Кіріспе
Мисамис-Оксиденталь, Филиппин Пларидель, ресми түрде Пларидель муниципалитеті () - Филиппиннің Мисамис-Оксиденталь провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 39 840 адамды құрайды.
Plaridel, officially the Municipality of Plaridel (; ), is a 3rd class municipality in the province of Misamis Occidental, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 39,840 people.
Тарих
Пларидель муниципалитетінің әкімшілігі Мисамис провинциясының алғашқы қалаларының бірі болды, ол заң актісі №3537 бойынша екі (2) провинцияға (Шығыс және Батыс) бөлінді, ол 1929 жылдың 2 қарашасында қабылданды. Субанон халқы, сондай-ақ Субан, Субанон немесе Субанен деп те аталады, бұл қаланың түпкілікті қоныстанған халқы. "Суба" сөзі өзенді білдіреді, ал "-нун" немесе "-нен" жұрнағы – шығу тегін көрсетеді, осылайша Субанон халқы өзен жағалауында тұрғандығын білдіреді. Олар Лангаран өзенінің бойындағы кең аумақтарды өңдеген, ал "Ланганан" сөзі жергілікті тілде "кешігу" деген мағынаны білдіреді. Өзен осылай аталған, себебі ол көп шақырымға созылған, иректелген және бұрылып өтетін жолымен ерекшеленеді. Бұл өзен сол кезде адамдар өзен жағалауындағы әртүрлі елді мекендерге жету үшін пайдаланатын басты жол болды. Аңыз бойынша, өзен жағалауындағы бірінші қонысқа келген испандық осы жердің атын сұраған. Қоныс аударушылар испандық өзеннің атын сұрап жатыр деп ойлап, "Ланганан" деп жауап берді. Испандық оны айту қиын деп тапты және оның орнына "Лангаран" деді. Осылайша бұл жердің аты қазіргі Пларидель муниципалитетінің орналасқан жері болды. Лангаранның алғашқы қоныстанған халқы – Субанон халқы. Олардың күнкөріс көзі – егіншілік, балық аулау және аң аулау болды. Олар "каингин" әдісімен (жерді кесіп, өртеу) егіншілік үшін жаңа жерлер ашты. Кейіннен олар осы жерлерді балта бастарымен және тұзбен айырбастады. Лангаран 1903 жылға дейін өз аумағын сақтап келді, ол кезде Мисамис провинциясы бөлінбеген болатын және №951 заңға сәйкес муниципалитеттер саны азайды, ол 21 қазанда жарияланды. 1914 жылы Филиппин заңнамасы №2390 арқылы "Лангаран" қаласының аты "Пларидель" деп өзгертілді, ол 1914 жылдың 28 ақпанында қабылданды. Сол кезден бастап Лангаран қаласы ыдырап, аумағының үлкен бөлігі жеке муниципалитетке айналды, ол қазір Сапанг Далага муниципалитеті және Консепсьон ауданы деп аталады. Кейіннен Даисуг поселкесі қазіргі Лопес-Хайна муниципалитетіне айналды. Президент Мануэль Акуна Роксастың басшылығымен Sitio Solinog поселкесі, қазір Каламба деп аталады, жеке муниципалитетке айналды.
География
Пларидель муниципалитеті Мисамис Оксидентал провинциясының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол үш муниципалитетпен шектеседі: солтүстікте Балиангао, оңтүстікте Лопес-Жаена және батыста Каламба. Плариделді шығыстан Минданао теңізі қоршап тұр. Ол жалпы ауданы 8000 гектар болатын отыз үш (33) бараңгайдан тұрады. Ол Замбоанга-дель-Нортедегі Озамис (67 км) және Диполог (68 км) ірі қалаларының арасында орналасқан. Плариделге Маниладан немесе Себуден осы қалалар арқылы ұшақпен жетуге болады. Сондай-ақ, Маниладан немесе Себуден Озамиске, Дипологқа немесе тікелей Плариделге қайықпен де жетуге болады. Лук портында қатты желден қорғалған жақсы бекініс бар. "Lite Shipping" атты жолаушылар қайығы Сикихор және Тагбиларан (Бохол) қалаларында тоқтаулармен әр сейсенбі, бейсенбі және жексенбі күндері Себу қаласына қатынайды. Күн сайын Себуға баруға болатын кемелер Озамиз қаласының портынан да жөнеледі. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, және жер бедері толқынды. Аймақтың батыс жағында Лобог өзеніне құятын шағын арна бар.
