Кіріспе

Pili, ресми түрде Pili муниципалитеті (, Rinconada Bikol: Banwaan ka Pili, ) – Филиппиннің Камаринс-Сур провинциясының 1-сыныпты муниципалитеті және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 99 196 адамды құрайды. Бұл қала Маниладан шалқақтап жатыр.

Тарих

Пилидің алғашқы жазылған тарихы 1770-ші жылдардың басында испан миссионерлері христиан дінін тарату кезінде басталды. Бұл қалада көршілес испандық Нуэва-Касерес қаласының шетелдік үстемдігіне қарсы тұрған "Симарон" немесе "Ремонтадос" тайпалары қоныстанды. Қаладағы алғашқы қоныс орталығы "Бинануанан" (Бикол тілінде "қала" деген мағына беретін "бануаан") болды, бірақ миссионерлер оны қазіргі қала орталығына, Святого Рафаила Архангела шіркеуі орналасқан жерге көшірді. Америкалықтар 1901 жылы Пили қаласын құрды. Қаланың атының этимологиясы туралы көптеген пікірлер бар, олардың бірі – қала Бикол аймағының Пили жаңғағынан (Canarium ovatum) алған, екіншісі – Бикол тіліндегі "pili" сөзінен, яғни "таңдау" деген мағынаны білдіреді. Соңғысының себебі, испандықтар дамытқан Нага қаласы үлкен су тасқынына ұшырау қаупі болғандықтан, американдықтар оны жаңа провинциялық қалалық орталыққа айналдыруды жоспарлады. Бұл қала американдықтар үшін де стратегиялық маңызға ие болды. Пили провинцияның маңызды аудандарын байланыстырды: Солтүстік Бикол Нага тілінде сөйлейтін қалаларды, Партидо аймағын және Ринконада аймағын. Осы жерде 1918 жылы қазіргі Нага әуежайы мен Камаринес-Сур ауыл шаруашылығы мектебі салынды, ол қазір Орталық Бикол мемлекеттік ауыл шаруашылығы университетінің бас кампусы болып табылады. Пили қаласы 1919 жылы муниципалитет ретінде ресми түрде құрылды. Нага қаласы халыққа иелену құқығымен жарияланғаннан кейін, жаңа провинциялық астананы іздеу қажет болды. Бұрынғы губернатор Хуан Ф. Тривино Пили муниципалитетін астана ретінде таңдады. Соңында, 1955 жылдың 6 маусымында Пили R.A. 1336 заңымен провинцияның астанасы болып жарияланды, Нага қаласын алмастырды. Провинциялық капитолийдің жаңа орны – Кадлан ауылындағы Дон Сусано Родригестің 150 гектар жері.

Демография

2020 жылғы санақ бойынша Камаринс-Сур провинциясының Пили қаласының халқы 99 196 адамды құрады. 2015 жылғы санақ мәліметтері бойынша алты барангайдан тұратын Центро ауданының жалпы саны 12 104 адамды құрады.

Тілдер

Биколано тілінің екі диалектісі бар, олар муниципалитет аумағында кеңінен қолданылады. Солтүстік бөлігінде Орталық Биколаноның Нага диалектісі, ал оңтүстік бөлігінде Риньконад немесе Ринконад Биколы диалектісі қолданылады. Дегенмен, Орталық Биколаноның Нага диалектісі – қарым-қатынас құралы ретінде барлық жерде қолданылатын лингва франка. Тагалог және ағылшын тілдері де көптерімге түсінікті.

Дін

Рим католиктік діні муниципалитетте басым дін, ал қала Нага қаласындағы Касерес архиепископтығының қарауында. Қаладағы танымал шіркеулерге Побласион ауданындағы Архангел Рафаэль шіркеуі және Барангай Карридегі Ремедиос шіркеуі жатады. Одан кейін Жаңа өмір сүрген христиандық діндер, Iglesia ni Cristo, Ехоба куәгерлері сияқтылар келеді.

Мәдениет

Бараңгайлар мен шағын ауылдардың мерекелерін есептемегенде, қалада екі маңызды фестиваль тойланады. Әкімшілік үкімет Centro ауданында діни негіздегі қалалық фиестаны ұйымдастырады, ал облыстық үкімет өзінің құрылған күніне арналған фестиваль өткізеді. Пили қаласының фиестасы Пилидің қасиетті покровительі – Архангел Рафаилдің мерекесін тойлауға арналған. Бұл мереке 1819 жылы приход құрылғаннан бері жыл сайын қазан айының 23-24 күндері тойланады. Симарон фестивалі – Пили қаласында қазан айы бойы өткізілетін жылдық мәдени фестиваль, ол Пили Centro ауданының алты бараңгайымен бірлесіп тойланады. Фестиваль астанада үш ірі танымал шараны қамтиды: көшеде билеу сайысы, музыкалық кеш және «Астана сұлуы» сайысы.

