Кіріспе
Букиднондағы муниципалитет, Филиппин.
Кесон, ресми түрде Кесон муниципалитеті (;) – Филиппиннің Букидно провинциясындағы бірінші класс муниципалитеті. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 109 624 адамды құрайды.
ХХ ғасырдың басында
Көп бұрын, қазір Букиднон провинциясындағы Кэзон деп белгілі болған бұл көркем жер, кең шөптесін далалар мен жасыл тауларға дейін созылған кең байтақ аймақ еді. Көшпелі Манобо тайпасы бұл жерді сиретіп мекендеген, көбінесе өзендердің жағалауларында, тығыз орманды төбелердің шеттерінде немесе Кэзонға мол сыйлық ретінде берілген суайдындардың жанында өмір сүрген. Олар өздерінің көптеген қажеттіліктерін табиғаттың мол өнімдерімен қамтамасыз етіп, күн көрісін табуға тырысты. Тұз бен киім сияқты басқа да қажеттіліктері үшін, олар абака, сақталған ет және бал арасын провинциядағы көршілес елді мекендермен айырбастады. 1900 жылдардың басында мал шаруашылығымен айналысатын қоныс аударушылар келіп, Кэзонның батыс бөлігіндегі кең далаларда мал өсірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, елдің басқа аймақтарынан, соның ішінде көршілес Мисамис Ориентал провинциясынан және солтүстіктегі Бохол, Себу және Илокос аралдарынан көшіп келушілердің көптеп келуі басталды. Манобо тайпасы мен қоныс аударушылар бір-бірімен үйлесімді өмір сүрді. Бұл жерде азық-түлік мол болды, тұрғындар күріш, жүгері, кофе, көкөністер, ет, каучук, кокос және тіпті талшықтан өмір күрісін табуға қажеттінің бәріне ие болды. Артық өнімдерін салға салып, Опалондағы Пулангуи өзені арқылы көршілес елді мекендермен саудаласатын. Көшіп келушілер де сол жолмен келді, себебі сол кезде жолдар мен көпірлер жоқ еді.
Ғасырдың ортасы
Кесон, сол кезде Марамаг муниципалитетінің Киоконг ауылы деп аталатын, 20 ғасырдың ортасында алғашқы маңызды экономикалық табысқа қол жеткізді. Бұл аймаққа қоныс аударған алғашқы шаруалардың бірі, Дон Хосе Фортич, Кесонның болашақ сауда орталығындағы ең ірі күріш және жүгері тірменін салды. 1957 жылы Пулангуи өзені арқылы бейли көпірі салынды, ол Киоконг ауылын батыстағы ана муниципалитетімен байланыстырып, көшіп келушілер ағынын одан да арттырды. Шетелдік инвесторлар Кесонға келіп, орман өнеркәсібін дамытуға бастама берді, бұл егістік алқаптардың көп бөлігін тазарта отырып, жерді кеңейтуге мүмкіндік берді. Бида Тимбер Корпорациясы қазіргі Думалама ауылында орман өнеркәсібін құрды. Біраз уақыттан кейін тағы бір орман шаруашылығы компаниясы – NAREDICO жұмысын бастады. Бұл компанияның Кесон тарихындағы ең ірі ағаш кесу тірменіне ие болғаны белгілі, ол Салаваган, Сан-Роке, Линабо және Гамоттан, тіпті Кесон мен Сан-Фернандо муниципалитетінің шекарасына дейін орман ресурстарын жинады. Орман кесу жұмыстары көп жылдар бойы жалғасты, бірақ азайды және Букидон-Давао тас жолының салынуына жол ашты, бұл Кесон тұрғындары үшін жақсы экономикалық мүмкіндіктерге мүмкіндік берді.
Қалалық әкімдіктің пайда болуы
Өзін-өзі қамтамасыз етуге және өздерінің табиғи ресурстарын дамытуға ниеттенген қауымдық көшбасшылардың күш-жігері арқасында Кэзон 1966 жылы муниципалитет мәртебесіне ие болды. Марамаг муниципалитетіне қарасты Киоконг ауылынан ол 4802 заң арқасында ресми түрде Кэзон муниципалитеті деп танылды.
