Кіріспе

"Көк лента" науқаны – Фиджи үкіметінің 2005 жылы даулы заңнаманы қолдауды мақсат еткен науқанының атауы еді. Атау, биліктегі Біріккен Фиджи партиясының заң жобасын қолдау белгісі ретінде таратқан көк ленталарынан алынған. Бұл науқанды премьер-министр Лайсения Қарасе, бас прокурор Қоринияси Бейл және басқа да үкіметтік коалиция мүшелері күшті қолдады, ал тұтқынға алынған төңкеріс жетекшісі Джордж Спейт оны жылы қарсы алды. Аталған комиссияның құзыретіне (президенттің бекітуіне байланысты) 2000 жылдың мамыр айында сайланған үкіметті құлатқан төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және төңкеріске қатысушыларға кешірім беру кіретін болған. Төмендегі тұлғалар мен ұйымдар осы заңнаманы қолдайтындарын мәлімдеді.

Премьер-министр Лайсения Карасе

Көбейіп бара жатқан дау-жанжалға және заңға қатысты жақтастар мен қарсыластардың ынталы мәлімдемелеріне қарамастан, премьер-министр Лейсения Қарасе ұлттық референдум өткізу туралы ұсынысты қатысты түрде қабылдамады, 2005 жылғы 23 мамырда референдум өткізуді көздейтін заң жоқ екенін мәлімдеді. Ол үкіметтің қалауынша заң шығару құқығы бар екенін айтып, одан әрі пікір білдіргісі келмейтінін жеткізді. Барлық сұрақтарды сол кезде елден тыс болған Бас прокурор Қоринияси Бейлге жолдады. 27 мамырда Фиджидегі Адам құқықтары жөніндегі комиссия төрт оппозициялық парламентарийдің – Фиджидің Еңбек партиясының Посеси Буне мен Дэниел Урай, Біріккен халықтар партиясының Мик Беддос және Жаңа еңбек бірлігі партиясының Офа Сванн берген шағымын қарауға келісті. Бұл шешімді 20 маусымда премьер-министрдің өкілі Джоджи Котобалаву сынға алды, комиссия заң жобаларына қатысты шағымдарды олар ұсынылғанға дейін және жұртшылық өз пікірін білдірместен бұрын қабылдауы орынсыз екенін мәлімдеді. 11 маусымда Жаңа Зеландияның Окленд қаласында сөйлеген сөзінде премьер-министр Қарасе үкіметінің заң жобасына "маңызды және кең ауқымды пікірлер" иелерінен берік қолдау күтіліп жатқанын, бірақ бұқаралық ақпарат құралдары бұл туралы ақпарат бермейтінін айтты. Ол заңның арқасында өзгелер сөйлегісі келмейтін немесе қорқатын адамдар өз ойларын ашық білдіре алатынын айтты. "Егер сотталғандардың кейбіреулері осыған дайын болса, олар өздерінің кінәларын толық мойындауы мүмкін. Басқалары құпияларын сақтап, қамауда қалуды шешіп, кешірім күтпеуі мүмкін", - деді Қарасе. 14 маусымда Қарасе жалпы кешірім болмайтынын қайталады; ұсынылып отырған комиссия әр жағдайды жеке қарап, лайықты деп танылғандарға ғана кешірім ұсынуға ниетті. Ол жалпы кешірім болмайтынын және әр өтініш беруші өз жағдайын жеке талқылауы керектігін айтты. Өтініш берушілердің төңкеріске қатысу себептері қылмыстық емес екеніне комиссияны сендіруі керек еді. Олар өздері білгендерін толық жариялауға тиіс болды. Қарасе көптеген адамдар заңға қарсы екенін, себебі олар оның кешірім туралы ережелерін дұрыс түсінбегенін айтты. Сондай-ақ, ол олардың қаталдығына толы екенін білдірді: "Олар жазалауды қатаң қолдануды жақтайды. Олардың ойлауынша, әділдікті қалпына келтірудің құрамдас бөлігі ретінде кешірімге орын жоқ сияқты. Олар кешірімге және мейірімділікке лайық емес". Оның айтуынша, бұл заңға қатысты халықаралық прецеденттер бар. "Амнистия туралы заң жобасы бір жерден шықпады. Олар қабылданған заңнамадан алынып, басқа жерлерде де табысты қолданылды. Амнистия қағидалары халықаралық деңгейде танымал және мойындалады. Біз осыған қатысты зерттеу жүргіздік", - деп мәлімдеді ол. Премьер-министр Қарасе 8 шілдеде заң жобасы 2000 жылғы төңкеріс туралы тергеуді тоқтатуы мүмкін екенін айтты. Буа провинциясындағы Кубулау қаласында өткен кездесуде сөйлеген сөзінде Қарасе тергеудің ұзартылуына жол бермеу үшін заңның қажет екенін айтты. "Егер 10 000-нан 20 000-ға дейін адам тергеліп жатса, оның қашан аяқталатынын Құдай біледі", - деп мәлімдеді ол. "Сот процестері бірінен кейін бірі жалғасып келеді. 2500 адам тексерілді. Парламентке келгендер саны 20 000-ға жуық болды". Алайда ол қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан сот ісі сот шешімінен басқа жағдайда тоқтатылмайтынын айтты. Қарасе 14 шілдеде заң жобасына қатысты талқылауда ел үшін маңызды көптеген мәселелер көтерілгенін айтты. Ол нәсіл мен мәдениетке қатысты сезімтал мәселелер бар екенін мойындады, бірақ "бір-бірінің көзқарасын құрметтеуге және ашуланбай немесе ренішсіз әртүрлі болуға үйрену" маңызды екенін жеткізді. 