Кіріспе

Калумпит, ресми түрде Калумпит муниципалитеті, Филиппиннің Булакан провинциясындағы бірінші класс муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 118 471 адамды құрайды.

Этимология

"Calumpit" атауы "Kalumpít" ағашынан шыққан, бұл апалит және нара сияқты жергілікті қатты ағаш түрі, ол Población Sucol аймағындағы Әулие Жан Баптист шіркеуінің алдында көптеп өседі.

Колонияға дейінгі дәуір

Калумпит 1571 жылғы маусымда Тондоның құлауына дейін Гат Майтимнің басшылығымен құрылған, дамыған бараңгай болды. Жақын жердегі өзге елді мекендер: Гатбука, Мейто, Мейсулау, Пандукот, Малолос, Макабебе, Хагоной және Апалит. Калумпит 1572 жылы испаниялық үлгіде қайта құрылып, саяси және географиялық бірлік ретінде бекітілген кезде, бүгінгі Барангай Побласионды шіркеу орны және оған қосылған аталған елді мекендердің әкімшілік орталығы ретінде таңдады.

Испания кезеңі

Тонда патшалығы Мартин де Гойти мен Хуан Сальседо тарапынан басып алынғанын және Раджа Матанданың 1571 жылғы мамыр айында испандықтармен одақтасқанын естіген соң, Бамбалито екі мыңнан астам жергілікті тұрғындардан флот құрды, олардың көп бөлігі Хагоной мен Макабебеден болды. Олар 1571 жылдың 3 маусымында Манила шығанағы арқылы Тондаға аттанды, Банкусай шайқасында Гойти мен Сальседоға қарсы тұрды. Бамбалито мен жергілікті тұрғындар жеңіліске ұшырады, ал басып алушылар Манила шығанағының жағалауындағы басқа ауылдарды бағындыру үшін солтүстікке қарай жол тартты. 1571 жылдың қыркүйегінде Гойти мен Сальседо, басып кірген әскерлермен бірге Лубаоға келді. 1571 жылдың 14 қарашасында олар Калумпит пен Малолосқа жетіп, Филиппиннің алғашқы испан генерал-губернаторы Мигель Лопес де Легаспиге бұл туралы хабарлады. Содан кейін екі елді мекен тиісінше Калумпит енкомиендасы және Малолос енкомиендасы ретінде құрылды. Калумпит енкомиендасы Легаспи экспедициясының басып алушыларының бірі, Сержант Хуан Моронға тапсырылды.

Христиандық

Августиндіктер алғаш рет Калумпитке қашан келгені нақты белгісіз, бірақ құжаттарға сәйкес, 1572 жылдың 3 мамырында Фрай Мартин де Рада провинциалдық приоры болып сайланғанда Калумпит уже приход болып құрылған. Калумпит Бей, Лагуна, Тондо және Лубао, Пампанга монастырларымен бір уақытта құрылды, Де Рада оның приоры, ал Фрей Диего Вивар – викарийі болды. Августиндік миссионерлер Мейто өзенінің жағасына жердің крещениесін символдайтын ағаштан жасалған айқыш орнатып, нипа мен бамбуктан тұрғызылған шіркеу салды. Кейін олар Мейсулаоға көшіп, тағы бір визитаны, содан кейін Пандукотқа қоныстанды, онда Фрай Гаспар де Сан-Агустин өзінің Conquistas delas Isla Philipinas (Libro Segundo, 9-тарау) еңбегінде айтқандай, Біздің Анамызға арналған шіркеу салды. Соңынан миссионерлік штаб-пәтер тағы да биікке көшірілді, онда алғашқы қоныс аударушылардың атауымен "Калумпит" (Terminalia macrocarpa decne) деп аталатын өте үлкен әрі ерекше ағаш тұр. Калумпит ауылының тағы бір ерекшелігі – оны қоршаған өзендердің табиғи бекініс сияқты қызмет етуі. Негізінен, Мейто, Мейсулао, Пандукот және Калумпит өздерінің басшыларымен тәуелсіз барангайлар болды, Гатбука, Бугион және басқа да ескі елді мекендер де осылай болды. 1572 жылдың 5 сәуірінде Легаспи Мейто, Мейсулао, Пандукот, Калумпит, Кандаба, Апалит және Малолос ауылдарын біріктірді, осы ауылдар министериос және визитас болып, алғаш рет Калумпит деп аталған қаланы құрады, қазіргі Калумпит оның орталығы болды. 1575 жылдың 28 желтоқсанында генерал-губернатор Франсиско Санде Агоной (Хагоной), Квинабалонан (қазіргі Санта-Моника және Сан-Хосе, Хагоной) ауылдарын және Макабебе өзені бойындағы бірнеше ауылдарды Калумпит қаласына қосуға бұйрық берді.