Экономика

Қаладағы экономикалық белсенділіктің артуына байланысты Пили енді кіріс санаты бойынша 1-сыныпты муниципалитет ретінде жіктеледі. Пили қаласы Биколандияның агроөнеркәсіптік орталығы болып табылады, алып қоймалары мен диірмен зауыттарының арқасында Бикол аймағының қарқынды дамып келе жатқан өнеркәсіптік қаласы ретінде танымал. Қаланың үнемі дамуы мен өркендеуіне байланысты қалада урбанизация өте жылдам қарқынмен жүріп жатыр. Муниципалитет Камарин Сур провинциясының үшінші ірі сауда орталығы және Бикол аймағының 10-шы ірі сауда орталығы болып табылады. Сауда және бизнес орталығы – жергілікті тұрғындар "Пили Центро" деп атайтын қаланың орталық бөлігі, ол қаланың ең тығыз қоныстанған аймағы. "Даанг Махарлика" немесе ұлттық тас жол қаланың негізгі көлігі болып табылады, ол Сан-Исидродан Сантьягоға дейін созылады. Ауданның базарларына Пили мемлекеттік базары, SM Savemore базары және LCC супермаркеті кіреді. Сонымен қатар, қалаға көптеген универмагтар да келді. Қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан Кадлан және Сан-Хосе ауылдары Камарин Сур провинциялық әкімдігінің дамуы мен қызметінің орталығы болып табылады. Нага қаласындағы провинциялық әкімдік кеңселерінен басқа, Камаринс-Сур провинциясында провинциялық әкімдік мекемелерінің жоғары шоғырланғандығы да бар. Сан-Хосе ауылында Камаринс-Сур-Фридом спорт кешені орналасқан, онда провинциялық және аймақтық спорттық іс-шаралар өткізіледі.

Тұрғын үй құрылыстары

Нага қаласының жанындағы көршілес елді мекен ғана емес, қазір орташа және жоғары деңгейдегі көптеген тұрғын үйлерге тапсырыс беріліп жатыр. Палестина ауылы тұрғын үйлер салуға өте ыңғайлы, себебі ол қалаға ең жақын орналасқан ауыл. Пилидің Нага қаласының басқа көршілес елді мекендерінен басты артықшылығы – Нага әуежайы және Камаринс-Сур су спорты кешені сияқты танымал туристік орындар сияқты дамыған инфрақұрылымы. Палестинадағы тұрғын үйлерге Amaia Scapes, Lumina Homes, St. Paul Subdivision, Pamon Village және тағы да басқалар кіреді. Кадлан ауылында Camella Homes және Lessandra Pili орналасқан.

Экотуризм

Таудың етегінде Исарог тауының жоғары жатқан аймағына Тангис, Карри және Санто-Нино ауылдары кіреді. Осы аймақтағы маңызды орындарға Бонкао жеріндегі Филиппин-Жапон достығы монументі (Барангай Карриде орналасқан), Тангис кіреберісіндегі Ақ крест және Жозе Веларде ат шабу трассасы (Карри) кіреді, бұл орындар ұлттық тарихи ескерткіштер ретінде жарияланған. Исарог табиғи паркі ғана емес, биологиялық әртүрлілігі мен сұлулығымен де, сонымен қатар таза әрі салқын суымен де әйгілі. Пилидегі табиғи сарқырамаларға Тангистегі Тинграван сарқырамасы және "Карридегі Ситйо Бонкаодағы бір өзендегі Сегіз сарқырама" (мұнда Слайд сарқырамасы мен Баланг (Душ) сарқырамасы бар) жатады. Қала орталығынан, әсіресе жаңбырлы күндері көрінетін табиғи сарқыраманың бірі – Маати сарқырамасы. Оның аты бикол тілінен алынған "ати" сөзінен шыққан, ол "сұйықтық үшін белгілі бір мөлшерде жоғалту" деген мағынаны білдіреді, себебі сарқырама күн ашық болғанда көзден жойылып, жаңбыр жауғанда қайта пайда болады деп есептелген. Дегенмен, Маати сарқырамасына жетудің өте қиын екеніне сенімді. Исарог тауы Пили су арнасы арқылы Пили қаласының ауыз сумен қамтамасыз етілуіне көмектеседі.

