Кіріспе
Тілдік тазалаушылдық немесе тілдік қорғаушылдық – тілдің бір түрін басқа түрлерінен таза немесе ішкі сапасы жоғары деп анықтау және мойындаудың нормативтік тәжірибесі. Тілдік тазалаушылдық тіл академиялары арқылы институционалдық деңгейге жеткізілді (соның ішінде 1572 жылғы Accademia della Crusca Еуропа үшін үлгі болды), ал олардың шешімдері көбінесе заң күшіне ие. Тазалаушылар анықтаған көрінетін немесе нақты құлдырау лексикалық өзгерістер, грамматикалық элементтердің синкретизмі немесе қарыз сөздер түрінде болуы мүмкін. Қажетсіз ұқсастық көбінесе көршілес тілмен, оның сөйлеушілері мәдени немесе саяси үстемдік құрайды. Идеал логиканы, айқындықты немесе классикалық тілдердің грамматикасын шақыруы мүмкін. Ол көбінесе консервативтік шара ретінде, басқа тілдердің ықпалынан немесе ұлттық рухты сақтаудан қорғау ретінде ұсынылады, бірақ көбінесе жаңа стандартты белгілеуде жаңашыл болып табылады. Кейде бұл түрлі жолдармен іске асырылатын мемлекеттік тіл саясатының бір бөлігі болып табылады. Тазалаушылдыққа қарама-қарсы практика да бар, яғни қарыз сөздер түпкілікті сөздерді ығыстырып шығарады. Мысалы, ағылшын тілінде bookstaff (бухстабе) деген сөздің орнына латын сөзі letter қолданылды.
English linguistic purism
Linguistic purism or linguistic protectionism is the prescriptive practice of defining or recognizing one variety of a language as being purer or of intrinsically higher quality than other varieties. Linguistic purism was institutionalized through language academies (of which the 1572 Accademia della Crusca set a model example in Europe), and their decisions often have the force of law. The perceived or actual decline identified by the purists may take the form of a change of vocabulary, syncretism of grammatical elements, or loanwords. The unwanted similarity is often with a neighboring language the speakers of which are culturally or politically dominant. The ideal may invoke logic, clarity, or the grammar of classic languages. It is often presented as a conservative measure, as a protection of a language from the encroachment of other languages or of the conservation of the national Volksgeist, but is often innovative in defining a new standard. It is sometimes part of governmental language policy that is enforced in various ways. The practice opposite of purism, when borrowed words displace native ones, also exists. For example, in English, the native word bookstaff (Buchstabe) was replaced by the Latin word letter.
Туған тілдер
Бір жағдайда екі жақын туыс тіл немесе тілдің нұсқалары тікелей бәсекелестікке түседі, біреуі әлсіз, екіншісі күшті. Күшті тілдің сөйлеушілері әлсіз тілді күшті тілдің "диалектісі" деп сипаттауы мүмкін, осылайша оның тәуелсіз тіл екенін жоққа шығарады. Мұндай жауап ретінде, екінші тілдің жақтастары өз тілінің дербектігін дәлелдеу үшін бар күштерін жұмсайды. Осыған байланысты, идиш және голланд тілдері кейде неміс тілінің диалектілері деп есептелген. Нидерландының шығысы мен Германияның солтүстігінде қолданылатын Төменгі неміс тілінің мәселесі де әлі де талқыланып жатыр, себебі оны голланд немесе неміс тілінің диалектісі деп қарастыруға болады, немесе ол өз алдына жеке тіл болуы мүмкін. Жақында ғана ресми ұлттық тіл мәртебесіне ие болған туысқан тілдің мысалы – люксембург тілі. Лингвистикалық ғылым диалекттің ғылыми анықтамасын бермегендіктен және лингвистер осы айырмашылыққа күдіспен қарайды – "Тіл – армиясы мен флоты бар диалект" делінгендей – бұл пікір талас шын мәнінде жеке мүдделер мен саяси көзқарастарға байланысты субъективті мәселелер туралы, ал кейде қатысушылардағы қанағаттанбайтын сезімдерге дейін барады.
Нысандар
Әр түрлі ғалымдар тазалықтық көзқарастың жіктемелерін жасады. Бұл жіктемелер әртүрлі өлшемдерді негізге алады, сондықтан бір-бірінен толық тәуелсіз емес.