22 шілдеде Қарасе заң қабылданса, 2000 жылғы төңкеріс себептерін, сондай-ақ 1987 жылғы төңкеріс себептерін зерттейтінін мәлімдеді. "Біз 1987 және 2000 жылдардағы төңкерістердің себептерін анықтауға және мұндай қайғылы оқиғалардың қайталанбауына көз жеткізуге бұрынғыдан да көп көңіл бөлуіміз керек", - деді Қарасе Фиджидің этникалық қауымдастықтарын білдіретін Ұлттық кеңес кеңесінің отырысында. Оның айтуынша, Фиджидің екі негізгі нәсілдік тобы арасында сенімсіздік бар, сонымен қатар 2000 жылғы оқиғаларды түбегейлі әртүрлі түсінушіліктермен байланысты. Оның айтуынша, Фиджидің жергілікті тұрғындары үшін төңкеріс жергілікті халықтың құқықтары үшін жасалды, ал индуфиджиліктердің көбісі үшін бұл жай ғана терроризмнің заңсыз әрекеті болды. Ол бұл әрекеттерді мақұлдамайды, бірақ ұзаққа созылған ауыртпалықтан шығу уақыты келді деп санайды. "Істер сотқа түскенде және сот шешімдері шығарылғанда жаралар қайта ашылады. Нәсілдік шиеленіс күшейеді және жаңа белгісіздіктер пайда болады", - деді ол. (Премьер-министрдің бұл сөздерін келесі күні оппозиция жетекшісі Махендра Чаудхри жоққа шығарды, ол 1987 және 2000 жылдарғы төңкерістердің басты себебі ашкөздік екенін айтты және олардың жергілікті халықтың мүддесі үшін жасалғаны туралы айту – өтірік екенін мәлімдеді). 23 шілдеде Лаутока Сауда палатасына сөз сөйлеген Қарасе бұл заң жобасынан бас тартпайтынын, себебі мұндай қадам демократияны жоққа шығару болар еді. Ол заң жобасының негізгі мақсаты төңкеріс айыптарымен түрмеге қамалғандардың барлығына кешірім беру емес екенін жоққа шығарды. "Кешірім алуға ешқандай тегін жол жоқ", - деп мәлімдеді ол. Ол сондай-ақ Фиджиде жұмыс істейтін экспат бизнесмендердің өздеріне тікелей қатысты мәселелерге қатысты пікір білдіруге құқығы бар екенін мойындады, бірақ олар "белсенді саясатқа араласпау үшін сақтық танытуы керек". Оның ескертуі Фиджи жұмыс берушілер федерациясына Ішкі істер министрлігінен шет елдік жұмысшылар мен бизнесмендер үкіметке қарсы сөйлесе, олар өздерінің рұқсаттарын жоғалту қаупіне тап болатыны туралы ескертуді күшейтті. Конференцияға қатысушыларға премьер-министрдің Біріктік заңнамасына қатысты сөздеріне сұрақ қоюға рұқсат берілмеді. 26 шілдеде Қарасе оппозиция жетекшісі Махендра Чаудхридің оны елдің провинциялық кеңестерін манипуляциялап, заңға қолдау жинау үшін резеңке мөр ретінде пайдаланғаны туралы айтқан сөздеріне ашуланып реакция білдірді, сондай-ақ кеңестердің өзінің провинцияларының барлық халқының атынан сөйлеуі туралы айтуы жоғарыдан қарау болар еді. Қарасе Фиджидің жергілікті тұрғындары өздерінің ойын қалыптастыруға қабілетті екенін айтты. "Оның фиджиліктердің ойлай алмайтынына және өздерінің шешімдерін қабылдай алмайтынына сенгені – қорлау", - деді ол. Чаудхри фиджиліктердің пікірлерін ескермеуге үйренуі керек еді, - деді премьер-министр. Ол сондай-ақ бұрынғы премьер-министр, президент және Лаудың Бас басшысының қызы Лауан сенаторы Ади Коила Найлатикаудың провинциялық кеңестің көптеген мүшелері заңды дұрыс түсінбегені туралы айтқан сөздерін жоққа шығарды. Қарасе керісінше, көптеген адамдар заң туралы жақсы хабардар екенін және оны түсініп, қолдағанын айтты. Премьер-министр 27 шілдеде референдум болмайтынын қайталады. Ол жеке өзі референдумды жақтағанын айтты, бірақ Конституция мұндай мүмкіндік бермейтінін жеткізді. "Өте өкінішті, Конституциядағы қателік, бірақ мен жеке референдум өткізуге жақтамын", - деді ол. Қарасе 2000 жылғы төңкеріс кезінде парламенттік кешенге келген 30 000-нан астам адамның барлығын тергеуге және айыптау мүмкін емес екенін айтты. Ол келісімге келудің жалғыз жолы екенін мойындады. Алайда ол бұл заңның болашақта төңкеріске кепілдік бермейтінін де мойындады. Ол келісімге келуге, төзімділікке және бірлікке қолайлы атмосфера қалыптастырады деп санайды. "Бірақ, қуатты жауаппен біз келісімге келеміз және бұл жүректің мәселесі", - деді ол. Қарасе үкімет...