Испандықтардың алғашқы келуі

Калумпит испандықтармен бейбітшілік орнатып, отаршылдық үкімге бағынғаннан кейін, 1572 жылдың 5 сәуірінде Калумпит және Малолос энкомиендалары олардың энкомендеролары Дон Маркос де Эррера мен Саргенто Майор Хуан Моронның ортақ басқаруымен біріктірілді. Сол жылдың бір айынан кейін Калумпит Солтүстік Лузондағы августиндік миссия орталықтарының бірі болып құрылды. Бетис пен Баколорды қамтитын Лубао Пампанга конвентосы және Таал Батангас конвентосы 1572 жылдың 3 мамырында Фрай Мартин де Раданың августиндіктердің жаңа провинциалы болып сайлануымен құрылды, ол бұрын Мексикаға шақырылған Фрай Диего де Эррераның орнына келді. Калумпиттің бұл алғашқы қадамдарына Хагоной, Апалит, Кандаба, Малолос және Макабебе ескі ауылдары миссия ретінде кірді. Калумпит қаласы бастапқыда Толентинолық Әулие Николайға арналған еді, бірақ 1576 жылдың желтоқсанында қала Жақия Иоаннның қамқорлығына қайта бағышталды.

Калумпит провинциясы

28 желтоқсанда 1575 жылы генерал-губернатор Франсиско де Санде Калумпитті Алкальдия (провинция) ретінде құрды, ал Маркос де Арсе алғашқы Алкальде Майор болды. Калумпит және Малолос, Хагоной, Макабебе, Апалит және Кандаба сияқты жақын орналасқан визиталар мен елді мекендер оның құрамына кірді. Кейін 1576 жылы Макабебе билігі Лубао қаласына берілді, ал Кандаба бөлініп, қалаға айналды. 11 маусымда 1580 жылы Малолос қала статусын алды және Алкальдия де Булаканға қосылды. 1581 жылы Хагонойда өз монастыры болды, бірақ ол әлі де Калумпит губернаторының басқаруында болды. 1591 жылы Апалит ресми түрде бөлініп, тәуелсіз қала ретінде құрылды және Пампанга провинциясының жаңадан құрылған аумағына көшірілді. Мигель де Лоарканың 1581 жылғы «Relación de las Islas Filipinas» және генерал-губернатор Луис Перес де Дасмариньястың 1591 жылғы маусымдағы құжатында Калумпит Булакан, Лубао және Бетистен тәуелсіз Алкальдия ретінде көрсетілген. Осылайша, ол Булакан провинциясынан бөлек Энкомиенда және Алкальдия ретінде орнатылды. Көпшілік пікірге қарамастан, Калумпит Булакандағы алғашқы құрылған қала ғана емес, сонымен қатар провинция ретінде де болған.

Жою

Алкальдия де Калумпит әрі қарай таратылды және Калумпит және Хагоной қалалары Булакан провинциясына қосылды. Ал көршілес Апалит осы оқиға кезінде Пампанга провинциясына қосылды.

Филиппин революциясы және Филиппин-Америкалық соғыс

1896 жылғы Филиппин төңкерісі кезінде Калумпитенос халқы Катипунанның испан империясына қарсы жүргізген шайқастарына қатысты. Көптеген белгілі Калумпитеностар Малолос Республикасын құруға және оны қолдауға көмектесті, ал қала жаңа астанаға жақын орналасқандықтан қорғаныс шебі ретінде танылды. Филиппин-американ соғысы басталғанда, Калумпит 1898 жылы генерал Антонио Лунаның бас штабына айналды. 1899 жылғы 25 сәуірде Барио Багбагтағы қанағатсыз шайқастарда көптеген адамдар генерал Лунаның армиясына қосылды. Соғыс барысында қаланың көпірі, монастыры және шіркеуі өртеніп, толығымен қирады.

География

Калумпит Маниладан және Малолос қаласынан орналасқан. Калумпит 5625 гектар жерді алып жатыр, бұл жер тегіс және ауыл шаруашылығына (66,81%), тұрғын үйлерге (10,42%), өнеркәсіпке (2,48%), коммерциялық мақсаттарға (0,89%) және басқа да (1,05%) қолдануларға сәйкес жіктеледі. Бұл муниципалитет Булакан облысының жалпы жер аумағының 2,06%-ын құрайды. Муниципалитетте 144,33 километр бетон жолдар бар, олар 29 барангайды оңай байланыстырады. Қаланың климаты екі ерекше маусыммен сипатталады: мамыр айының соңында басталып, қараша айында аяқталатын жаңбырлы маусым және қараша айынан сәуір айына дейін созылатын құрғақ маусым. Калумпитте екі түрлі топырақ бар: муниципалитеттің 90%-ын құрайтын құмды-балшықты топырақ және қаланың оңтүстік-шығыс шетіндегі сазды топырақ. Екі түрі де Ауыл шаруашылығы министрлігінің (Филиппин) жіктеуіне сәйкес, негізінен ауыл шаруашылығына жарамды.

