Кіріспе
El Mansuriya немесе Mansuriya (المنصورية), сондай-ақ Sabra немесе Sabra al Mansuriyya деп те аталады, Тунис, Каируан қаласына жақын орналасқан. Бұл қала исмаили имамдары аль-Мансур би Наср Алла (946–953 жылдары билеген) және аль-Муизз ли Дин Алла (953–975 жылдары билеген) тұсында Фатимид халифатының астанасы болды. 946 және 972 жылдар аралығында салынған El Mansuriya қамалмен қоршалған қала болып, ішінде бақтармен, жасанды көлдермен және су арналарымен қоршалған әсем сарайлар орналасқан. Бұл қала қысқа мерзімге Солтүстік Африка мен Сицилияның көп бөлігін қамтитын қуатты мемлекеттің орталығы болды. 1057 жылға дейін Зиридтердің провинциялық астанасы ретінде қызмет еткен, содан кейін Бану Хилал тайпаларының шапқынынан қирады. Келесі ғасырларда одан пайдалы заттар мен ескерткіштер тоналды. Бүгінде оның тек көлеңке іздері ғана қалды.
El Mansuriya or Mansuriya (المنصورية), also known as Sabra or Sabra al Mansuriyya, near Kairouan, Tunisia, was the capital of the Fatimid Caliphate during the rule of the Ismaili Imams al Mansur bi Nasr Allah (r. 946–953) and al Mu'izz li Din Allah (r. 953–975). Built between 946 and 972, el Mansuriya was a walled city holding elaborate palaces surrounded by gardens, artificial pools and water channels. It was briefly the centre of a powerful state that encompassed most of North Africa and Sicily. It continued to serve as provincial capital of the Zirids until 1057, when it was destroyed by the invading Banu Hilal tribes. Any useful objects or relics were scavenged during the centuries that followed. Today, only faint traces remain.
Өмірбаян
Фатимид халифаты Сирияда Абдулла әл-Акбар бастаған исмаили шиит қозғалысынан пайда болды. Ол ислам пайғамбары Мұхаммедтің қызы Фатимадан, жетінші шиит имам Ысмайыл арқылы тарағанын мәлімдеді. Фатимид әулеті Фатиманың атымен аталған. 899 жылы Абдулла әл-Махди Билла қозғалыстың басшысы болды. Ол жауларынан Мароккодағы Сиджилмасаға қашып, саудагер болып көрініп, дінге шақыру жұмыстарын жүргізді. Әл-Махдиді Әбу Абдулла әл-Шиии есімді асыл адам қолдады, ол берберлердің көтерілісін ұйымдастырып, Тунистегі Аглабид әулетін құлатты, содан кейін әл-Махдиді имам және халифа лауазымына шақырды. Жаңа астана Махдия қаласында құрылды. Фатимид халифаты Сицилияны қоса, Атлант мұхитынан Ливияға дейін Солтүстік Африкаға дейін кеңейді. Ифрикиядағы үшінші Фатимид халифасы – исмаили шиит көшбасшысы әл-Мансур би Наср Алла болды. Ол 946 жылдың 12 сәуірінде әл-Махдияда имамдыққа бекітілді, бұл оның әкесі қатты ауырып қайтыс болғаннан бес апта бұрын болды. Ол «Ел Мансур», яғни «жеңімпаз» деген атқа ие болды. Сол кезде әл-Махдия қаласын харижиттердің көтерілісшісі Әбу Язид қоршап алған еді. Әл-Мансур Әбу Язидке қарсы науқан бастады және 946 жылдың тамызында Кайруанды бақылау үшін болған шайқаста басымдыққа ие болды. Жеңіске жеткен соң, ол жаңа астанасын Кайруанның оңтүстігіндегі шайқастағы лагері орналасқан жерде салуға шешім қабылдады. Ол 946 жылы шайқастан кейін бірден жоспар жасады, бірақ Әбу Язидтің толық жеңіске ұшырауына дейін тағы бір жыл күрес жүргізуге тура келді.