1970-ші жылдар
Букдинон Давао (BuDa) жолының салынысы басталғанда, Марамаг муниципалитетінен Даваодағы Калинанға қатынайтын қоғамдық көлік пайда болды және Давао аймағынан көшіп келушілер ағыла бастады. Халық саны Ланао аймағынан келген қоныс аударушылардың көптігінен де артып, жаңа деңгейге жетті. Аймақтағы христиандар мен мұсылмандар арасындағы қақтығыс христиандарды басқа жерлерде қауіпсіздік іздеуге мәжбүр етті, ал Кесон олар үшін қауіпті баспанаға айналды. 1974 жылы Кесон провинциясында алғашқы қант зауыты салынды, осылайша қант өнеркәсібі дами бастады. Букиднон қант диірмен компаниясы (БУСКО) 1976 жылы алғашқы диірмен маусымын өткізіп, провинцияның түкпір-түкпірінен шағын фермерлерден қант қамысын қабылдады. Оның жұмысы басқа да салалардың дамуына ықпал етті және көптеген жергілікті тұрғындарға жұмыспен қамтамасыз етті. Дамып келе жатқан экономика банк және қаржы мекемелерінің өсуіне де себеп болды. Трейдерс Роял Банк (TRB) Кесон қаласында салынған алғашқы банк болды және ол аймақтағы үлкен және кіші фермерлерге қызмет көрсетті.
1980 жылдар
Егер 1960-1970 жылдар Кесонның алтын ғасыры болса, онда жергілікті тұрғындар мен жаңа қоныс аударушылар бір-бірімен тату-тәтті өмір сүріп, адамдардың барлық қажеттігіне жететін, 1980 жылдар оның күңгірт кезені болды; экономикалық өркендеу мен бейбітшілік жағдайы төмендеген кезде. 1987 жылғы Филиппин Конституциясы күшіне енген шамада, сол кезде өмір сүрген және бүгінге дейін тірі жүрген жергілікті тұрғындар алаңдаушылық пен мазасыздыққа толы күндерді сағынып еске алады. Кейбір наразылық білдірген топтар жағдайды өзгертіп, көшелерде келекең таратып, зұлымдық жасады. Олардың әрекеттері экономикалық өркендеуді баяулатып, муниципалитеттегі бейбітшілік пен тәртіпке қауіп келтірді.
Ғасырдың ауысуы
Қант қамысы Кесонның қазіргі заманғы экономикасын қалыптастырған ең маңызды егін болды. Құрылғаннан бері қырық жылдан астам уақыт бойы қант өнеркәсібі Кесон экономикасын басып, жергілікті тұрғындарға жұмыспен қамтамасыз етті, осылайша 21-ші ғасырдың басында ананас өнеркәсібі пайда болғанға дейін. Davao Agri Ventures Corporation, Inc. немесе DAVCO – муниципалитетте ананас өсірген алғашқы жеке компания, одан кейін Del Monte Philippines, Inc. 2008 жылы Сан-Хосе ауылында жаңа жеміс жинау және қаптау зауотын салған. Ғасырдың басы қоғамға маңызды өзгерістер әкелді. Ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың дамуы, ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің жаңғыруы және жергілікті басқарудың жақсаруы жергілікті тұрғындардың өмір салтын күрт өзгертті. Ұялы байланыс станцияларының көбеюінен бастап, көпұлтты компаниялардың келуіне және сайлау процесінің автоматтандырылуына дейін, бұрын тыныш қала болған Кесонның азаматтары аймақтағы басқалармен бірге өмір сүруге біртіндеп үйренді. Бірінші сыныпты муниципалитет болғанына қарамастан, Кесон аймақтағы жағдайдың тұрақсыздығы салдарынан даму мақсаттарына жетуге біраз уақыт кетті. Көбінесе таулы жер бедеріне байланысты, Кесон 1980-жылдардың ортасынан бері жергілікті билікке енген коммунистік қозғалыстардың ықпалды ортасы болды. Олардың болуы прогреске кедергі келтіріп, жергілікті және шетелдік инвесторлардың қауіпсіздігіне төндірді.