Калумпит өзені

Калумпит қаласы арқылы өтетін Ангат және Пампанга өзендерінің су жолы Калумпит өзені деп аталады. Бұл өзен ежелгі заманнан бері Булакен халқының өмірін қалыптастырып келеді. Булакан облысының ең ұзын өзен жүйесі Калумпит өзені шығыс жағынан Калумпит, Пулилан және Пларидель қалаларынан, батыс жағынан Паомбонг және Хагоной қалаларынан өтеді, содан кейін Апалит, Макабебе және Масантол, Пампанга арқылы жалғасады. Испания келгенге дейін бұл Лусонның осы аймағындағы сауда-саттықтың басты жолы болды. Пампанга және Квингуа өзендері Калумпит қаласына кіріп-шығатын тауарлардың артериясы қызметін атқарды. Қазіргі таңда өзен балыққа толы құнды ресурс және шаруаларды сумен қамтамасыз етеді.

Климат

Калумпит климаты Булакан провинциясының басқа муниципалитеттеріне ұқсас. Ол екі (2) анық маусыммен сипатталады, атап айтқанда, жаңбырлы және құрғақ. Жаңбырлы маусым мамыр айының соңында басталып, қараша айына дейін жалғасады, ал құрғақ маусым желтоқсаннан сәуірге дейін созылады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – тамыз айында жауын-шашынның орташа мөлшері ең жоғары, шамамен 175 күн жаңбыр жауады.

Барангай

Калумпит саяси тұрғыдан 29 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Демография

2020 жылғы санақта Калумпит тұрғындарының саны 118 471 адамды құрады. Филиппин статистикалық бас басқармасының (NSO) 2010 жылғы санағы бойынша Калумпит халқы 101 068 адамды құрады. Тарихи деректер бойынша, халық жылына орташа 3,71% өсті. Халық саны бойынша ең ірі барангай – Иба Оэсте, онда 10 610 тұрғын, ал ең кішісі – Сукол, онда 1 410 тұрғын бар. Калумпитте жас халық басым, 1–19 жас аралығындағы жас топтары жалпы халықтың 46,01% құрайды. Қалған бөлігі негізінен 20–59 жас аралығындағы еңбекке жарамды халықтан тұрады, олар шамамен 47,96% құрайды, ал зейнеткерлер 6,02% құрайды. Жыныс бойынша бөліністе еркектердің саны әйелдерден сәл көп, олардың саны тиісінше 35 710 және 35 087 адамды құрайды.

Тіл

Калумпит – негізінен тагалог тілінде сөйлейтін қала, оның халқының шамамен 96,3% еркін сөйлейді. Солтүстік барангайларда (Апалитпен шекаралас) капампанган тілінде сөйлейтін тұрғындар бар, ал қалғандары филиппиннің басқа тілдерінде сөйлейді.

Дін

Калумпит 1572 жылы испандықтар христиандыққа айналдырған Булакан провинциясының алғашқы қаласы болғандықтан, тұрғындарының шамамен 80% рим-католик дінін ұстанады. АҚШ үкіметі тұсында және 1902 жылы Филиппинде католик шіркеуінің мемлекеттен бөлінуіне байланысты, протестантизм муниципалитетте бекінді. Маңызды діни азшылықтарға Iglesia ni Cristo, Members Church of God International және Iglesia Filipina Independiente кіреді. Калумпиттегі Булаканның ең көне шіркеулерінің бірі – Сан-Хуан Баутиста шіркеуі. Августин монахтары Мартин де Рада мен Диего Вивар басшылығымен салынған бұл шіркеу бастапқыда нипа пальмасы мен бамбуктан тұрғызылып, 1700 жылы біртіндеп таспен қайта салынды. Шіркеу жергілікті әулие – Жақсы Жан Баптистті құрметтейді, оның діни мерекесі 24 маусымда қалалық той ретінде аталып өтеді. Шіркеу ішінде, аңыз бойынша, испандық кезеңде дін қызметкерлері қытай және мори қарақшыларының шабуылдарынан қашу үшін пайдаланған туннель бар. Бұл Малолос епархиясының қасиетті орындарының бірі болып табылады. Мейто қасиетті орны Батыс Булакандағы христиандықтың алғашқы ошағы, онда 1572 жылдың мамыр айында алғаш рет ағаш крест орнатылып, аймақта алғашқы қасиетті мисса өткізілді. Қаланың батыс бөлігінде орналасқан бұл қасиетті орын, сонымен қатар қала орталығындағы Калумпит шіркеуінен бұрынғы алғашқы шіркеудің орны болып табылады. Филиппин революциясы кезінде Католик шіркеуінен бөлінген Iglesia Filipina Independiente Мейто қасиетті орнына иелік етті.