Үкімет

Филиппиннің басқа муниципалитеттері сияқты, бұл қаланың да муниципалитет әкімі мен вице-мэрі болады, олар үш жылдық мерзімге сайланады. Әкім – атқарушы биліктің басшысы, қалалық басқармаларға қалалық ережелерді орындау және халыққа қызмет көрсетуді жақсарту бойынша жетекшілік етеді. Муниципальдік әкім үш рет қатарынан, барлығы тоғыз жылға сайланады, бірақ әкім бір мерзім үзілістен кейін қайта сайлануы мүмкін. Вице-мэр 10 мүшеден тұратын заң шығарушы кеңеске төрағалық етеді: 8 кеңесші, жастар секторын өкілдік ететін «Санггуниянг Кабатан» (Жастар кеңесі) федерациясының президенті және барангай секторының өкілі ретінде Барангай төрағалары қауымдастығының (ABC) президенті. Кеңес жергілікті өзін-өзі басқару органының саясатын ережелер мен қаулылар түрінде жасауға жауапты.

Қалалық лауазымды адамдар

Қазіргі Пили қаласының әкімі - Хон. Томас П. Бонгалонта, кіші.

Пили жергілікті мемлекеттік басқару бірлігінің өкілі Габриэль Х. Бордадо кіші (LP), әкім Томас П. Бонгалонта, кіші (NPC), вице-әкім Фрэнсис Б. Белен (NPC). Санггуниянг Баян мүшелері: Аналлин Э. Бонгалонта Кастильо (NPC), Амылин Ф. Борладо (PDPLBN), Эфрен П. Амезола (PDPLBN), Мария Мерседита К. Виолета (PDPLBN), Аугусто А. Камано (PDPLBN), Роландо С. Лузано (PDPLBN), Роджелио С. Регонда (PDPLBN), Ничета М. Малате (PDPLBN). АБК президенті – бос, Жастар федерациясының президенті – бос.

Көлік

Пилиде Нага әуежайы орналасқан. Ол Нага қаласына және Метро Наганың қалған бөлігіне (Камаринс-Сур провинциясының Пили қаласы да оның құрамында) қызмет көрсетеді. Әуежай Сан-Хосе барангайындағы Орталық Бикол мемлекеттік ауыл шаруашылығы университетінің бас кампусында орналасқан. Қала теңіз жағасында емес, сондықтан көбінесе құрлық көлігіне тәуелді. Негізгі жергілікті көлік құралдары – джипнилер мен автобустар. Кейбір барангайларда мотоциклдер (хабал-хабал) де пайдаланылады. Филиппин Ұлттық теміржолы Маниладан Mayon Limited деп аталатын түнгі пойызбен қызмет көрсетеді. Ол жергілікті уақыт бойынша сағат 5:58/5:59-да Пили теміржол стансасына жетеді.

Коммуналдық қызметтер

Пили су ауданының (ПИВАД) құрылған су жүйесі арқылы су жеткізіледі, оның су көзі Изарог тауы. Электр қуаты мен энергиясын Camarines Sur Electric Cooperative II (CASURECO II) жеткізеді.

Білім

Қалада екі маңызды "мектеп белдеуі" бар: Сан-Хосе (солтүстікте) және Пили-Центро (оңтүстікте). Сан-Хосе барангайы провинциялық білім беру орталығы саналады және қаладағы барангайы арасында оқу орындарының саны бойынша ең жоғары тығыздыққа ие, бұл бүкіл Центро ауданымен шамалас. "Сан-Хосе белдеуі" Махарлика тас жолымен Сан-Хосе Солтүстік бастауыш мектебінен (Каммаринс Сур азаттық спорт кешені) Сан-Хосе Оңтүстік бастауыш мектебіне дейін созылады. Ал "Пили-Центро белдеуі" де Махарлика тас жолымен Санта-Исабель университетінің Пили кампусынан Пили ұлттық орта мектебіне дейін созылады. Орталық Бикол мемлекеттік ауыл шаруашылығы университеті (CBSUA) – мемлекеттік университет, оның бас кампусы қалада, атап айтқанда Сан-Хоседе орналасқан. Оның басқа кампустары Камаринс Сур провинциясындағы Пасакао, Сипокот және Калабанга қалаларында орналасқан. Университет өз бас кампусында Биколандияның компьютер ғылымдарына арналған орта мектебін де қамтиды, ол қазір білім беру департаментінің (DepEd) басқаруында. CBSUA қазір SUC IV деңгейінде және ISO 9001:2015 стандарты бойынша аккредиттелген. 2018 жылы университет құрылғанының 100 жылдығын тойлады. Университет елде ауыл шаруашылығы, содан кейін білім беру және оқыту саласындағы даму орталығы болып қала береді және Филиппиннің Ұлттық ауыл шаруашылығы университеті/колледжі (NUCA) ретінде танымал.