Алға қарай
2016 жылы бірнеше ұлттық заңдардың қабылдануы елдің бейбітшілік процесін күрт жақсартты және қаланың алға жылдамдауына мүмкіндік берген ұзақ жылдар бойы шешілмей келген әлеуметтік мәселелерді шешті. 2018 жылғы №70 жарлық, «Жалпыұлттық келісіммен және тұрақты бейбітшілікке қол жеткізу үшін ұлттың барлық күштерін жұмылдыру институтын құру» – ұлттық үкіметтің «Жергілікті коммунистік қарулы қақтығысты тоқтату» (ELCAC) бағдарламасы ретінде кеңінен танылған. Кесон қалалық әкімдігі, Х. қала әкімі Пабло Лоренцо III басшылығымен, шалқарыған аудандарға мемлекеттік қызметтерді тиімді жеткізуді қатаң түрде іске қосты және жергілікті коммунистік қарулы қақтығысты аяқтау жөніндегі күш-жігерін күшейтті. Тиімді басқару, дамыған экономика және жайлы жағдайға бейімделген, қайсар азаматтардың ынтымақтастығы арқасында Кесон муниципалитеті тұрақты бейбітшілікке және баршаға жарқын, өркенді болашаққа қадам басып барады.
Әлеуметтік-экономикалық профиль
Кесон муниципалитетінің жалпы жер көлемі 71,128 гектарды құрайды, оның 33,35% ауыл шаруашылығына бөлінген. Бұкиннонның «Қант астанасы» аталған бұл жерде қант өңдеу өнеркәсібі жергілікті экономиканың драйвері болып табылады. Кесон қаласында Busco Sugar Milling Co. компаниясы да орналасқан, ол елдегі ең ірі қант зауыттарының бірі болып есептеледі. Busco жергілікті экономиканы дамытуға көмектесті және 1970 жылдардан бері мыңдаған жұмыс орындарын жасады. Кесон қаласында ананас өнеркәсібі салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, қарқынды дамуда. Мысалы, Del Monte Philippines, Inc. компаниясы 2008 жылы муниципалитетте ананас өндірісін бастады және көп ұзамай Сан-Хосе ауылында жаңа жемістерді жинау және қаптау орталығын құрды. Davao Agri Ventures Corporation, Inc., немесе DAVCO, сондай-ақ муниципалитет аумағында ананас өндірумен айналысады. Жүгері және төмендіктегі күріш егістіктері де ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігін алып жатыр. Ауыл шаруашылығына арналған қалған жерлер маусымдық дақылдар мен көкөністерді, сондай-ақ кокос және каучук сияқты тұрақты дақылдарды өсіру үшін пайдаланылады. Кесонның жалпы жер аумағының 3,76%-ын пайдаланатын мал шаруашылығы да жергілікті экономиканың маңызды драйвері болып табылады. Бұл саланың алғашқы қадамдарын жасағандардың қатарында Ozamis Agricultural Development, Inc. (OADI), Kiantig/Fortich Farm (қазіргі Kiantig Development Corporation немесе KDC), Сан-Хосе ауылындағы Rancho Montalvan Inc. (RMI) және Circle T Farms компаниялары бар. Бұл шаруашылықтар мал өсіреді және жергілікті тұтынуға, сондай-ақ көршілес қалалық аймақтар мен қалалардағы ет сатушыларға тірі мал жабдықтайды. Шағын мал және шошқа шаруашылықтары да жергілікті ет өндірісіне үлес қосады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, еңбекке қатысу деңгейі 73,92%-ды құрайды, оның ішінде 85,39%-ы фермерлер, орман шаруашылығы жұмысшылары және балықшылар; 12,92%-ы жұмысшылар және біліктілігі жоқ жұмысшылар; 1,29%-ы мемлекеттік органдарда және жеке компанияларда жұмыс істейді, ал қалған жұмыс тобы қызмет көрсету және сату саласында еңбек етеді.