Бас прокурор Qoriniasi Bale

16 маусымда Бас прокурор Кориниаси Бале үкіметтің тағдыры заң жобасының қабылдануына байланысты екенін мәлімдеді. "Егер заң жобасы қабылданбаса, үкімет те онымен бірге құлайды", - деді Бейл Сувадағы қоғамдық жиналыста. Алайда, сол жиналыста биліктегі Біріккен Фиджи партиясының ұлттық директоры Жале Баба заңның сайлау мақсатымен қабылдануын жоққа шығарды, саяси тұрғыдан алғанда, бұл заң үкіметке тиімді емес екенін, принцип бойынша ұсынылып отырғанын, саяси пайда табу үшін емес екенін айтты. 29 маусымда Бас прокурор Бейл заң жобасына түзетулер енгізу мүмкін екенін мойындады, бірақ сын тек конструктивті болса ғана қарастырылады. Ол Надрога Навоса провинциялық кеңесінің төрағасының орынбасары Рату Исаиа Гоневайдың шетелдік ұйымдар мен үкіметтердің сын-пікірлеріне қатысты көтерген мәселесіне жауап берді. Бейл кейбір егжей-тегжейлі өзгерістерді талқылауға дайын екенін, бірақ үкімет шетелдік араласуға бағынбайтынын, егер жергілікті және халықаралық қарсыластар заң жобасына қарсы лоббилеуді тоқтатпаса және оны жақсарту бойынша ешқандай конструктивті ұсыныс жасамаса, парламент оны өзгеріссіз қабылдауы мүмкін екенін айтты. Бейл бұл заң жобасы Фиджидің екі негізгі этникалық тобының арасындағы келісімді қамтамасыз ету үшін маңызды екенін мәлімдеді. "Бұл заң жобасы елдегі келіспеушіліктерді жоюға көмектеседі, басқа елдерде болғандай, қан төгіске дейін бармаймыз. Біз 2000 жылғы мамырдағы төңкерістен кейін елдегі екі ірі нәсілдің кейбір мүшелері арасында қалыптасқан үлкен сенімсіздік пен нәсілдік жеккөрушіліктен құтылуды қалаймыз", - деді ол. 21 шілдеде Бейл заң жобасы көптен бері әзірленіп келе жатқанын мәлімдеді. Оның айтуынша, 2000 жылғы дағдарыс қоғамның негіздеріне кері әсер етті, үкімет бұл мәселені шешуге ұзақ уақыттан бері тырысып келеді, бірақ оны кейінге шегерді, себебі бұл қылмыскерлердің іс-әрекеттерін жасыру әрекеті ретінде қате түсінілуі мүмкін еді. Бірақ бес жыл өткен соң, мәселе әлі де шешілмеген, "үкімет бұл мәселеге белсенді түрде кірісу уақыты келді" деді ол. Ол үкіметтің қадамдарына барлығының риза болатынын күтпейді. "Біздің халқымыздың пікірлері әрқашан да бөлінеді, біз дұрыс немесе жеткілікті түрде әрекет етсек те". Әскери қолбасшы коммодор Франк Байнимараманың қандай түзетулер енгізілсе де, әскерилер заңға қарсы екенін мәлімдеген Бейл 26 қазанда әскерилердің өз пікірін білдіруге құқығы бар екенін, бірақ бұл үкімет емес екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, заң жобасы бойынша соңғы шешімді үкімет қабылдайды, әскерилер емес. Ол заң жобасының конституцияға қайшы екенін жоққа шығарды, ұсынылған түзетулер Конституцияға сәйкес келмеушіліктерді түзету үшін емес, қоғамдық пікірді ескеру үшін жасалғанын айтты. Бейл сондай-ақ үкімет жоспарланған комиссияны құру үшін қосымша қаржыландыру қажет етпейтінін мәлімдеді.