Интенсивтілігіне байланысты
Маргиналды пуризм: Пуризм ешқашан сөйлеу қауымдастығының құндылық белгісіне айналмайды. Керісінше, тілді байытудың барлық көздеріне белгілі бір ашықтық бар, сонымен бірге тілдік элитаның шетелдік әсерлерді толыққанды түсінуі жеткіліксіз немесе мұндай элитаның өзі жоқ болуымен сипатталады. Мысалдар: ағылшын, орыс, поляк, жапон, ежелгі грек тілдері. Орташа, үздіксіз пуризм: Орташа көзқарас ұзақ мерзім бойы сақталады. Мысалдар: испан, португал, француз және итальян тілдері. Түзетуші пуризм: Стандартты тілдің дамуындағы қауіпті тенденцияға жауап ретінде жасалған түзету. Мысалдар: дат, швед, голланд, словак тілдері. Эволюциялық пуризм: Пуризм жазу тілінің дамуының бастапқы кезеңдерінде көрінеді. Радикалды өзгерістер немесе бағыттар жоқ. Стандарттау процесінде пуризм күшейеді, содан кейін баяулайды. Мысалдар: венгр, фин, эстон, иврит, латыш, хорват және словен тілдері. Дөңгелек пуризм: Пуризмнің күшеюі мен кең көзқарас арасындағы үнемі ауысуды қамтиды. Мысалдар: неміс, чех және идиш тілдері. Тұрақты, қалыпты пуризм: Күшін жоғалту немесе ауытқу байқалмайды. Пуризм – сөйлеу қауымдастығының тұрақты құндылық белгісі. Мысалдар: араб, тамил және исланд тілдері. Революциялық пуризм: Бұрынғы үлгілерден кенеттен басқа үлгіге өту. Мысалдар: түрік тілі.
Тілдік деңгейге байланысты
Лексикалық пуризм: лексикаға, ең алдымен тікелей лексикалық қарыздарға қарсы бағытталған, көбінесе қарыз аудармаларын жасаумен үйлеседі (мысалы, норвег тілінде: қолмен тарату > støtteark және сноуборд > snøbrett, немесе араб тілінде tilifūn > hātif және kumbyūtir > ḥāsūb). Орфографиялық пуризм: шетелдік орфографиялық элементтерге қарсы бағытталған (мысалы, норвег тілінде: жанр > sjanger, испан тілінде: футбол > fútbol). Кері орфографиялық пуризм де бар екенін ескеріңіз. Кейбір испан тілділер ағылшын тіліндегі "blue jean" жазуын қалайды және bluyín деп жазуға қарсы шығады. Морфологиялық пуризм: шетел тілінің жалғаулары мен өзгешеліктеріне қарсы бағытталған (мысалы, скандинавия тілдеріндегі есімдердегі көпше түрдегі s-ке қарсылық). Синтаксистік пуризм: басқа тілдердің синтаксистік ерекшеліктеріне бағытталған (мысалы, нейнорск тіліндегі кейбір пассивтік конструкцияларға және кейбір жаттық конструкцияларға стилистикалық қарсылық). Фонетикалық пуризм: шетел тілінің фонемалары мен фонематикалық комбинацияларына қарсы бағытталған (мысалы, испан тілінде gánster немесе champú сияқты). Сондай-ақ, испан тілінде гангстер және шампу сияқты түпнұсқалық айтылуын қалайтын кері фонетикалық пуризм де бар.
Басқа нысандар
Регрессивті пуризм: өте ескі қарыз сөздерді жою. Бұл – ультрапуризмнің басты белгілерінің бірі. Ультрапуризм: Пуризмнің ең жоғарғы шегі. Осы үлгіде адам тілінде айтылғанның бәрі, тіпті географиялық атаулар, есімдер және т.б. пуристік араласу нысаны болуы мүмкін. (Бұл көзқарас – өзі "пуристикалық" және білім деңгейінің жоғарылуымен, сондай-ақ шетел тілдерін меңгерумен байланысты – топонимдерді немесе тіпті жеке есімдерді аударуға немесе бейімдеуге қарсы тұрады, бұл тарихи тұрғыдан салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, өйткені көптеген мәдениеттерде есімдер тұрақты немесе өзгермейтін деп есептелмейді; сонымен қатар, ағылшын тілінде де көптеген ерекшеліктер бар, әсіресе тарихи тұлғалардың, американдық аборигендердің және тіпті қазіргі монархиялық отбасының есімдері. Тарихи тұрғыдан алғанда, есімдер тілдің лексикалық қорының бір бөлігі болған және әртүрлі тілдік қауымдастықтарда әртүрлі атаулардың болуы қалыпты жағдай. Экзоним және эндоним терминдерін қараңыз. Атаудың немесе терминнің дәстүрі неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым айырмашылықтар болуы мүмкін.) Осыған екі мысал – жоғары исланд тілі (Háfrónska) және неміс Ренессансының гуманисті Иоганн Георг Турмайрдың ежегі римдік қолбасшысы Фабий Кунктатордың есімін Zauderer Bohnenmaier (яғни сөзбе-сөз "кешігіп жүретін бұршақ әкімі") деп аударғаны. Бұл өзіндік ультрапуризм болмаса да, фоносемантикалық сәйкестендіру көптеген тілдерде, әсіресе жеке есімдерді қытай тіліне аудару үшін кеңінен қолданылады.