Жерді пайдалану, топография және беткей
Пларидель қарқынды егіншілікке өте қолайлы, себебі жердің 51 пайызы тегіс немесе көлбеу. Оңтүстік бөлігінде Каламба және Лопес-Хайна муниципалитеттерінің шекарасына дейін созылатын төбелер кездеседі. Пларидельдің жерді пайдалану жоспары мынадай санаттарға бөлінеді: құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман, суаймақтар, арнайы мақсаттағы жерлер және басқа да пайдаланулар, мысалы, су жағалау аймағы, зираттар, жолдар мен көшелер, су қоймалары. Муниципалитеттің жалпы жер аумағының ең үлкен бөлігі ауыл шаруашылығына бейімделген – 7385 гектар, бұл муниципалды жердің 92 пайызын құрайды. Құрылыстар көбінесе №1 Побласьон, Оңтүстік Побласьон, Оңтүстік Лук, Лук Пропер, Шығыс Лук және Лао Пропер сияқты 6 қалалық аудандарда және ірі жолдар мен магистральдар бойында шоғырланған. 33 ауданның жалпы құрылыс алаңы шамамен 4 пайызды құрайды. Орман және мангр аймақтары муниципалитеттің оңтүстік және солтүстік шекараларында орналасқан.
Демография
2020 жылғы санақта Мисамис-Окседенталь облысының Пларидель қаласының халқы 39 840 адамды құрады.
Экономика
Облыстың басқа муниципалитеттері сияқты, Пларидель экономикасы ауыл шаруашылығына тәуелді. Кокос ең көп аумақты алып, 6000 гектардан астам жерді құрайды. Кокостың астында банан, жүгері және манго, помело, ланзона сияқты жеміс ағаштары отырғызылады. Сондай-ақ, кокостың астында қант қызылшасы, маниок және басқа да түйірлі дақылдар өсіріледі. Күріш егілген аумағы бойынша муниципалитетте екінші орында, ал Мисамис-Окзидентал провинциясы бойынша да екінші орында тұрады, бірақ өнімділігі бойынша бірінші орында. 2 жыл ішінде күріш 5 рет жиналады, өнімділігі 6-6,5 тонна/га құрайды. Облыстың басқа муниципалитеттерінен өзгеше, Пларидель Филиппиндегі Органикалық ауыл шаруашылығы муниципалитеттері лигасының (LOAM) мүшесі. Онда органикалық өнімдер өндіріледі, ал күріш өсіру үшін күріш-әтек технологиясы, теңгерімді тыңайтқыштар және құрт тыңайтқыштары қолданылады. Пларидель муниципалитетінде кедейлік көрсеткіші 37,4%-ды құрайды. Бұл негізінен ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығынан алынатын табыстың жеткіліксіздігіне байланысты. Пларидельдегі орташа жер көлемі шаруаққа 1,5 гектарға жетеді.
Үкімет
Жаңадан сайланған қала әкімі – кәсіпкер және экономист Гадвин Эстабас Хандумон, ол 2022 жылғы сайлауда қарсыласы Роландо Мануэль Тайдан 1,270 дауысқа басымдықпен жеңіске жетті.
Туризм
Қала әкімдігі Паналсалан барангайында Баубавон аралдары деп аталатын жерге ие, оны жергілікті және шетелдік қонақтар жиі барып көреді. Бұл жер пикниктерге немесе жай ғана көрікті жерлерді тамашалауға өте қолайлы. Бұл – Минданао теңізіне қарай жатқан аймақта, үзілген тізбектей шашыраңқы орналасқан аралдар тобы. Оның жалпы жер көлемі 23,00 гектар, ал муниципалитеттің жалпы жер аумағының барлық 0,24% құрайды. Оған Пларидель порты арқылы немесе Паналсалан барангайындағы Бейбай шағын ауманы арқылы кемемен үнемді бағамен жетуге болады. Аралға кіргенде келушілер пайдалана алатын бетон виадук та бар, ол Бейбай Паналсаландағы Баубавон кіреберісінде орналасқан. Пларидель табиғи аралдың сұлулығымен, жасыл шөптеріммен және ұсақ ақ құмды жағажайларымен әсем. Бұл арал – Пларидельге табиғаттың сыйы, мангрлерден және аралға келгенде көретін тау жыныстарынан басқа. Сіз бұл жердің ақ құмын және таза ауасын ұнатасыз.
Көлік
Пларидельдегі жалпы жол желісінің ұзындығы шамамен [ұзындығын қосу керек], оның 85% -ы барангай жолдары, ал жолдардың көп бөлігі қиыршық тас және топырақтан тұрады. Ұлттық тас жолдың 100% асфальтпен жабылған. Облыстық жолдардың 13,57% бетонмен, муниципалдық жолдардың 11,24% бетонмен, ал барангай жолдарының/фермерлік-базарлық жолдардың 37,43% жабылған. Муниципалитетте Сикихор, Тагбиларан, Себу және кері бағыттарға жүйтін тұрақты кеме қатынасы бар, ол тек жолаушыларға қызмет көрсетеді. Lite Shipping Lines та осы бағыт бойынша, сәуір, мамыр және маусым айларында аптасына 5 рет, ал қалған уақытта аптасына 3 рет қатынайды, жолаушылар мен жүк тасымалдайды. Портты Филиппин Порттар Басқармасы басқарады, қазіргі уақытта жүз миллион песодан астам сомаға портты кеңейту және биіктету жобасы жүріп жатыр, бұл үлкен кемелерді қабылдауға және жолаушылар терминалын салуға бағытталған.