Басқа да саясаткерлер мен басшылар

Бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабука үкімет ұсынған комиссияға қатысты салмақты ұстанымды сақтады. 19 мамыр 2005 жылы Рабука комиссияның мақсаты тек рақымшылық беру және өтемақы төлеу ғана емес, сонымен қатар төңкеріске тікелей немесе жанама түрде қатысқандар туралы шындықты анықтау болуы керек деді. "Комиссия төңкеріс жасауға қатысқан барлық адамдарды анықтауы керек, бізді ғана емес, оған қатысқан деп айыпталғандарды да. Ол оны жоспарлаған, қаржылаған және орындағандарды көрсетуі керек", - деді Рабука. Оның сөзіне қарағанда, рақымшылық жасау мүмкіндігі, әдетте сөйлемейтін адамдарды ашық әңгімелесуге итермелеуі мүмкін. Фиджи саяси партиясының бұрынғы жарнама директоры Джо Вала Какао, Фиджидің барлық қауымдастықтарының бірлігін нығайтатын заң жобасы көптен күтілгенін айтты. 23 мамырдағы мәлімдемесінде ол төңкеріске қатысты қылмыстар үшін сотталған немесе түрмеде отырған адамдар да өздерінің жолымен зардап шеккендер екенін айтты. "Мен көптеген адамдар өмірін жалғастырып, өткенді ұмытқысы келетініне сенімдімін", - деді Какао. Буа провинциясының аға басшысы Рату Аменатеве Рабона Равока 28 мамырда "әрбір дұрыс ойлы адам осы заң жобасын қолдауы керек" деді. Ол кешірімділік фиджилік мәдениеттің маңызды бөлігі екенін айтты. Ол заңдағы өтемақы туралы ережелерді де қолдады. "Көптеген адамдар өтемақыдан артық шығынға ұшыраған болуы мүмкін, бірақ үкімет олардың ауыртпалығы мен шығындарын мойындады", - деді ол. Ұлттық Вануа Тако Лаво партиясының Бас хатшысы Илиэса Дюволоко 10 маусымда оның партиясы заң жобасын толық қолдайтынын және Сува көшелерінде шеру ұйымдастыру жоспарларын жариялады. Ұлттық партияның басшылары төңкеріске қатысты қылмыстар үшін түрмеге қамалды. Оған 8 шілдеде 2001 жылғы парламенттік сайлауда партияның екі үміткері Соан Накуна мен Соан Тобевакири қосылды. Заң жобасына қарсылар татуласудың нағыз мағынасын білмейді деді. "Егер олар татуласудың шынайы және дұрыс түсіндіруін білгісі келсе, Матайдан бес тараудан жеті тарауға дейінгі Ізгі хабарды оқысын", - деді Тобевакири. Оның айтуынша, заң жобасына қатаң қарсы шыққан Фиджи заң қоғамы татуласуға кедергі келтірді. Ол сондай-ақ 2000 жылғы төңкеріске қатысқан басшылардың ниеттері жақсы болуы мүмкін екенін, олардың басшылыққа құқығы бар екенін айтты. 15 маусымда парламентте сөйлеген Кадаву басшысы Рату Ака Сокосоко бастапқыда күмәнданып жүргенімен, заң жобасын қолдайтынын айтты. Ол бұл шешімді дұға етіп, Құдайдан сұраған және оның "Құдайдан" екеніне және барлық христиандар оны қолдауы керек екеніне сенімді екенін айтты. "Егер сіз христиан болсаңыз, осы заң жобасын қолдаңыз", - деді ол. "Бұл Құдайдан". Сенатор Ади Лития Какобау (Премьер-министр ұсынған тоғыз сенатордың бірі) 19 маусымда халықты заң жобасы туралы хабардар ету науқанын жариялады. Ол басқаратын Фиджидегі зерттеулер және білім беру институты (FIRE) листовкалар тарату кампаниясын бастайды. "На Додону ни Таукей" ("Фиджидің жергілікті тұрғындарының құқықтары") деп аталатын