Еңбек және жұмыспен қамту

1995 жылы Калумпитте 24 095 адамдық еңбек күші болды, бұл 20-59 жастағы халықтың 66% құрады. Олардың 35% білікті және сәйкес мамандықтары бойынша жұмыс істеді; 28% үй шаруалары болып, кейде шаруашалық жұмыстарда жұмыс істеп, нарықта ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып, аз көлемді қосымша жұмыстар жасады. Қалғандары жіктемелмеген, олардың көп бөлігі студенттер, мектепке бармайтын жастар және жұмыссыз адамдардан тұрды. Жылдық жалпы үй шаруасының табысы 705 миллион песоны құрады, ал орташа жылдық үй шаруасының табысы 66 600 песо, ал жан басына шаққандағы жылдық табыс 12 198 песоны құрады.

Сауаттылық

Сауаттылықтың жоғары деңгейі (98,5%) 24 бастауыш мектеп пен 6 орта немесе жоғары мектептің арқасында сақталады. Қаланың орталық бөлігінде орналасқан Булакан жұмыс күші мен кәсіптік дағдыларды арттыру орталығы (Bulacan Manpower and Livelihood Training Center, BMLTC) кәсіби курстар ұсынады және біліктілігі төмен және жоғары деңгейдегі жұмысшылар үшін оқу алаңы болып табылады. Осының нәтижесінде, көптеген Калумпитеньолар, әсіресе агроөнеркәсіп саласында жұмыс істеуге қажетті дағдыларды меңгеріп, оларды жетілдіріп отырады.

Фестивальдар

Калумпит 23-24 маусымда қалалық фиестасын тойлайды. Либад – қаланың қасиетті қамқоршысын құрметтеу үшін әрбір Сен-Жон кешінде, 23 маусымда өткізілетін өзен шеруі. Калумпитеньолар ән шырқап, билеп, жолдан өтетіндерге су шашып, оларды "крещениелейді", бұл қасиеттінің ерекше амалын еске түсіреді. Бұл рәсім және оның дәстүрлі бағыты – Апалит пен Хагоной Калумпиттен басқарылған кезде өткен ежелгі өзендік шерудің қалдығы. Мереке келесі күні, 24 маусымда, Жақия Баптықшы мерекесі күні жалғасады. 1575 жылы құрылған қаладағы ең көне барангайлардың бірі – Санта-Люсия, өзінің қасиетті қамқоршысы, әулие Люсияның керемет бейнесіне байланысты өте танымал және әйгілі. Ауылдық мереке кезінде, жыл сайынғы 12-13 желтоқсанда ауыл көшелері Санта-Люсия шіркеуінің фасады сияқты түрлі-түсті бандериталармен безендіріледі. Қажылар екі күндік тойға шіркеуге келеді, ал қасиеттіге арналған новена 4 желтоқсанда басталады.

Калумпит лонгганиса мейрамы

2023 жылдың 24-25 наурызында қаланың 451 жылдық құрылған күнін тойлап, қала әкімі Глориме М. Фаустино Пулилан аймақтық жолында 514 метрлік "Ең ұзын Будл күресін" ұйымдастырып, 1-ші Калумпит лонгганиса фестиваліне жетекшілік етті. Каниоган және Коразон ауылдарынан келген 3000 адам "Байкерс Лонгансинг Баванг" лонгганисасының танымал түрін жеп, тойға қатысты. 2024 жылдың 23 наурызында Калумпит қаласының 29 ауылының тұрғындары екінші Лонганиса фестивалі аясында Калумпит-Пулилан жолы бойында 500 метрлік лонгганисадан будл күресіне қатысты.

Багбаг көпірі

Багбаг көпірі 1899 жылдың 25 сәуірінде генерал Грегорио дель Пилар басшылығымен американдықтар мен филиппиндіктер арасындағы ең ұзақ соғыс болған жер. Қазір бұл көпір американдық әскерлерге қарсы күресте жеңіске жеткен филиппиндіктердің батылдығын еске салады.

Оқиғалар

2011 жылы "Несат" немесе "Педринг" және "Налге" немесе "Киел" тайфундары екі айдың ішінде Орталық Лузонды қатарынан шауып, Калумпит және жақын жердегі қалалардағы мыңдаған отбасылар жаңбырдың салдарынан, бөгеттердің жарылуынан және су деңгейінің қауіпті шекке жетуінен бөгеттерден босатылған судың келуінен мойнына дейін суға батты.