Құрылыс
Ел Мансурия қазіргі Кайруан қаласының оңтүстігінде орналасқан. Ол империяның астанасы ретінде әл-Махдияның орнын басып алды. Ел Мансур жаңа қалаға 948 жылы көшіп келді. Харижит көтерілісшілері Аглабидтер қаласы Раққаданы қиратты, ал құрылыс материалдары осы ескі резиденциядан алынды. Жаңа қала шамамен 900 гектар аумақты алып жатты. Бағдад сияқты, қала да дөңгелек болды және мұндай жоспарлау Бағдадтағы суннит мұсылмандары Аббасид халифатына қарсы қимыл ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Қабырғаларының ені он екі шынтақ, күйдірілген кірпіштен салынған және әк арасымен біріктірілген. Қабырғалар мен ішкі ғимараттар арасындағы кеңістік жолдың еніне тең болды. Қала ішінде қауымдық мешіт болды. Халифаның сарайы қаланың орталығына жақын орналасқан, онда рәсімдер, дипломатиялық және әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылатын басқа да сарайлар бар еді. Басты сарай Сабра ("батылдық") деп аталды. Сарай аумағы шамамен 1500 шаршы метрді құрады. Тарихшы Ибн Хаммад сарай ғимараттарын бау-бақшалар мен сулармен қоршалған биік және сәнді құрылыстар деп сипаттаған. Олар халифаның байлығы мен күшін көрсетті. Сарайлардың табиғатын көрсететін атаулары: Камфор залы, Диадем палатасы, Иісті зал және Күміс палатасы. Ел Мансурия әл-Муизз ли-Дин Аллах тұсында аяқталды, ол су құбырының құрылысы арқылы сумен жабдықтауды қамтамасыз етті. Бұл су құбыры Аглабидтер салған ұқсас құрылысқа негізделген, ұзындығы шамамен 50 километрді құрады. Әл-Муизз су құбырына жаңа канал салып, суды Ел Мансурияға жеткізу үшін оны кеңейтті. Сондай-ақ, әл-Муизз үлкен зал салдырды. Оның диаметрі 1 метрден асатын массивті бағаналары бір күндік сапардағы Сусса қаласынан әкелінді. Қаланың құрылысы 972 жылы, әл-Муизз Мысырға көшіп келгенге дейін аяқталмады.
The city was circular, as was the original Baghdad, and the choice of layout may have been intended as a challenge to the Sunni Muslim Abbasid Caliphate based in Baghdad. The walls were twelve cubits wide, made of burned brick jointed with lime mortar. The space between the walls and the interior buildings was equal to the width of a highway. The city included a congregational mosque. The caliph's palace was near the center of the city, which contained other palaces used for ceremonial, diplomatic and administrative purposes. The main palace was called Sabra ("fortitude"). The palace grounds covered an area of The historian Ibn Hammad described the palace buildings as high and splendid structures surrounded by gardens and waters. They demonstrated the wealth and power of the caliph. The names give some hint of the nature of the palaces: the Camphor Audience Hall, the Chamber of the Diadem, the Fragrant Audience Hall and the Silver Chamber. El Mansuriya was completed under al Muizz li Din Allah, who ensured the water supply with the construction of an aqueduct. This aqueduct, in length, was based on a similar structure built by the Aghlabids. El Muizz built a new canal on the aqueduct and added a extension to carry water to el Mansuriya. El Muizz also had a great hall built. Its massive columns, more than in diameter, were brought from Sousse, a day's march away. Construction of the city was not completed until 972, the year before el Muizz moved to Egypt.
Кәсібі
Қала негізінен патша резиденциясы болды. Онда сарайлар, баулар, арыстан қорасы, казармалар және патша жылқы шаруашылығы болды. Эль-Мансур 14 мың Кутама отбасын қалаға көшіріп, базар (сауда орыны) құрды. Бірақ Ибн Мухаддхабтың сөзіне қарағанда, "Эль-Муизз Кайруан саудагерлеріне таңертең әл-Мансуриядағы дүкендері мен шеберханаларына келуге, ал кешке отбасыларына қайтуға бұйрық берді". Қалаға төрт қақпа арқылы кіретін тауарлардан күн сайын 26 мың күміс дирхам алынды. Гүлденген шағында әл-Мансурия Мароккодан Ливияға дейін Солтүстік Африканың көп бөлігін, сондай-ақ Сицилияны қамтитын мемлекеттің астанасы болды, бірақ оған Византия империясы мен Германия королі Отто I-нің шабуылдарынан қорғану қажет болды, олар екеуі де Оңтүстік Италияда белсенділік танысты. 