листовкалар Фиджи халқының жер иелері ретіндегі құқықтарын қорғау туралы заң жобасын насихаттайды. Ол колониялық дәуірден қалған заңдар Фиджидің этникалық тұрғындарына жер иелену құқығын қорғауды қиындататынын, бұл жағдай Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 17-бабына қайшы келеді деп шағымданады. Cakobau-дан басқа, FIRE-ге Сенатор Асесела Равулу, ол сонымен қатар Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің профессоры, және Мере Самисони, кәсіпкер кіреді. Бау, Вугалей, Тай Вугалей, Найтасири, Вирия және Наусори аудандарының мүшелері бар Вугалей жер иелері қауымдастығы 28 маусымда заң жобасына сақтықпен қолдау білдірді. "Вугалей" қауымдастығының басшысы Рату Нетава Таги кейбір рақымшылық ережелеріне қатысты оқшаулауларға қарамастан, қауымдастық бұл заң жобасын принцип бойынша қолдайтынын айтты. Ол 2000 жылғы төңкеріске кінәлі адамдар заңның қатаң жазасына тартылуы керек деді, бірақ соларға ілесе кеткендер жазаланбауы керек. "Біз Парламент ғимаратында болғандарға ілесіп жүргендер жазаланбауы керек деп санаймыз, себебі олар заң туралы ештеңе білмейтін жай ғана ізбасарлар еді", - деді Таги. Жале Баба 30 маусымда өзінің директоры болып табылатын биліктегі Біріккен Фиджи партиясының (SDL) парламенттік ұсынысын ұсынды. Ол рақымшылық конституциялық және сот жүйесінің ажырамас бөлігі болуы тиіс деді. Бұл заң жобасы, деді ол, "Фиджи халқына 2000 жылғы мамыр айындағы дағдарысқа және одан кейін болған оқиғаларға себеп болған жағдайлар туралы шындықты естіп, қабылдауға мүмкіндік береді". Бұл заң жобасының мақсаты коалициялық үкіметті сақтап қалу емес екенін айтты және қарсыласы Фиджи Лейбористік партиясының да осыған ұқсас әрекет жасағанын айтты, ол консервативтік альянспен (ұлттық партиямен, оның көптеген көрнекті мүшелері төңкеріске қатысты қылмыстар үшін сотталған) коалициялық келісімге қол жеткізуге тырысқан кезде. Баба 1990 және 1997 жылғы Конституциялардағы рақымшылық ережелері 2000 жылғы төңкеріске ықпал еткенін жоққа шығарды және жазаларды қатаңдату оны тоқтатуға көмектеспейді деп күмәнданды, себебі кейбір елдер төңкеріс жасаушыларды өлім жазасына кеседі, бірақ соған қарамастан төңкерістер болып жатады. Заң жобасын қолдағанмен, Баба 26 қазан күні бұл SDL саясатын көрсететінін жоққа шығарды. Бұл үкіметтік бастама екенін, партиялық емес екенін және олардың қолдаушылар базасына әсер етпейтінін айтты. Өмір бойына сотталған төңкерістегі рөлі үшін сотталып жатқан бұрынғы парламентарий Тимоси Силатолу 8 шілдеде сотта болған кезде заң жобасын қолдайтынын айтты және Парламенттің Әділет, құқық және тәртіп комитетіне ұсыныс беруге түрме басшылығынан рұқсат сұрады. "Мен бұл заң жобасы Конституция шеңберінде деп санаймын және оны толық қолдаймын", - деді Силатолу. Сенатор Аписай Тора 23 тамызда әскерилердің заң жобасына қарсы шығуына қатысты қатты сынға алды. Ол әскерилер саясатпен айналысып, демократиялық процедураларды сақтамайтынын айтты және әскери топтардың заң жобасына қарсы науқан жүргізу үшін ауылдарға баруын жақтырмады.