География және жер бедері
Кесон муниципалитеті Букиднон провинциясының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Малайбалай қаласынан, Кагаян-де-Оро қаласынан (екісі де BUSCO тас жолы арқылы, Марамаг муниципалитетін айналып өтеді) және Давао қаласынан белгілі бір қашықтықта жатыр. Кесон, құнарлы жазықтары, ішкі аңғарлары, табиғи орман, төбелері мен тау тізбектерімен, оңтүстікте Китаотао муниципалитетімен; солтүстікте Валенсия қаласымен; батыста Марамаг және Дон Карлос муниципалитеттерімен, ал шығыста Сан-Фернандо муниципалитетімен шектеседі. Кесон муниципалитетінің CAD 895 D бойынша жалпы жер көлемі 71,128.00 гектарды құрайды, және 31 ауылдық округтен (барангай) тұрады. Бұл Букиднон провинциясының жалпы жер ауданының 6,78% -ын құрайды.
Барангай
Кесон саяси тұрғыдан 31 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.
Су бұру/су жүйелері
Муниципалитеттегі ең үлкен су айдыны – Пулангуи өзені. Бұл қалалық аймақтардағы дренаж жүйелерінің суды сыртқа шығару жолдарының бірі болып табылады, ол қатты жаңбыр кезінде судың тоқтауын болдырмауға көмектеседі. Адамдар су айдындарындағы жерлерді қауіпсіз түрде кесіп өтуі үшін және табиғи ауа райы құбылыстарына байланысты өзен деңгейі көтерілген кезде де елді мекендерді күдір-құдиядан сақтау мақсатында өзен өткелдерінің үстіне және айналасына қорапша тәрізді құбырлар, тас үймелер және басқа да нысандар салынады. Бұл шешімдер муниципалитеттің құрғақ және қауіпсіз болуына септігін тигізеді.
Климат
Филиппин атмосфералық, географиялық және астрономиялық қызметі (PAGASA) Кесонның климатын бірінші типке жатқызды. Жыл бойында құрғақ және жаңбырлы маусымдар анық байқалады. Ең жылы айлар – ақпан, наурыз және сәуір. Жаңбырлы айлар – маусым, шілде, тамыз және қыркүйек. Кесон халқы қаңтар айында ең суық түндерді сезінеді.
Демография
Кесонның демографиялық сипаттамасы 2020 жылғы халық санауы бойынша жалпы халқы 109 624 адамды құрайды, оның 56,5% Побласьон, Бутонг, Салаваган, Сан-Хосе, Кибуриао, Пунтиан, Мибантанг және Либертад кенттерінде шоғырланған. Қаланың жас халқы көп, 62% 30 жасқа дейін, бұл қауымдастықтың қарқынды дамуын көрсетеді. 0-14 жас аралығындағы балалар халықтың 35% құрайды, ал зейнеткерлер ең аз үлеске ие. Демографиялық тарихты қарастыратын болсақ, Кесон 1970 жылы 38 084 адамнан 1975 жылы 52 324 адамға дейін айтарлықтай өсті, бұл муниципалитеттің құнарлы жерлеріне және Букиднон қант фабрикасы мен Наредико орман шаруашылығы компаниясы сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындарға қоныс аударудың нәтижесінде болды. Дегенмен, 1975 жылдан 1980 жылға дейін өсім 2,64% құрайтын өсім тежелді, себебі ішкі жанжалдарға байланысты халықтың көшіп кетуі орын алды. Келесі онжылдық, 1980-1990 жылдар аралығында, өсім көрсеткіші 1,60% дейін төмендеді, бұл жағдай бейбітшілік пен қоғамдық тәртіптің бұзылуымен байланысты болды.
Банктік және қаржы
Қалалық муниципалитетте халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз ететін үш коммерциялық банк бар. Олар – Думагете қалалық даму банкі (BUSCO), Бутонг, Кесон, Букидон кооперативтік банкі және Побласиондағы One Network банкі. Банктер салымдарды қабылдайды және, әсіресе, қант өсірушілерге егіншілік және кәсіптік мақсаттар үшін несие береді.
Көлік
Кесон – құрлықта орналасқан муниципалитет, онда көлік құралы тек құрлықпен жүреді. Ол Кагаян-де-Оро қаласынан Давао қаласына екі бағытпен қолжетімді. Бірінші бағыт – БУСКО арқылы, екінші бағыт – Марамаг арқылы. Кагаян-де-Оро мен Давао қаласы арасында және кері бағыттағы маршрутты тек Bachelor Express/RTMI автобус компаниясы жүзеге асырады.