Заморамен кездесті, ол оны өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Ван Хейеноорт Фрида Калоның махаббаттарының бірі де болды; «Фрида» фильмінде оның рөлін Фелипе Фулоп ойнады.