Облыстық кеңестер

Ба провинциялық кеңесі 5 шілдеде заң жобасын қолдағанын мәлімдеді, бұл туралы провинция басшылары 23:2 дауыспен шешім қабылдады. Бұл елдегі ең ірі провинция. Бұл дауыс беруге дейін 28 маусымдағы кеңес мүшелерінің алаңдаушылығына жауап ретінде Бас прокурор Бейл түсіндірме берген болатын. Bua провинциялық кеңесі 11 шілдеде премьер-министр Қарасе және Бас прокурордың өкілдерінен арнайы сапар өткеннен кейін басшылары мен мүшелерінің бірауыздан қолдау білдіргенін хабарлады. Кеңес төрағасы Рату Филимони Ралогайвау премьер-министрге кеңестің заң жобасын толық қолдайтынын айтты. 14 шілдеде Савусавудағы Ярой ауылында өткен арнайы мәжілісте Cakaudrove провинциялық кеңесі заң жобасын мақұлдады. Кеңес төрағасы, бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабука, 2000 жылғы төңкеріске қатысы барлығы ретінде тергеліп жатқандықтан, мәселеге жеке қызығушылығын білдірді және мәжілісті басқарудан бас тартып, өкілі Рату Саируси Даугануға тапсырды. Rotuma кеңесі 1 шілдеде заң жобасын қолдағанын мәлімдеді. Кеңес төрағасы Инжимо Манагрев кешірімнің арал мәдениетінің бөлігі екенін айтты. Манагревтің сөзіне қарағанда, аралдың жеті дәстүрлі басшысы заң жобасын қолдады, ал кеңеске сайланған жеті мүше де соған сәйкес дауыс берді. "Үкімет пен Фиджидің GCC бізді қорғап отыр, егер оларға бір нәрсе болса, біз де олармен бірге құлаймыз. Сондықтан біз олардың артында тұрып, жаңа заң жобасын қолдаймыз", - деді ол. 23 маусымда Kadavu провинциялық кеңесінің төрағасы Рату Жосатеки Наваловало заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді. Ол фиджиліктердің жағымды жақтарына назар аудару уақыты келгенін айтты және заңға қарсыларға үкіметке қолдау көрсетуге және елді алға жылжыту үшін оның бастамаларын қолдауға шақырды. Ол сондай-ақ, бас прокурор Бейлді заңның ережелерін толық түсіндіру үшін кеңеске сөйлеуге шақырды, содан кейін провинциялық кеңес оны бірауыздан мақұлдады. 27 маусымда ол әскери және заң жобасына қарсы басқа да қарсыластарға оған мүмкіндік беруді өтінді, өйткені басшылар "олардың даналығымен" оны қолдады. Ол сау ақыл-сананың үстемдік ететініне үміттенді. Бұл ретте Kadavu провинциялық кеңесінің жастар координаторы Ситивени Кио ауыл тұрғындарына заңға қарсы екенін түсіндіру үшін ел бойынша саяхаттап жүрген әскери топтар Kadavu-да қабылданбайтынын мәлімдеді. Macuata провинциялық кеңесі 13 шілдеде премьер-министр Қарасемен кездесуден кейін заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді. Naitasiri провинциялық кеңесі 1 шілдеде қолдау білдірді. Кеңес төрағасы Рату Соломони Босерау кешірім жасаудың елді алға жылжытудың жалғыз жолы екенін айтты. "Бізді ренжіткендерді кешіріп, өмірді жалғастыра беруіміз керек. Біз ренішпен бірге өмір сүре алмаймыз, өйткені бұл тек бөлінуге әкеледі. Заң жобасы бізді біріктіреді, сондықтан біз оны қолдаймыз", - деді Босерау. Ra провинциялық кеңесі 8 шілдеде заң жобасын мақұлдады, ол 2000 жылы болған ауырсынуды, қайғы-қасіретті және азапты жеңілдетуі мүмкін екенін айтты. Төраға Симионе Найкаруа заң жобасының мазмұны туралы "қате түсінік" негізінде кейбір кеңес мүшелері оған қарсылық білдіргенін айтты және фиджи тілінде баяндама жасағаны үшін келген үкіметтік топқа алғыс айтты. Ол заң жобасы "адамның адалдығы мен тәуелсіздігіне нұқсан келтірмейді, сот жүйесіне, прокуратура директоры мен полиция жұмысына кедергі келтірмейді" деп сендірді. Rewa провинциялық кеңесі 15 шілдеде заң жобасын қолдады. Қараш үкіметіндегі министрлер кабинетінің мүшесі, Кеңес төрағасы Ро Теймуму Кепа заң жобасын "елді тұрақтылыққа қайтарудың жолы" деп сипаттады. Оның айтуынша, провинцияның барлық тоғыз ауданы заң жобасын қолдады, өйткені оның амнистиялық ережелері, көптерін алаңдатқан, Бас прокурор Бейл бастаған топ түсіндіргеннен кейін мақұлданды. Serua провинциялық кеңесі 5 шілдеде заң жобасын қолдады. Кеңес төрағасы Атунайса Лакабука заң жобасы Фиджидің түрлі расаларының бірлігін нығайтады және татуласудың жолын ашады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, кеңес заң жобасына қолдау білдіруді Фиджидің жер құқығы мен мәдени құндылықтарымен байланыстырды, Лакабуканың айтуынша, бұл христиандық қағидаларға негізделген. Оның пікірінше, бұл қағидаларды христиан еместерге үйрету керек, бұл индустар немесе мұсылмандар болып табылатын индофиджиліктердің 94 пайызы туралы. Tailevu провинциялық кеңесі 6 шілдеде заң жобасын қолдағанын мәлімдеді. Кеңес төрағасы Жозефа Серулагилаги Бас прокурор Бейлдің терең түсіндірмесіне қанағаттанғанын айтты және оны "демократияның жанды және сау екенін көрсететін жақсы белгі" деп бағалады. Бұқаралық ақпарат құралдарына рұхсат етілмеген мәжілісте Lau провинциялық кеңесі 25 шілдеде заң жобасын мақұлдады. Бұл Фиджидің он төрт провинциясының арасында мәселе бойынша дауыс берген соңғысы болды, ал қолдау дауысы басқа он үш провинциялық кеңестерден түскен ұқсас шешімдерге сәйкес келді. Алайда, дауыс беру маңызды деп есептелді, өйткені Лау аралдары премьер-министр Қарасе мен Бас прокурор Бейлдің, заң жобасын белсенді түрде ілгерілеткендердің отаны болып табылады, сондай-ақ қайтыс болған премьер-министр, президент және Лаудың Бас басшысы Рату Сір Камисесе Мараның отбасы оған қарсы шығып отыр. Провинцияның он үш ауданының тоғызы заң жобасын қолдады, екеуі қарсы дауыс берді. Бір аудан дауыс бермеді, ал біреуі мәжіліске өкіл жібермеді. Radio Legend News екі қарсы дауыс берген аудандардың Ломалома және Лакеба екенін, бұл Мараның туған жері екенін хабарлады. Оның қызы, сенатор Ади Коила Найлатикау, дауыс беруден кейін бұқаралық ақпарат құралдарымен сөйлеуге тым көңілсіз болды, бірақ кейін кеңес мүшелері заң жобасының салдары мен сот жүйесін қалай әлсірететінін толыққанды түсінбегенін айтты. Lomaiviti, Namosi және Nadroga Navosa провинциялық кеңестері де заң жобасын мақұлдады.