957 жылы Византия елшілігі сол жерден Калабрияны басып алғаны үшін императордың алтын және күміс ыдыстармен, зергерлік бұйымдармен, жібекпен, брокатпен және басқа да құнды заттармен безендірілген сыйлықтарын әкелді. Италияда Эль-Муизз Мысырға жорық жасауды жоспарлады, оны бағындыру Фатимидтерді Бағдадтағы Аббасидтермен күш теңдестіруге мүмкіндік берер еді. Фатимидтердің қолбасшысы Джаухар 969 жылы Мысырды бағындырды. Ол Фустаттың жанында Мысырда жаңа сарай қаласын салып, оны да әл-Мансурия деп атады. 973 жылы имам келген кезде қаланың аты әл-Қаһира (Каир) деп өзгертілді. Жаңа қала дөңгелек емес, тіктөртбұрышты болды. Екі қалада да Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатима әл-Азхардың құрметіне әл-Азхар деп аталған мешіттер болды, сондай-ақ екеуінде де Баб әл-Футух және Баб Зувайла есімді қақпалар болды. Екі қалада да халифа мен оның мұрагері үшін бір-біріне қарама-қарсы екі сарай болды. Фатимид халифалары Мысырға көшкеннен кейін әл-Мансурия келесі сексен бес жыл бойы жергілікті билеушілер болған Зиридтердің астанасы болып қалды. Зирид билеушісі Эль-Мансур бин Булугин әл-Мансурияда өзіне сарай салды. 1022-23 жылдары оның немересі, жас Зирид Эль-Муизз бин Бадис той жасағаны туралы жазба бар. Қала сыртында шатырлар тігілді, көптеген маталар мен өндірілген заттар қойылды, көптеген музыкалық аспаптармен музыка ойналды. 1015-1062 жылдар аралығында Фатимидтер билігінде Ифрикияны басқарған Эль-Муизз бин Бадис Кайруан қала қабырғасын қайта жаңартып, Кайруаннан әл-Мансурияға дейінгі жолдың екі жағына екі қабырға салдырды. Ол Кайруандағы қолөнер мен сауданы әл-Мансурияға көшіруге бұйрық берді.
Жою
Қалаға Бану Хилал тайпасының араб көшпелілері шабуыл жасады. 1057 жылы зиридтер оны әл-Махдияға көшіп кетті, және ол ешқашан қайтадан иеленбеді. Оның құрылыс материалдарын кейінірек Кайруан тұрғындары пайдаланды. 2009 жылы қала орны кедейлердің үйлерімен қоршалған, көптеген канаттармен тілген шөл дала болды. Оны тастап кеткеннен бері ғасырлар бойы құрылысқа немесе басқа мақсаттарға пайдалануға болатын барлық нәрсе жиналып алынды. Тастар, кірпіштер, шыны және металлдың бәрі тасымалданды. Қолдануға жарамсыз әсемдеме фрагменттерінен басқа ештеңе сақталған жоқ.
Археология
Әуеден жүргізілген зерттеулер осы жерде өте үлкен, жасанды қоршау болғандығын растады, оның ішінде бірнеше дөңгелек және тікбұрышты бассейндердің қалдықтары сақталған. Бұл бассейндер сарайды қоршап тұрған, сарай ақыны Әли ибн Мұхаммед әл-Ияди сипаттаған жасанды тоғандармен сәйкес келуі мүмкін. Археологиялық қазбалар нәтижесінде оның негізі табылды. Үлкен залдың бағаналарының іздері әлі де көрініп тұр. Каналдың кейбір бөліктерін де көруге болады. 1920 жылдары Жорж Марсэ кішігірім қазба жұмыстарын жүргізді. Слиман Мостафа Збис 1950 жылдары қаланың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі сарайды толыққанды зерттеді. Франко-Тунис командасы 1970 жылдардың соңында оңтүстік-шығыс сарай маңында қосымша қазба жүргізіп, 1982 жылы аяқтады. Бұл ертедегі қазбалардың нәтижесі аз жарияланды, және табылған гипстің сынықтарының стратиграфиялық орналасуы туралы ешқандай жазба қалдырылмады. 2003-2008 жылдар аралығында күштірек жоба жүргізілді, гипстің сынықтарын дұрыс орналастыруға көбірек назар аударылды. Әртүрлі безендіру стильдерінің, оның ішінде гүл және жапырақ өрнектерінің, геометриялық пішіндердің, жануарлар мен адамдардың бейнелерінің және жазу өнерінің көптеген кезеңдері анықталды. Кейбір безендірулер исламға дейінгі Тунис өнеріне ұқсас, ал басқалары басқа исламдық ескерткіштерде кездеседі. Мысырмен мәдени алмасудың дәлелдері күткеннен азырақ, бірақ Фатимидтер мен Иберия түбегіндегі Омейядтар арасындағы үздіксіз қақтығыстарға қарамастан, Аль-Андалуспен байланыс күшті болғандығы байқалады.