Сумен жабдықтау
Пларидель муниципалитетіне Пларидель су шаруашылығы кеңсесі қызмет көрсетеді, ол LGU басқаратын кәсіпорын. Ол жиырма (20) барангайға қызмет көрсетеді: Солтүстік Побласион, Оңтүстік Побласион, Лао Прайр, Лоок Прайр, Шығыс Лоок, Оңтүстік Лоок, Маманга Даку, Каусаган, Санта-Крус, Лао Санта-Крус, Усокан, Кларин, Типоло, Юнидос, Мангидкид, Нью-Лок, Катарман, Пунтод, Данао және Калакан. Маманга Даку барангайында екі (2) сорғы станциясы, ал Типоло және Унидос барангайларында бір сорғы станциясы бар. Барлығы 3500 тұтынушы бар. Панальсалан, Катипунан, Картахена Прайр, Жаңа Картахена, Себулин, Илисан, Маманга Гамай, Дивисория, Буэна Волюнтад, Деболок, Кирино, Агунод және Бато барангайлары өздерінің ІІ және ІІІ деңгейлі жүйелерімен қамтамасыз етілген. Бұл Пларидель муниципалитетін Мисамис-Оксидентал провинциясындағы барлық отыз үш (33) барангайға ауыз сумен 100% қамтамасыз ету бойынша алғашқы муниципалитет етеді. Қалалық денсаулық сақтау басқармасы жүргізген үй шаруашылықтарының нақты сараптамасына сәйкес, муниципалитеттегі әртүрлі су жүйелерімен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының саны 6929-ға жетеді, бұл жалпы үй шаруашылықтарының 84%-ын құрайды.
Электрмен жабдықтау
Пларидель муниципалитеті барраңайлар бойынша 100% энергиямен қамтамасыз етілген алғашқы муниципалитет болып табылады. Муниципалитет бойынша барлығы 4,333 қосылым бар, оның ішінде 3,933 тұрғын үйге, 111 коммерциялық, 23 өнеркәсіптік, 7 көше жарығына, 130 мемлекеттік ғимараттарға және 129 Барангай Электр Ассоциациясына (BAPA) қосылымдар берілген. 2000 жылы ай сайынғы орташа тұтыну 215,270 кВт/сағ құрады. Жақында, Kings Energy Group (KEG) компаниясы ағымдағы жағдайларға байланысты энергиямен жабдықтау тоқтатылған жағдайда қолдануға дайын қуат станциясын Брги Мапан, Панаонда орнатты.
Байланыс
Филиппиннің алыс қашықтыққа телефон компаниясы 1994 жылы муниципалитетте құрылды және оны Паглаум көп мақсатты кооперативі (PMPC) басқарады. Ол 12 барангайды қамтиды, олардың барлығы 178 абонентті, соның ішінде коммерциялық мекемелер мен шіркеулерді қамтиды. Ішкі және халықаралық қоңырауларға мүмкіндік береді. Smart, Globe және Sun ұялы телефон абоненттері үшін ұялы телефон қызметі де қолжетімді. Қалалық және ауылдық аймақтарда алты қайталаушы мұнара орналасқан. Муниципалитеттегі негізгі интернет-провайдері – PLDT, Паглаум көп мақсатты кооперативі және Smart пен Globe Communications арқылы. Пларидель муниципалитетінде пошта бөлімі бар. Үкіметке тиесілі телеграфтық мекеме – Telecom телеграммалық байланыс қызметтерін ұсынады. PNP провинцияны қамтитын радио байланыс жүйесіне ие, және Маманга Даку барангайында қайталаушы орналасқан. Муниципалдық шенеуніктер мен Барангай капитандары қауымдастығының мүшелері оны қолға ұсталатын радиоарналармен пайдаланады.
Медициналық мекемелер
Муниципалитетте екі жеке меншік медициналық мекеме бар: он төсектік Тан Хо медициналық клиникасы және 25 төсектік Сент-Августин ауруханасы. Пларидель қауымдық ауруханасын Жергілікті Өкіметтік Бірлік басқарады, бұл бағдарламаны бұрынғы әкім Диего Тай бекіткен.
Білім
Пларидель қаласындағы Паналсалан ауылындағы провинциялық еңбек ресурстарын даярлау орталығы провинция және Замбоанга-дель-Норте облысы үшін кәсіби білім береді.