Басшылар кеңесі

Басшылар кеңесі 27 шілдеде өткен мәжілісте заң жобасын мақұлдады. Бұл шешім екі айдан астам уақыт бойы халықтың қарсылығын білдіргеннен кейін қабылданды. 18 мамырда төраға Рату Овини Бокини Ұлы кеңеске кеңес берілмегенін және заң жобасы туралы "хабарсыз" екенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, үкіметтен заң жобасының көшірмесін алуға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Үкімет заң жобасын жарияламады, бірақ оның көшірмесі бұқаралық ақпарат құралдарына таратылып, Фиджи Таймс газетінде жарияланды. Рату Бокинидің бұл мәлімдемесіне премьер-министр Лайсения Қарасе дереу жауап беріп, ол ешкіммен алдын ала кеңесу қажеттігін көрмейтінін айтты. "Кез келген заң жобасы тараптармен немесе мүдделі тұлғалармен кеңеспей әзірленсе, онда үкімет заң жобасына енгізуді қалайтын нәрселер болады", - деді Қарасе. Басшылар кеңесі заң жобасын қабылдау немесе оған кедергі келтіру құқығына ие болды, осы үшін 32 сенатордың 14-іне дауыс беру туралы нұсқаулар бере алады. Олар премьер-министр тағайындаған 9 сенатор мен оппозиция көшбасшысы тағайындаған 8 сенатор арасындағы билік тепе-теңдігін ұстағандықтан, басшылық сенаторлардың бірыңғай дауысы нәтижеге шешім береді. Алайда 19 шілдеде Ұлы Кеңестің хатшысы Асесела Садоле сенаторларға дауыс беру туралы нұсқау берілмейтінін, олар өз саналарына ерік беретінін мәлімдеді. 30 мамырда Фиджидің алғашқы заманауи мемлекет қайраткері Рату Сэр Лала Сукунаның құрметіне арналған сөйлеуінде Бокини татуласуға бір жақты көзқараспен қарауға қарсы ескертті, бұл мәжбүрлеуге болатын нәрсе емес деді. "Біздің барлығымыз не қалайтынымызды және қайда бет бұратынымызды ортақ түсініп, оны дамытуға мүмкіндік беру керек", - деді ол. "Тек содан кейін біз не беру керектігі және не алу керектігі туралы айқын келісе аламыз, ал бұл процеске уақыт пен шыдамдылық қажет", - деді ол. Ұлы Кеңестің хатшысы Садоле 17 шілдеде кеңес заң жобасын фиджи тіліне аударып, мүшелерінің қарауына ұсынғанын, ал оны шілде айының үшінші аптасында өтетін мәжілісте талқылайтынын мәлімдеді. Садоле кеңес заң жобасын оның мәні бойынша қарастыратынын, оған қарсы немесе жақтап сөйлегендердің пікірлеріне назар аудармайтынын айтты. "Көптеген адамдар заң жобасын оқып шыққан жоқ. Олардың пікірлерінің көп бөлігі басқалардың пікірлеріне негізделген сияқты. Біз кездесуге сыртқы кеңестердің әсерін тигізбегіміз кемейміз, ал өз аудармамызды жасау арқылы бұл көмектесе алады", - деді Садоле. Сонымен қатар, оппозиция көшбасшысы Махендра Чоудхри басшыларды үкімет тарапынан болуы мүмкін алдауға қарсы ескертті. Ол үкімет шіркеу басшыларын заң жобасы туралы алдап жібергенін және басшыларды да осылай алдамаса екен деп сенім артуға болмайтынын айтты. Ұлттық одақ партиясының президенті Рату Эпели Ганилау да үкіметке Басшылар кеңесін "алдауға" тырыспауды тапсырды. 26 шілдеде басталатын Басшылар кеңесі заң жобасын қарастыру үшін жиналады, өйткені оның 55 мүшесінің 45-і Фиджидің он төрт провинциясы мен бір тәуелділігінен (Ротума) келген делегаттар, олардың барлығы заң жобасын мақұлдады. Фиджи әскери күштері мен методист шіркеуі кездесуде ұсыныстар жасады, бірақ Ұлы Кеңестің хатшылығы оппозициялық Еңбек партиясының (FLP) өтінішін қабылдамады, себебі уақыт шектеулері және егер олар FLP ұсынысын қабылдаса, олар барлық саяси партиялардан ұсыныстар қабылдауы керек еді. Ұлы кеңес заң жобасына қолдау білдіруді шарттап, үкіметке қарсыластары, соның ішінде әскерилер тарапынан көтерілген мәселелерді қарастыруды ұсынды. Кеңес заң мен тәртіпті сақтауды қолдады, бірақ үкіметке кез келген заңдарды жасау құқығын берді, қарсыластар мұндай заңдарға қарсы шығуға заңдық жолдар бар екенін қосты. Олар сондай-ақ, елдің басшылары тек фиджиліктердің ғана емес, бүкіл халықтың өкілі екенін растады. Премьер-министр Қарасе бұл шешімді мақтап, "фиджи халқының басым көпшілігінің қолдауы" бар екенін айтты, бірақ оппозиция көшбасшысы Махендра Чоудхри басшылар мәселені дұрыс шешпегенін және ол заң жобасына қарсы күресті жалғастыратынын айтты. Заң жобасына қарсы шыққан тағы бір тұлға, бұрынғы Басшылар кеңесі төрағасы Рату Эпели Ганилау, басшылардың мәселені қарастыруға және талқылауға көбірек уақыт жұмсағанын күткенін, бірақ олардың шешімі ақырында ешқандай айырмашылық тудырмайды, өйткені заң жобасына Парламент шешім қабылдайды. Заңнаманың ең берік қарсыластарының бірі, Ұлы Кеңеске бір сағаттан астам уақытқа созылған сөйлеуінде оған шабуыл жасаған әскери командир коммодор Франк Байнимарама 29 шілдеде шешімді қатты сынап, мәлімдеме жасады. Байнимарама әскерилер Ұлы Кеңестің заңнаманы мақұлдау шешімін қабылдағанын қабылдағанын айтты, бірақ әскерилер оған қарсы күресін жалғастыратынын мәлімдеді. Ұлы Кеңестің төрағасы Бокини 30 шілдеде басшылар заңнаманы мақұлдағанын, оның себептерін әскерилер қарастыруы керек екенін айтты. Олар заң жобасын шындық пен әділдік, сондай-ақ, мүшелерінің көпшілігі ұстанатын христиандық сенімдер негізінде қолдады. Фиджи мәдениетінде дауларды диалог және келісім арқылы шешу қалыпты жағдай екенін ол мәлімдеді. Ол әскерилер осы мәселелерді ескеретініне үміттенеді.

Діни ұйымдар

19 шілдеде методист шіркеуі заң жобасын қолдайтынын мәлімдеді, деп хабарлады шіркеудің Насеа аймағының жетекшісі Тимоти Навачионо пастор. Шіркеу 11 қазанда өткен жылдық конференциясында бұл позициясын қайта растады, ал 19 қазанда шіркеудің бас хатшысы Аме Тугау пастор «барлық христиандар» заң жобасын қолдайды деді. Фиджидің жергілікті халқының шамамен үштен екісі осы дінге жатқандықтан, методистердің қолдауы үкімет үшін өте маңызды болды. Католик лигасының вице-президенті Келепи Леси 30 маусымда парламенттік ұсынымында заң жобасын мақұлдады. Оның бұл ұстанымы заңға қарсы болған архиепископ Петру Матаканың пікірінен өзгеше болды.

Басқа да қоғам қайраткерлері мен ұйымдар

Бұрынғы Бас судья Сер Тимоти Туивага сақтықпен сөйледі, бірақ тараптардың барлығы оны іске асыруға ниет білдірсе, бұл мүмкін екенін айтты. Лабаса сауда палатасының өкілі Джейвант Кришна заң жобасына шартты қолдау білдірді. 13 мамырда ол татуласу шараларының жақсы екенін мәлімдеді. Бірақ, оның сөзінше, бұл шара тек адал және демократиялық жолмен жүзеге асырылса ғана нәтижелі болады. 5 шілдеде Ломавити провинциясының өкілдері заң жобасын мақұлдады. Фиджидің Роко Туи Ломаивити (Ломавити провинциялық кеңесінің басшысы) Филимон Балаимуа бұл Фиджидің барлық этникалық топтарының арасындағы келісімге ықпал ететінін айтты. Ол кеңестің кейбір рақымшылық ережелеріне қатысты алаңдаушылықтары бар екенін және Парламентке ұсынылатын түзетулерді ұсынатынын қосты. Адвокат Kitione Vuataki 10 шілдеде Фиджи заңгерлер қоғамы заң жобасындағы рақымшылық ережелеріне сот арқылы шағымдануы мүмкін болса, заң жобасын қолдаған заңгерлер қоғамнан бөлініп, жеке ұйым құруы мүмкін екенін мәлімдеді. "Заңгерлер қоғамының өзі құнсыздануы мүмкін, себебі мен сияқты заң жобасын қолдайтын заңгерлер бар, және біздің бірлесу және сөз бостандығымыз бар", - деді Вуатаки. Ол, егер Заңгерлер қоғамы заң жобасына сот арқылы қарсылық білдірсе, Заңгерлер туралы заңға және 1997 жылғы Конституцияға да қарсылық білдіруді қарастыратынын ескертті. Егер Заңгерлер қоғамы талап еткендей, Татуласу, төзімділік және бірлік туралы заң жобасы референдумға шығарылса, Конституция мен Заңгерлер туралы заңға да солай талап қойылуы керек деді ол. Вуатаки шартсыз рақымшылыққа сенбейтінін, бірақ аталған заң жобасы қоғамдағы "қан кетуді" тоқтататынына сенімді екенін айтты. "Мен 1990 және 1997 жылғы Конституцияда Рабука тобына берілген рақымшылыққа мүлдем қарсымын. Бірақ, ауыр азап шеккен халықтың "тікенін" жұлып алу үшін нақты деректермен алмасуға негіделген рақымшылықты жақтаймын", - деді ол. Ол заң жобасын дәрігердің стетоскопымен салыстырып, елдің институционалдық жүйесін – басшыларын, әскерді, полицияны, мемлекеттік қызметті, сот жүйесін және заңгерлерді тексеруге мүмкіндік беретінін айтты, олардың барлығы "қан кетуде". "Бір адам ұлттың құлауын күтіп, содан кейін араласуға болмайды", - деді ол. 13 шілдеде Вуатаки Заңгерлер қоғамының президенті Грейм Ленгтің заң жобасына қатысты мүшелерге жіберген бес электрондық хатының ешқайсысын алмағанын және заң жобасын қолдаған бірнеше заңгердің қоғамды сотқа беруге дайын екенін мәлімдеді. 21 шілдеде әйелдер ұйымы Soqosoqo Vakamarama i Taukei заң жобасын мақұлдады, деп хабарлады Тайлеву өкілі Ади Финау Табакаукоро. Сува маңындағы Набуада сөйлеген сөзінде Табакаукоро Ұлттық әйелдер кеңесінің заң жобасына қарсы ұстанымынан бас тартып, Сококу Вакамараманың заң жобасын қолдау шешімінің бірауыздан қабылданғанын айтты. Бұл мәлімдеме 26 мамырда заң жобасына қарсы сөйлеген Равеси Джонсонның сөзімен және кездесуге қатысқан Ади Коила Найлатикаудың заң жобасына қарсы ұстанымымен қайшы келеді.